به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله العظمی مظاهری به بازخوانی بخشی از کتاب سیر و سلوک ایشان پرداخته است که در ادامه این مطلب را می خوانید:
از نظر قرآن کریم، انسان در حرکت به سوى پروردگار هستى است و منتهاى این سیر که در مسیرى پر رنج و پر مشقّت واقع شده است، خداوند متعال مىباشد:
«یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیهِ» [1]
آیات دیگرى نیز به همین مضمون در قرآن کریم وجود دارد که بازگشت انسان را به سوى خود خداوند بر مىشمرد و انتهاى مسیر حرکت او را مقام عنداللهى مىداند. [2] بندهاى که قدم در راه نهد و با عزمى جزم مسیر تقرّب به درگاه الهى را بپیماید، به مقامى مىرسد که خداى سبحان او را به نزد خودش دعوت مىکند و او را در بهشت موعود که با بهشت معمولى تفاوت دارد و مخصوص خود خداوند است، منزل مىدهد.
«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعی إِلى رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً، فَادْخُلی فی عِبادی، وَ ادْخُلی جَنَّتی»[3]
رسیدن به این مرتبه عظیم و دست یافتن به این مقصد رفیع، پس از پیمودن راهى طولانى در مسیرى پر مشقّت براى آدمى میسّر مىگردد. راهى که انسان باید بپیماید، از مو باریکتر، از شمشیر برّندهتر و از آتش سوزندهتر است، ولى اگر کسى عزم خود را جزم کند و گامى به سوى پروردگار متعال بردارد، لطف و عنایت خداوند منّان را در همه مراحل مسیر پر فراز و نشیبى که مىپیماید، مشاهده خواهد کرد و حق تعالى را همواره پشتیبان و حامى خود خواهد یافت.
«وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکی مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً» [4]
اگر این توفیق از طرف خداوند براى انسانى که زمینه آن را ایجاد کرده است، رفیق راه شد، موانع از سر راه او برداشته مىشود و در یک زمان بسیار کوتاه، با پیروز شدن در یک امتحان الهى و یا جذب یک نظر ولائى، راه طولانى سیر و سلوک را پیموده و به مقصد خواهد رسید. خوشا به حال اینگونه افراد که در طول تاریخ بسیار بودهاند.
براى رسیدن به هر مقصدى باید از راهى که به آن مقصد منتهى مىشود، عبور کرد و طىّ مسیر در هر راه و مسیرى، محتاج کمک و راهنمائى است. اگر کسى بنا داشته باشد به یک مسافرت معمولى برود، قطعاً از نقشه راه بىنیاز نخواهد بود. مسلماً راهنمائى کسانى که آن مسیر را پیمودهاند و به موانع راه و پیچ و خم موجود در آن واقفند، فوائد فراوانى در جهت سهولت طى مسیر دارد و از موانع موجود در آن خواهد کاست. با یک مقایسه ساده این نتیجه حاصل مىشود که اگر یک مسافرت عادى تا این مقدار نیازمند کمک و راهنمائى باشد، حرکت به سوى خداى سبحان با آن موانعى که بر سر راه دارد، راهنمایانى مىطلبد که علاوه بر وقوف کامل بر جزئیّات مسیر حرکت، قادر به برطرف کردن موانع موجود باشند و بتوانند دست انسان را گرفته، به آن مقصد اعلى برسانند. از سوى دیگر دعوت بندگان به مقصدى خاص، بدون نمایش نقشه راه و ارسال راهنما، با حکمت خداوند حکیم سازگار نیست.بنابراین حق تعالى با انزال کتب آسمانى به ویژه قرآن کریم و ارسال رسولان و اوصیاى ایشان«سلاماللهعلیهم»، به ویژه چهارده معصوم«سلاماللهعلیهم»، حجّت را بر بندگان خویش تمام کرده و بر همین اساس انسان را به سوى خویش فرا مىخواند.خداوند تعالى در آیات متعدّدى از قرآن مجید به صورت مستقیم و غیرمستقیم راه را به جویندگان حقیقت نشان مىدهد. پیامبر اکرم«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» و اهلبیت گرامى ایشان «سلاماللهعلیهم»که مبیّن قرآن هستند نیز در روایات فراوانى سلوک معنوى آدمى را متذکّر شده و به گونهاى مسیر حرکت را براى سالک هموار مىکنند که گویى او را به مقصد رسانیدهاند. بنابراین سالک باید در پرتو نور قرآن کریم و عترت «سلاماللهعلیهم»، راه طولانى تقرّب به سوى پروردگار متعال را بپیماید تا گمراه نشود.
