یکی از مسایلی که همواره در باب رسانه مطرح است، پیدا کردن مرزهای اخلاقی است. رابطه اخلاق و رسانه وجه پیچیده ای به خود می گیرد. از سویی ما هر روز شاهد بی اخلاقی های بسیار در رسانه ها هستیم و از سوی دیگر رسانه، به دلیل طیف وسیع مخاطبانی که دارد و به وسیله قدرتی که از رسانه بودنش به دست می آورد، می تواند خود تعیین کننده اخلاق جامعه باشد؛ بی اخلاقی را اخلاق معرفی کند و اخلاق را بی اخلاقی.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، گفت و گو با دکتر علی ربیعی، استاد دانشگاه تهران و عضو هیات علمی مؤسسه آموزش عالی کار، موضوع اخلاق در رسانه و رسانه اخلاقی را به بحث گذاشته است. متن گفت وگوی با دکتر علی ربیعی به این شرح است:
رابطه اخلاق و رسانه چیست؟ بی اخلاقی ها در رسانه را چگونه می توان تبیین کرد؟
در مورد رابطه اخلاق و رسانه بدون توجه به علت های موجود نمی توان بحث کرد. وقتی از رسانه اخلاقی سخن می گوییم، نمی توانیم فارغ از فضای اخلاقی جامعه ای که رسانه در آن فعالیت میکند بحث کنیم. رسانه وظایف متعددی دارد. در حیطه وظیفه اطلاع رسانی اش می بایست بخشی از آنچه که در جامعه می گذرد را بازتاب دهد. رسانه چه چیز را بیش از همه بازتاب می دهد؟ رسانه ناچار است اخبار نخبگان را بازتاب بدهد. اخباری که در حیطه ساخت قدرت در حال رخ دادن است. وقتی روابط در آنجا غیر اخلاقی سامان پیدا کند، حرف ها در آنجا غیراخلاقی زده شود، خود به خود رسانه بازتاب دهنده مسایل غیراخلاقی خواهد بود. لذا آن چه خوانده می شود امری غیراخلاقی است. این علت نخست بی اخلاق نمایانده شدن رسانه است.
علت دوم آن است که رسانههای ما عمدتا وابسته به افراد، احزاب یا به طور مستقیم و غیر مستقیم وابسته به دولت هستند و سخنان آنها را منتقل می کنند و چون سخنان آنها بیشتر برای حذف رقیبان سیاسی یا اثبات خودشان است، در دل این کنشها نوعی امر غیراخلاقی نهفته است. ما متأسفانه در ایران امروز در حیطه سیاست بازی اخلاقی نمیکنیم. برای مثال صدا و سیمای ما کاملا دولتی است. خبرگزاریهای ما به غیر از چند خبرگزاری باقی همگی دولتیاند. بیشترین تیراژ مطبوعات ما در دست دولت است. بیش ترین تیراژ روزنامه های ما، روزنامه هایی است که برای دولت هستند. هم از لحاظ تعداد روزنامه و هم از لحاظ تیراژ، دولت بیشترین سهم را دارد. البته منظور من از دولتی بودن منتسب بودن به هیات وزیران نیست، منظور من ساخت دولت است. پس رسانهها در ایران، نظریات دولت را انتقال می دهند و سخنگوی آن ها هستند و همان بی اخلاقی های بازی های سیاسی را انتشار می دهند. متأسفانه رسانه ها در کشور ما به ابزار عملیات روانی ساخت قدرت یا ساخت احزاب سیاسی تبدیل شده اند و عملیات روانی نیز اساساً امری غیر اخلاقی است در نتیجه این رسانه رسانه ای غیر اخلاقی است. ما در سیاست که بازی اخلاقی نمی کنیم. در نتیجه رسانه ما نیز غیراخلاقی خواهد شد. من می خواهم اعلام بکنم که متأسفانه به رغم آنکه ما در شعار، شعار ضد سکولاریسم دادیم و اصلا بنیان انقلابمان را برپایه این نهادیم که مدرنیته اسلامی-ایرانی ما مدرنیته ای است که قرار نیست در آن سکولاریته اتفاق بیفتد، در عمل با سکولاریته ای یله و رها که در آن عقلانیت هم وجود ندارد روبه رو هستیم. اقلاً اگر در جوامع غربی سکولاریته ای شکل گرفته بود در کنار عقلانیت شکل گرفته بود، عقلانیتی که زندگی اجتماعی و همزیستی اجتماعی را سازگار میکرد. ما آن عقلانیت سکولاریته را که نداریم هیچ، در عوض تمام اتفاقاتی که در سکولاریته رخ می دهد را نیز داریم. نگاه کنید، پدیده ای تحت نام افشاگری در کشور ما رایج است. افشاگری یک امر غیر اخلاقی است. هیچ آموزه دینی بر افشا کردن نهفته نیست. اصلا خداوند ستارالعیوب است. آموزه دینی ما بر این است که عیب ها را بپوشانیم. افشاگری با امر به معروف و نهی از منکر تفاوت بنیادی دارد اما ما افشاگری را به عنوان یک هنر گرفته ایم. افشاگری به یک شعار انتخاباتی و یک عمل بزرگ تبدیل شده است. درست است که باید نارسایی ها را نشان داد اما در افشاگری ما نقد نمی کنیم، نارسایی و آسیب را نشان نمیدهیم. بیان آسیب به زبان علمی و درست باید صورت گیرد اما ما عمدتا افشاگری انجام میدهیم.
