چنانکه در بخش اول یاد آوری شد، بخش سوم سوره فرقان به بیان صفات «عبادالرحمن» پرداخته است و از آیة 63 تا اواخر سوره این توصیفات ادامه دارد. در این قسمت بیش از ده صف از اوصاف «عباد الرحمن» که باعث شده آنان را در این جایگاه قرار دهد، بیان شده است.
قبل از بیان اوصاف عبادالرحمن، شایسته است به نکتهای اشاره شود و آن اینکه در روایاتی بیان شده که «عباد الرحمن، هم الأئمه» و یا «نزلت فی الائمه» (تفسیر قمی و نور الثقلین، ذیل آیة عبادالرحمن) مفسّران عالی قدر در این باره گفتهاند که مصداق اعلای عبادالرحمن ائمه(ع) میباشند و آن کس که در این مسیر گام بردارد و خود را به این صفات آراسته نماید، در طریق امامان معصوم(ع) گام نهاده است.
«وعبادالرّحمن الّذین یمشون علی الأرض هوناً» (آیه 63)
بندگان خداوند رحمان، کسانی هستند که آرام و بیتکبّر بر زمین راه میروند.
اولین صفتی که در این آیات برای بندگان خدای رحمان ذکر شده است، این است که عبادالرحمن کسانی هستند که متواضعانه و به دور از غرور و نخوت و کبر، که از اوصاف متکبران است، گام برمیدارند.
یکی از خصوصیاتی که در منطق دین از آن به نیکی و شایستگی یاد شده است، صفت تواضع و فروتنی است، که با تعبیرهای گوناگون در روایات بیان شده و یکی از اوصاف بزرگ انبیا به حساب آمده است، و در مقابل آن از صفت غرور و نخوت که از صفات جباران و متکبران و سلاطین جور است، به شدت مذمّت گردیده، و در مواردی آن را ایستادگی در برابر خداوند عالم شمرده است.
از این رو درباره پیامبر رحمت و مهربانی حضرت محمد(ص) آمده است: «کان رسول الله(ص) إذا مرّ علی الصبیان فیسلم علیهم لکمال تواضعه»؛ رفتار همیشگی پیامبر خدا(ص)، اینگونه بود که به جهت نهایت تواضعی که داشت آنگاه که به بچّهها برخورد میکرد بر آنها سلام میکرد.
و خداوند متعال به پیامبرش خطاب میکند: «واخفض جناحک...» (شعراء ، آیة 215) پرو بال (عطوفت) خود را برای مؤمنانی که از تو پیروی میکنند، فرود آر.
آنگاه که خدای سبحان اینگونه به پیامبرش امر میکند که تو با مردم و مؤمنان متواضعانه رفتار کن و اگر این چنین نباشد از تو دوری خواهند کرد، این الگوی انسانی- اسلامی برای همه ماست، زیرا یک الگوی تربیتی برای جذب مردم است، که متکبران تاریخ از آن دور میباشند و اینگونه است که جذابیتی برای قلوب ندارند و مردم را نمیتوانند به دنبال خود داشته باشند.
سخن آخر این که پیامبر خدا(ص) میفرماید: إنّ الله أوحی إلی أن تواضعوا حتّی لایفخر أحد علی أحد ولا یبغی أحدٌ علی أحد، وما تواضع أحد لله الا رفعه الله»؛ خداوند به من وحی کرد که تواضع کنید تا هیچکس بر دیگری تفاخر و مباهات نکند، و هیچ کس بر دیگری تعدّی و برتری جویی ننماید. سپس فرمود: هیچکس برای رضای خداوند تواضع نکرد، مگر اینکه خداوند او را رفعت و بلندی بخشید.
و این چنین است که نام و یاد پیامبر مهربانی و رحمت و پیامبر محرومان و ستمدیدگان بر بلندای تاریخ میدرخشد و هر روز و هر شام بر او و خاندان پاک او درود میفرستند و بر متکبران و ظالمان و سیاه چهرهگان تاریخ که با تکبر و غرور چند صباحی بر قدرت تکیه زدند و ننگ و نکبت ابدی را با خود همراه بردند، لعن و نفرین میفرستند.
و عبادالرحمن به پیروی از پیامبر متواضعان، این صفت نیک را در برابر بندگان بیپناه خداوند الگو قرار میدهند و با منشی کریمانه و متواضعانه، مردم را مجذوب دین خدا میگردانند.