تدوین برنامه رسالت پیامبر «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» توسّط خداوند
هنگامى که پیامبر اکرم «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» به پیامبرى مبعوث شدند، هیچ فضیلت بارزى در جامعه عرب جاهلى عربستان ملاحظه نمىشد. پیامبر گرامى اسلام «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» در جامعهاى عارى از فضائل و پر از رذائل و در حالى که شقاوت و جهالت سر تا پاى آن جامعه را فرا گرفته بود، به پیامبرى برانگیخته شدند. اوّلین آیاتى که بر پیامبر اکرم«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» نازل شد نیز، آیات تربیتى و آموزشى بود.
(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأکْرَمُ، الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ)
این آیات شریف، به قول اهل ادب «براعت استهلال» قرآن کریم است و لزوم آموزش و پرورش را نمایان مىسازد. به عبارت روشنتر قرآن که یک کتاب تربیتى و آموزشى است، با این چند آیه، برنامه تربیتى و پرورشى پیامبر اکرم «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» را تا روز قیامت تعیین فرموده است. بر اساس این آیات شریف، پیامبر خاتم «صلیاللهعلیه وآله وسلّم»، معلّم آموزشى و پرورشى بشریّت است. آن نبىّ گرامى«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» ، فرستاده شده تا با تبیین قرآن کریم، انسانها را تربیت کند و آنان را به مقام آدمیّت برساند. خودسازى و تهذیب نفس را به بندگان آموزش دهد و آنان را به دو بال علم و عمل مجهّز نماید تا بتوانند پرواز کنند.
دستورالعملى ارزنده براى سیر و سلوک
پیامبر گرامى«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» پس از مبعوث شدن به رسالت و دریافت برنامه آموزشى، از غار حرا به خانه بازگشتند. بارى سنگین بر دوش آن رسول گرامى«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» آمده بود: (إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقیلًا)، جبرئیل نازل شد و آیات اوّل سوره مزّمّل را آورد. در حقیقت با یک دستورالعمل دوازدهگانه که بهترین ابزار کار براى تحمّل آن بار سنگین بود، بر پیامبر اکرم«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» وارد شد.
(بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم، یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ، قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلیلًا، نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلًا، أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلًا، إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلًا ثَقیلًا، إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلًا، إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلًا، وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلًا، رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلًا، وَ اصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلًا) [5]
اى جامه بر خود پیچیده، شب را جز اندکى (براى نماز و عبادت) برخیز، نصف شب را یا اندکى از نصف کم کن (یک سوّم آن را)، یا بر نصف بیفزاى (دو سوّم آن را)، و قرآن را با ترتیل (شمرده و آرام) تلاوت کن، همانا بار سنگینى به دوش تو آمده است و شب بیدارى، موجب تقویت اراده و شرح صدر و قاطعیت در گفتار است و باید در روز نظیر یک ستاره کوشا باشى. و نام پروردگار خود را یاد کن و (در دل) از همه چیز به سوى او منقطع شو، همان خدایى که پروردگار مشرق و مغرب است، جز او معبودى نیست، پس او را وکیل خود ساز، و بر آنچه مىگویند (از نسبتهاى ناروا) صبر کن و از آنها به وجهى نیکو دورى گزین.
خداوند متعال در این آیات شریفه مىفرماید: یا رسولالله که عباى نبوّت به دوش تو آمده است، از این دستورالعمل کمک بگیر:
اوّل: شبزندهدارى؛ (قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلیلا)
دوّم: نماز شب (تهجّد)؛ (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلا)
سوّم: تمسّک به قرآن؛ (وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلًا).
