جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نگرشی اخلاقی به رخداد خجستۀ مبعث؛

سلوک معنوى در پرتو نور قرآن و عترت از نگاه آیت الله العظمی مظاهری

کد خبر: ۲۷۰۷۹
سلوک معنوى در پرتو نور قرآن و عترت از نگاه آیت الله العظمی مظاهری

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله العظمی مظاهری به بازخوانی بخشی از کتاب سیر و سلوک ایشان پرداخته است که در ادامه این مطلب را می خوانید:

از نظر قرآن کریم، انسان در حرکت به سوى پروردگار هستى است و منتهاى این سیر که در مسیرى پر رنج و پر مشقّت واقع شده است، خداوند متعال مى‏باشد:

«یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیهِ» [1]

آیات دیگرى نیز به همین مضمون در قرآن کریم وجود دارد که بازگشت انسان را به سوى خود خداوند بر مى‏شمرد و انتهاى مسیر حرکت او را مقام عنداللهى مى‏داند. [2] بنده‏اى که قدم در راه نهد و با عزمى جزم مسیر تقرّب به درگاه الهى را بپیماید، به مقامى مى‏رسد که خداى سبحان او را به نزد خودش دعوت مى‏کند و او را در بهشت موعود که با بهشت معمولى تفاوت دارد و مخصوص خود خداوند است، منزل مى‏دهد.

«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعی إِلى رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً، فَادْخُلی فی عِبادی، وَ ادْخُلی جَنَّتی»‍‍[3]

رسیدن به این مرتبه عظیم و دست یافتن به این مقصد رفیع، پس از پیمودن راهى طولانى در مسیرى پر مشقّت براى آدمى میسّر مى‏گردد. راهى که انسان باید بپیماید، از مو باریک‏تر، از شمشیر برّنده‏تر و از آتش سوزنده‏تر است، ولى اگر کسى عزم خود را جزم کند و گامى به سوى پروردگار متعال بردارد، لطف و عنایت خداوند منّان را در همه مراحل مسیر پر فراز و نشیبى که مى‏پیماید، مشاهده خواهد کرد و حق تعالى را همواره پشتیبان و حامى خود خواهد یافت.

«وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکی مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً» [4]

اگر این توفیق از طرف خداوند براى انسانى که زمینه آن را ایجاد کرده است، رفیق راه شد، موانع از سر راه او برداشته مى‏شود و در یک زمان بسیار کوتاه، با پیروز شدن در یک امتحان الهى و یا جذب یک نظر ولائى، راه طولانى سیر و سلوک را پیموده و به مقصد خواهد رسید. خوشا به حال این‏گونه افراد که در طول تاریخ بسیار بوده‏اند.

براى رسیدن به هر مقصدى باید از راهى که به آن مقصد منتهى مى‏شود، عبور کرد و طىّ مسیر در هر راه و مسیرى، محتاج کمک و راهنمائى است. اگر کسى بنا داشته باشد به یک مسافرت معمولى برود، قطعاً از نقشه راه بى‏نیاز نخواهد بود. مسلماً راهنمائى کسانى که آن مسیر را پیموده‏اند و به موانع راه و پیچ و خم موجود در آن واقفند، فوائد فراوانى در جهت سهولت طى مسیر دارد و از موانع موجود در آن خواهد کاست. با یک مقایسه ساده این نتیجه حاصل مى‏شود که اگر یک مسافرت عادى تا این مقدار نیازمند کمک و راهنمائى باشد، حرکت به سوى خداى سبحان با آن موانعى که بر سر راه دارد، راهنمایانى مى‏طلبد که علاوه بر وقوف کامل بر جزئیّات مسیر حرکت، قادر به برطرف کردن موانع موجود باشند و بتوانند دست انسان را گرفته، به آن مقصد اعلى برسانند. از سوى دیگر دعوت بندگان به مقصدى خاص، بدون نمایش نقشه راه و ارسال راهنما، با حکمت خداوند حکیم سازگار نیست.بنابراین حق تعالى با انزال کتب آسمانى به ویژه قرآن کریم و ارسال رسولان و اوصیاى ایشان«سلام‌الله‌علیهم»، به ویژه چهارده معصوم«سلام‌الله‌علیهم»، حجّت را بر بندگان خویش تمام کرده‏ و بر همین اساس انسان را به سوى خویش فرا مى‏خواند.خداوند تعالى در آیات متعدّدى از قرآن مجید به صورت مستقیم و غیرمستقیم راه را به جویندگان حقیقت نشان مى‏دهد. پیامبر اکرم«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» و اهل‏بیت گرامى ایشان «سلام‌الله‌علیهم»که مبیّن قرآن هستند نیز در روایات فراوانى سلوک معنوى آدمى را متذکّر شده و به گونه‏اى مسیر حرکت را براى سالک هموار مى‏کنند که گویى او را به مقصد رسانیده‏اند. بنابراین سالک باید در پرتو نور قرآن کریم و عترت «سلام‌الله‌علیهم»، راه طولانى تقرّب به سوى پروردگار متعال را بپیماید تا گمراه نشود.

