آیه شریفه دلالت دارد بر اینکه افراد خاصی مشمول هدایت ویژه حضرت حق هستند و این هدایت نوعی عنایت و لطف است. هدایت های خدا نسبت به بنی آدم دو گونه است: هدایت به معنای نشان دادن راه؛ این هدایت عمومیت دارد و شامل همه افراد بشر می گردد. مومن و کافر هر دو ازچنین هدایتی بر خوردارند و بدون این هدایت از جانب خدا، تکلیف، ثواب و عقاب، اطاعت و عصیان بی معنا است. آیات زیادی از قرآن بر این گونه هدایت دلالت دارد. در سوره دهر آیه 3 می خوانیم؛ به راستی ما راه را به انسان نشان دادیم، حال یا شکر یا کفران می کند. درباره ثمود در آیه 17 سوره فصلت می فرماید؛ما ثمود را هدایت کردیم و راه را به آنها نشان دادیم، لکن آنها کوری را بر هدایت برگزیدند.
نوع دوم هدایت به معنای دستگیری و نجات انسان از ورطه ها و رسانیدن او به منزل و مقصد است. آیات و روایات، در بیان این حقیقت فراوان است. آنچه امام حسین(ع) در دعای عرفه از خدا طلب میکند، این نوع هدایت است؛ «الهی فاهدنی بنورک الیک» خدایا مرا با نور خودت به سویت راهنمایی کن.
از جلوه های هدایت خاص الهی شرح صدر است. در سوره انشراح آیه یک میخوانیم: الم نشرح لک صدرک؛ آیا ما به تو شرح صدر ندادیم. مقصود از شرح صدری که خداوند به پیامبرش داد، این است که سینهاش به درجهای از گشایش و وسعت رسید که گنجایش دریافت وحی و ماموریت تبلیغ تحمل اذیت و آزارهای آن را پیدا کرد.
نشانههای شرح صدر
در روایاتی از پیامبر و اهل بیت(ص)حقیقت یا علائم و آثار شرح صدر به خوبی بیان شده که ما در اینجا به برخی از این روایات میپردازیم.
از پیامبر اکرم(ص) از معنای شرح صدر سوال شد که حضرت فرمودند؛ شرح صدر نوری است که خدا در دل مومن میافکند و سینهاش باز و فراخ میگردد. سوال کردند؛ آیا علامتی هم دارد که بدان شناخته شود؟ فرمود؛آری! نشانه اش انابه به سرای جاودانه و دل نبستن به دنیای فریبنده و آماده مرگ شدن قبل از فرا رسیدن آن است.
اولین نشانه شرح صدر، در این کلام نورانی، انابه و توجه پیوسته انسان به سرای بیپایان است، یعنی پیوسته از عالم آخرت یاد نمودن و برانداختن ریشه های غفلت از آن. ثمره توجه دائم به قیامت، طاعت، بندگی و دریافت حقیقت است.
خداوند متعال در سوره ص آیات 45و 46 .در وصف سه بنده صالحش ابراهیم، اسحاق و یعقوب میگوید؛ یاد کن بندگان ما ابراهیم، اسحاق و یعقوب که نیرومند و دیده ور بودند، ما آنها را به خصلتی که یاد قیامت است، خالص گردانیدیم.
نشانه دیگر صدر که پیامبر فرمودند دل نبستن به دنیای فریبنده است. عالم دنیا و با هزاران درد و رنج توام است. از این رو اعراض از دنیا نشانه روشنبینی انسان است و منشا نوری است که به واسطه عنایت خدا در دل پدید می آید. دل بستن به دنیای تنگ و کوچک و زود گذر نشانه ضعف اعتقاد یا بی اعتقادی به جهانی برتر و پاینده تر است.
قرآن در سوره نجم آیات 29 و 30 می فرماید؛ از کسی که از یاد ما روی گردانید و تنها خواهان زندگی دنیاست، اعراض کن .دانش اینها همین اندازه است نه بیشتر. پس،عدم ادراک حیاتی برتر از دنیا، سبب روی آوردن به دنیا و اعراض از یاد حق است. در مقابل، علم و اعتقاد به ملکوت و وصول به مقامات والای معنوی،حب دنیا را از دل می زداید و غیر خدا را در نظر حقیر مینماید.
نشانه دیگر شرح صدر، آمادگی برای مرگ است. آماده مرگ بودن به معنای دست کشیدن از فعالیتهای زندگی فردی و اجتماعی نیست بلکه به معنای همراه داشتن توشه راه و مقصد است. به کسی که قصد سفر دارد و وسائل سفر را تهیه کرده است و چمدان را بسته میگویند آمادگی سفر دارد، اما به کسی که هیچ یک را به همراه ندارد، نمیگویند آمادگی سفر را دارد. مرگ نوعی سفر است که راه و مقصد جایگاه ابدی است و بازگشت ندارد. مرگ سفری طولانی است که توشهاش ایمان و عمل صالح است. آمادگی برای مرگ به قدری مهم است که در قرآن و روایات اهل عصمت به خصوص در نهج البلاغه با بیانات گوناگون برآن تاکیده شده است.