چهارم: اراده؛ (إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً)
پنجم: قاطعیت در گفتار؛ (وَ أَقْوَمُ قیلا)
ششم: فعّالیت مدام؛ (إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلًا)
هفتم: ذکر مدام؛ (وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ)
هشتم و نهم: دعا و انقطاع الى الله؛ (وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلًا)
دهم: توکّل؛ (رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلًا)
یازدهم: صبر؛ (فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُون)
دوازدهم: سعه صدر؛ (وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلا)
بدین ترتیب خداوند متعال براى یارى رساندن به پیامبر «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» در راه پر مشقتى که لازم بود آن حضرت بپیماید، یک دستورالعمل که مشتمل بر دوازده بخش بود، ابلاغ فرمود. در واقع خداى سبحان با ابلاغ این دستورالعمل، برنامه رسالت پیامبر«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» را تدوین فرموده است. برنامه جامعى که نقشى اساسى و حسّاس، در امر رسالت براى پیامبر «صلیاللهعلیه وآله وسلّم» ایفا کرد. پیامبر اکرم«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» با استفاده از این دستورالعمل، فعّالیّت تبلیغى و رسالت خویش را آغاز نمودند و پس از تحمّل شداید و پشت سر نهادن موانع فراوان و فشارهاى کفّار، توانستند در مدّت کوتاهى جامعه عرب جاهلى را دگرگون سازند و با یک انقلاب دفعى، افرادى مهذّب و باتقوا تربیت نمایند.
از میوههاى شیرین درخت نبوى، تربیت و پرورش انسانهاى با فضیلت و بامعرفت بود. آن حضرت علفهاى هرز رذالت و پستى را از دل آنان ریشهکن و نهال فضایل را در سینه آنان غرس نمود و فطرت پاک آنان نیز در رشد و به ثمر نشستن نهال فضائل مؤثّر واقع شد و یکى دو سال از بعثت نگذشته بود که شجره طیبه اسلام، به بار نشست و مکتب نجات بخش این دین جهانشمول، سراسر گیتى را متوجّه خویش ساخت.
ثمرات حیات بخش بعثت پیامبر«صلیاللهعلیه وآله وسلّم»، در سایه اهتمام آن حضرت و اصحاب ایشان به دستورالعمل و برنامهاى که از جانب خداوند حکیم در سوره مزّمّل نازل شد، تحقّق یافت؛ لذا مىتوان گفت آن دستورالعمل، در واقع برنامه سلوک معنوى مسلمانان، مشتمل بر راهکارهایى براى خودسازى آنان بود. برخى از مسلمانان صدر اسلام با عمل به این برنامه و پیروى از پیامبر اکرم«صلیاللهعلیه وآله وسلّم»، به مقام آدمیّت نائل آمدند. منازل سیر و سلوک را یکى پس از دیگرى پیمودند تا فانى فى الله شدند. از این رو این دستورالعمل تربیتى مىتواند به عنوان یک برنامه، فرا راه سالک قرار گیرد و او را در حرکتى که پیش رو دارد، یارى نماید.
خداوند متعال به گونهاى حکیمانه و با توجّه به موانع و مشکلاتى که پیامبر«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» در مسیر حرکت خود دارد، به تدوین این دستورالعمل پرداخته است و ناگفته پیدا است که فقط با عمل به چنین برنامهاى مىتوان بر شدائد و سختىها فائق آمد و همچون پیامبر«صلیاللهعلیه وآله وسلّم» پیروز میدان شد. بنابراین موفّقیّت در میدان سیر و سلوک و عبور از سختىها و موانع موجود در مسیر حرکت به سوى خدا، تنها با برنامهاى که ذات بارى تعالى براى سختترینِ کارها تنظیم و تدوین فرموده است، امکانپذیر است.
هر که اهل سیر و سلوک باشد و رسیدن به مقامات عالیه عرفانى را به عنوان چشمانداز پیش روى خود رقم زده باشد، با عمل به این دستورالعمل مىتواند به مطلوب خود برسد. در این مجال شرح مختصرى از دستورات خداوند سبحان در سوره مزّمّل بیان خواهد شد.