تدوین برنامه رسالت پیامبر «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» توسّط خداوند

هنگامى که پیامبر اکرم «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» به پیامبرى مبعوث شدند، هیچ فضیلت بارزى در جامعه عرب جاهلى عربستان ملاحظه نمى‏شد. پیامبر گرامى اسلام «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» در جامعه‏اى عارى از فضائل و پر از رذائل و در حالى که شقاوت و جهالت سر تا پاى آن جامعه را فرا گرفته بود، به پیامبرى برانگیخته شدند. اوّلین آیاتى که بر پیامبر اکرم«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» نازل شد نیز، آیات تربیتى و آموزشى بود.

(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأکْرَمُ، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ)

این آیات شریف، به قول اهل ادب «براعت استهلال» قرآن کریم است و لزوم آموزش و پرورش را نمایان مى‏سازد. به عبارت روشن‏تر قرآن که یک کتاب تربیتى و آموزشى است، با این چند آیه، برنامه تربیتى و پرورشى پیامبر اکرم «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» را تا روز قیامت تعیین فرموده است. بر اساس این آیات شریف، پیامبر خاتم «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم»، معلّم آموزشى و پرورشى بشریّت است. آن نبىّ گرامى«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» ، فرستاده شده تا با تبیین قرآن کریم، انسان‏ها را تربیت کند و آنان را به مقام آدمیّت برساند. خودسازى و تهذیب نفس را به بندگان آموزش دهد و آنان را به دو بال علم و عمل مجهّز نماید تا بتوانند پرواز کنند.

دستورالعملى ارزنده براى سیر و سلوک‏

پیامبر گرامى«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» پس از مبعوث شدن به رسالت و دریافت برنامه آموزشى، از غار حرا به خانه بازگشتند. بارى سنگین بر دوش آن رسول گرامى«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» آمده بود: (إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقیلًا)، جبرئیل نازل شد و آیات اوّل سوره مزّمّل را آورد. در حقیقت با یک دستورالعمل دوازده‏گانه که بهترین ابزار کار براى تحمّل آن بار سنگین بود، بر پیامبر اکرم«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» وارد شد.

(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ، قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلیلًا، نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلًا، أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلًا، إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقیلًا، إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلًا، إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلًا، وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلًا، رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلًا، وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلًا) [5]

اى جامه بر خود پیچیده، شب را جز اندکى (براى نماز و عبادت) برخیز، نصف شب را یا اندکى از نصف کم کن (یک سوّم آن را)، یا بر نصف بیفزاى (دو سوّم آن را)، و قرآن را با ترتیل (شمرده و آرام) تلاوت کن، همانا بار سنگینى به دوش تو آمده است و شب بیدارى، موجب تقویت اراده و شرح صدر و قاطعیت در گفتار است و باید در روز نظیر یک ستاره کوشا باشى. و نام پروردگار خود را یاد کن و (در دل) از همه چیز به سوى او منقطع شو، همان خدایى که پروردگار مشرق و مغرب است، جز او معبودى نیست، پس او را وکیل خود ساز، و بر آنچه مى‏گویند (از نسبت‏هاى ناروا) صبر کن و از آنها به وجهى نیکو دورى گزین‏.

خداوند متعال در این آیات شریفه مى‏فرماید: یا رسول‏الله که عباى نبوّت به دوش تو آمده است، از این دستورالعمل کمک بگیر:

اوّل: شب‏زنده‏دارى؛ (قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلیلا)

دوّم: نماز شب (تهجّد)؛ (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلا)

سوّم: تمسّک به قرآن؛ (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلًا).

