«وَالَّذِینَ … لَا یَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا یَزْنُونَ وَمَنْ یَفْعَلْ ذَلِکَ یَلْقَ أَثَاماً * یُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَیَخْلُدْ فِیهِ مُهَاناً» (فرقان، آیه 68 و 69)
بندگان خدای رحمان کسانی هستند، که خون انسان را که خداوند برای آن حرمت قائل شده است جز در مقام قصاص نمیریزند. و اینان مرتکب زنا نمیشوند؛ و هر کس به این گناهان آلوده گردد کیفر شدید خواهد دید. عذاب چنین افرادی دو برابر خواهد بود و در آتش جهنّم با خواری و ذلّت برای همیشه خواهند ماند.
در این آیه کریمه خداوند متعال بعد از اینکه بندگان رحمانی را دور از شرک معرفی میکند. دو خصوصیت دیگر را نیز برای آنان بیان میدارد:
- اینان هرگز دست به خون بیگناهی آلوده نمیکنند.
- اینان پاکدامن هستند و از آلودگی زنا بدور هستند.
دو امر اجتماعی که در جوامع مختلف رخ میدهد و بعضاً باعث هرج و مرج و بلاهای اجتماعی می گردد، یکی کشتن دیگران و ایجاد ناامنی اجتماعی است و دیگر تجاوز به ناموس انسانهاست که در نتیجه ناپاکی چشم به وجود میآید و جامعه را به فساد و تباهی می کشد و انسانهای الهی، آنان که بندگان خالص خدای رحمان هستند و ایمان به خدا دارند، همیشه مراقب رفتار خویش میباشند و از اعضا و جوارح خویش به خوبی مواظبت مینمایند. دست آنان آلوده به خون بیگناهان نمیگردد، چشم و گوش و زبان و پا و همه اعضا و جوارح آنان در بند بندگی خداست و مراقبند که دست از پا خطا نکنند، زیرا ایمان به خدا و عذاب الهی دارند و از طرف دیگر برای نفس انسانی و جان انسانها ارزش قائلند و حرمتگزار ناموس جامعه می باشند.
از این آیه کریمه استفاده میشود که تمام نفوس انسانی محترمند و کسی حق تعرض و تجاوز به دیگران را ندارد و تنها یک استثنا دارد، و آن عواملی است که ممکن است به وجود بیاید و این احترام ذاتی را از میان بردارد و مجوزی برای ریختن خون آنان باشد.
این امور آنقدر مهم است و آسیب آن به جامعه انسانی فراوان ، که مجدداً برای تأکید میگوید: هر کس یکی از آنها را مرتکب شود عقوبت و مجازاتش را خواهد دید و مجازاتی مضاعف در قیامت سراغ آنان خواهد آمد.
درباره ترتیب این گناهان (شرک، قتل نفس و زنا) که در این دو آیه آمده است، در تفسیر فخر رازی روایتی نقل شده که ابن مسعود از پیامبر(ص) سوال کرد: أی الذنب أعظمیا رسول الله؟ کدام گناه نزد خداوند بزرگتر است؟ پیامبر(ص) فرمود: همتا و شریک برای خدا قرار دادن. سؤال کرد بعد از آن چه گناهی بزرگتر است؟ فرمود: فرزند خود را از ترس گرسنگی به قتل برسانی. پرسید پس از آن چه؟ فرمود: به همسر و همسایهات خیانت کنی. آنگاه پیامبر(ص) این آیات را تلاوت کرد.
در حالی که این گناهان از گناهانی است که در اوج سایر خطاها و معاصی قرار دارد باز خدای رحمان، درب توبه را برای اینان میگشاید و در آیه بعد میفرماید: «إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَأُوْلَئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَکَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً» (فرقان، آیه 70)
این استثنا از حکم کلی در آیات قبلی است امّا سه شرط دارد تا خداوند اینان را ببخشد و بجای آن به آنها نیکی و حسنه کرامت نماید. 1. توبه کنند؛ 2. به خدا ایمان بیاورند؛ 3. عمل صالح و نیک انجام دهند.
روشن است که توبه، بازگشت از گذشته و پشیمانی است و امّا ایمان بیاورند به چه معناست مگر در گذشته نداشتند. این آیه و برخی روایات که درباره گناهان در آنها سخن رفته است و در برخی از آنها تصریح شده است، معنایش این است که انسان در حال گناه، ایمان به خدا ندارد و الا مرتکب معصیت الهی نمی شود. و بعد از این دو کار، باید به سوی اعمال نیک روی آورد و عمل صالح انجام دهد تا مشمول بخشش الهی گردد.
سپس میفرماید: «وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَإِنَّهُ یَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَاباً» (فرقان، آیه 71)؛ و آن کس که توبه کند و عمل نیک انجام دهد، بیشک این شخص به سوی خدا به بایستگی باز میگردد.