ماه رمضان، فرصت پرداختن به عبادات است و چه عبادتی بالاتر از تفکر که «بالاترین عبادات تفکر است» (امام علی علیه السلام، غرر الحکم و درر الکلم، ح 532)
متن زیر بخشی از سخنان روشنفکر و اندیشمند ایرانی، مصطفی ملکیان است که ماه مبارک رمضان سال 80 و با عنوان «معنویت در نهج البلاغه» ایراد شده و پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آن را برای اندیشه و تامل بیشتر بازنشر می کند: آدم معنوی کسی است که با هر چیزی مواجه میشود، سؤال میکند که به من هم ربطی دارد، یا نه؟ امّا با یک قید باید بگوییم؛ این«به من ربطی دارد یا ندارد» را هم، باز باید گفت که به «من چه باید بکنم» ربطی دارد؟ به «چه باید کرد» من ربطی دارد؟ چون خیلی چیزها هست که به «چه باید کرد» من ربطی ندارد. باید ببینم که به «چه باید کرد» من چه ربطی پیدا میکند؟
همین جا باید از نکتهای استفاده کنیم. از قدیمالایام در عالم فلسفه و حکمت میگفتند که بشر یک سری سئوالهای بنیادی و سهمگین و بزرگ دارد. وقتی میپرسیم این سئوالها چه چیزهایی هستند، میگویند این سئوالها عبارتند از: من کیستم؟ یا من چیستم؟ ما از کجا آمدهایم؟ (یعنی قبل از دنیا)، به کجا خواهیم رفت؟(یعنی بعد از دنیا)، این موطن ما چیست؟ متناهی است؟ نامتناهی است؟ غیر از عالم طبیعت عوالم دیگری هم هست، یا نه؟ و اگر عالم دیگری هست، ربط و نسبت این عالم طبیعت که ما را احاطه کرده با آن عالم یا عوالم چیست؟ آیا جهان هستی هدف دارد یا نه؟ بهاینها سئوالات بنیادی میگویند.
به نظر کسی مثل بودا و در میان متفکران غرب نخستین کسی که صراحتاً این مطلب را گفت، داستایوفسکی (اندیشمند رمان نویس روسی) بود که میگفت: این مسائل بنیادین هم همهشان شبه مسئله هستند و هیچ کدام از اینها مسئله اصلی نیستند. مسئله بنیادی این است که چه باید کرد؟ یا به تعبیر بهتر، «من چه باید بکنم؟»
حالا اگر «چه باید کرد؟» یا «من چه باید بکنم؟» حلّش به جواب بعضی از آن مسائل دیگر توقف پیدا کرد، یعنی به این که من حواب برخی از آن سؤالها را بدانم و بعد بتوانم به سؤال اصلی جواب بدهم؛ پس به میزانی که توقف دارد، به سئوالات دیگر هم میپردازم. ولی مسأله اصلی به تعبیر داستایوفسکی و بودا در شرق این است که چه باید کرد؟ یا من چه باید بکنم؟ هر مسألهای که ربط و نسبتی به این نداشته باشد، شبه مسأله است. مگر در اینکه «چه باید بکنم» و در این هفتاد، هشتاد سال چگونه بزییم، چگونه زندگی کنم، اثر داشته باشد.
به نظر من، آدم معنوی کسی است که با هر امری مواجه شود، بپرسد به چگونه زیستن من ربطی دارد؟ یا ربطی ندارد؟ اگر ربطی نداشته باشد به حال خودش رها میکند، نه به نفیاش و نه به اثباتش اهمیت نمیدهد، نه به قبولش و نه به ردش، نه به نقضش و نه به ابرامش کاری ندارد. امّا اگر ربط پیداکرد به این که من چگونه باید زندگی کنم، در این صورت به آن میپردازد. بنابراین انسانهای معنوی کسانی هستند که در پرداختن به امور عالم بسیار ممسک و بخیل و صرفه جو هستند؛ اکثر امور عالم و آدم را به حال خود رها میکنند، میگویند ما وقت و نیرو و استعدادمان را صرف اینها نمیکنیم.
حالا اگر انسان معنوی به این صورتی باشد که تعریف کردیم، معنایش این است که این انسان وقتی به کتب مقدّس دینی و مذهبی هم رجوع میکند، (چه رجوع به متون دینی و مذهبی دین و مذهب خودش و چه به سایر ادیان و مذاهب) میخواهد حتّی از جملات صرفاً اخباری جملات صرفاً انشایی از آنها بیرون بکشد. خدا وجود دارد را که یک جمله کاملاً اخباری است، یا زندگی پس از مرگ هست را هم که یک جمله اخباری است؛ اگر دغدغهاش این باشد که به «چه باید کرد» من چه ربطی دارد، آن وقت میگوید از این «خدا وجود دارد»، برای «چه باید کرد» من، چه حاصل میشود؟ چه تفاوتی میکند که خدا وجود داشته باشد یا خدا وجود نداشته باشد، بر این که من چه باید بکنم، و چه باید نکنم؟
«زندگی پس از مرگ وجود دارد»؛ این در اینکه من چه باید بکنم، چه تأثیری دارد؟ همیشه درصدد این است که از دل اخباریات صریح و محض هم انشائیات را بیرون بکشد. امرهایی و نهیهایی یا به تعبیر بهتر توصیههایی؛ از دل هر توصیفی میخواهد یک توصیهای بیرون بکشد. چون با توصیههاست که ما به این میرسیم که من «چه باید بکنم». [...]
برخورد یک آدم معنوی با دین و آنچه در متون مقدّس دینی و مذهبی میآید خیلی پراتیک و واقعگرایانه است. یعنی به واقعیّتِ واقعیّتِ واقعیّت فکر میکند. هر چیزی که به اینها مربوط نشود، برایش کم یا بیش حالت افسانه و قصّه را دارد، تازه با این فرض که قصّههای ناسودمندند. بعضی قصّهها برای مقام عمل خیلی سودمندند، اینها قصّههای ناسودمندند. طبعاً چنین آدمی دیگر به قول مولانا حکایت خوان نیست، حکایت نویس هم نیست. فقط نقد حال ما را در هر چیزی میخواهد پیدا کند. در هر قصّه و حدیث و آیهای فقط نقدحال خودم را میخواهم پیدا کنم، به «من» و «چه باید کرد من» ربطی پیدا میکند یا نه؟