چهارم: اراده؛ (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً)

پنجم: قاطعیت در گفتار؛ (وَ أَقْوَمُ قیلا)

ششم: فعّالیت مدام؛ (إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلًا)

هفتم: ذکر مدام؛ (وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ)

هشتم و نهم: دعا و انقطاع الى الله؛ (وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلًا)

دهم: توکّل؛ (رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلًا)

یازدهم: صبر؛ (فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُون)

دوازدهم: سعه صدر؛ (وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلا)

بدین ترتیب خداوند متعال براى یارى رساندن به پیامبر «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» در راه پر مشقتى که لازم بود آن حضرت بپیماید، یک دستورالعمل که مشتمل بر دوازده بخش بود، ابلاغ فرمود. در واقع خداى سبحان با ابلاغ این دستورالعمل، برنامه رسالت پیامبر«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» را تدوین فرموده است. برنامه جامعى که نقشى اساسى و حسّاس، در امر رسالت براى پیامبر «صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» ایفا کرد. پیامبر اکرم«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» با استفاده از این دستورالعمل، فعّالیّت تبلیغى و رسالت خویش را آغاز نمودند و پس از تحمّل شداید و پشت سر نهادن موانع فراوان و فشارهاى کفّار، توانستند در مدّت کوتاهى جامعه عرب جاهلى را دگرگون سازند و با یک انقلاب دفعى، افرادى مهذّب و باتقوا تربیت نمایند.

از میوه‏هاى شیرین درخت نبوى، تربیت و پرورش انسان‏هاى با فضیلت و بامعرفت بود. آن حضرت علف‏هاى هرز رذالت و پستى را از دل آنان ریشه‏کن و نهال فضایل را در سینه آنان غرس نمود و فطرت پاک آنان نیز در رشد و به ثمر نشستن نهال فضائل مؤثّر واقع شد و یکى دو سال از بعثت نگذشته بود که شجره طیبه اسلام، به بار نشست و مکتب نجات بخش این دین جهان‏شمول، سراسر گیتى را متوجّه خویش ساخت.

ثمرات حیات بخش بعثت پیامبر«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم»، در سایه اهتمام آن حضرت و اصحاب ایشان به دستورالعمل و برنامه‏اى که از جانب خداوند حکیم در سوره مزّمّل نازل شد، تحقّق یافت؛ لذا مى‏توان گفت آن دستورالعمل، در واقع برنامه سلوک معنوى مسلمانان، مشتمل بر راهکارهایى براى خودسازى آنان بود. برخى از مسلمانان صدر اسلام با عمل به این برنامه و پیروى از پیامبر اکرم«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم»، به مقام آدمیّت نائل آمدند. منازل سیر و سلوک را یکى پس از دیگرى پیمودند تا فانى فى الله شدند. از این رو این دستورالعمل تربیتى مى‏تواند به عنوان یک برنامه، فرا راه سالک قرار گیرد و او را در حرکتى که پیش رو دارد، یارى نماید.

خداوند متعال به گونه‏اى حکیمانه و با توجّه به موانع و مشکلاتى که پیامبر«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» در مسیر حرکت خود دارد، به تدوین این دستورالعمل پرداخته است و ناگفته پیدا است که فقط با عمل به چنین برنامه‏اى مى‏توان بر شدائد و سختى‏ها فائق آمد و همچون پیامبر«صلی‌الله‌علیه وآله وسلّم» پیروز میدان شد. بنابراین موفّقیّت در میدان سیر و سلوک و عبور از سختى‏ها و موانع موجود در مسیر حرکت به سوى خدا، تنها با برنامه‏اى که ذات بارى تعالى براى سخت‏ترینِ کارها تنظیم و تدوین فرموده است، امکان‏پذیر است.

هر که اهل سیر و سلوک باشد و رسیدن به مقامات عالیه عرفانى را به عنوان چشم‏انداز پیش روى خود رقم زده باشد، با عمل به این دستورالعمل مى‏تواند به مطلوب خود برسد. در این مجال شرح مختصرى از دستورات خداوند سبحان در سوره مزّمّل بیان خواهد شد.

انتهای پیام

دیدگاه شما