حال از نخبگان بگذریم و پایین تر بیاییم. جامعه ایران جامعه ای بسیار بی اخلاق شده است. رسانه نیز بخشی از این جامعه است. این علت سوم بی اخلاقی در رسانه است.
چرا این بی اخلاقی ها تا این اندازه در جامعه ایران وجود دارد؟
به نظر من جامعه ایران به دلیل حرکت ملوک بسیار بی اخلاق شده است. شما نگاه کنید که چند وقت پیش در سعادت آباد آیینه بغل دو ماشین بنز به هم برخورد کرد، منجر به قتل شد. جامعه درگیر است. خانوادهها درگیرند. طلاق زیاد صورت میگیرد. روزی نیست که دختران و پسران از شکواییههای رها شدن نگویند. یعنی اعتمادهایی که بنیان فضیلت خانوادهها را میساخته، درحال نابود شدن است. من در مورد فساد، سنجشی انجام دادم. افراد احساس میکنند بدون آنکه پارتی ای داشته باشند کارشان در دولت راه نمیافتد. چرا تعارف میکنیم؟ چرا نمیگذاریم آسیبهای اجتماعی نشان داده شود؟ جامعه را یک برش بزنید ببینید جامعه در شهرهای بزرگ به خصوص شهرهای شلوغ چه خبر است. یک نوع روابط غیراخلاقی جاری است، روابطی که تعهد در آن کم است. امروز تعهد در بین ما بسیار نزول کرده است؛ پا روی شانه هم گذاشتن و بالا رفتن زیاد شده است؛ دورویی و چندگونه زندگی کردن به صفت افراد تبدیل شده است؛ اعتماد نزول کرده است. اعتماد به هم در جامعه ایران بسیار پایین است. تحقیقی صورت گرفته بود در مورد اعتماد. از بیست ضربالمثلی که به جامعه آماری داده شده، ضرب المثل اول «کس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من» در آمده، دومین «دیگی که برای من نمیجوشد، کله سگ در آن بجوشد»، سومین ضرب المثل «هرکس باید گلیم خود را از آب بیرون بکشد» و آخرین ضرب المثل «تو نیکی می کن و در دجله انداز» انتخاب شده است. این وضع ما از نظر اعتماد است. رسانه هم در این جامعه زندگی می کند. رسانه بخشی از این جامعه است. من معتقدم که ما به طور کلی امروز به جای آنکه بحث از اخلاق در رسانه بکنیم موضوع اخلاق در جامعه را مطرح کنیم. من به عنوان تجربه شخصی و از سر دلسوزی برای انقلاب و زحماتی که از نوجوانی برای این انقلاب کشیدهام میخواهم بگویم و آژیر بکشم که امروز تهدید اصلی ما در خارج از مرزهای ما نیست، زیرا مردم نشان دادهاند در مقابل آن ها ایستادگی می کنند، تهدید اصلی ما و تهدید مهم امروز ما روال فروپاشی اخلاقی است. ما باید اعتماد را به جامعه برگردانیم. باید کنشهای اخلاقی را به جامعه برگردانیم. امروز در عرصه عمومی آبرو بردن هنر محسوب میشود و متأسفانه جامعه به وضعی رسیده است که برای این آبرو بردن هورا میکشد، نگاه کنید به چند سال اخیر ایران، نخبگان شکواگر امروز تا نوبت خودشان نشده بود برای بداخلاقی ها هورا میکشیدند، حالا که نوبت خودشان شده، میگویند غیر اخلاقی است. این اتفاق سال هاست که در جامعه ما در حال رخ دادن است. افراد جامعه نیز در مقابل از خود میپرسند که چرا آن ها این کنشها را نداشته باشند. به محیط های دانشگاهی نگاه بکنید. در برخی از دانشگاهها چه اندازه به اساتید اتهام زدهاند؟ دانشگاه پر از اتهام است. انتظار داریم دانشجو در این فضا چه ذهنیتی بگیرد؟ آیا درس اخلاق میگیرد؟ روز به روز اتهام زدن ها در محیط های دانشگاهی و در محیط های اداری بیش تر می شود. بسیاری از حذف هایی که کرده ایم با رفتارها و بیان ها و ابزار غیر اخلاقی و با آبرو بردن افراد توأمان بوده. این اتفاق ها روز به روز در زندگی اجتماعی ما وجود دارند، ما این ها را می بینیم واین ها در زندگی ما تأثیر می گذارند. رسانه هم بخشی از این هاست.
چه ساز و کار هایی وجود دارد که از طریق آن بتوان این فضای بی اخلاقی در جامعه و به تبع آن رسانه را از بین برد؟
چون رسانه به عنوان یک ابزار است، یکی از بحث های ما در زمینه اخلاقی کردن جامعه ساختن فرهنگ جامعه است و رسانه در این زمینه می تواند نقش مهمی ایفا کند. ما باید morality رسانه و ethics آن را از هم جدا بکنیم. این یک بحث است. ما در اینجا در مورد morality صحبت میکنیم، ما نمیخواهیم راجع به فلسفه اخلاق صحبت بکنیم. در ذات روزنامه نگاری نوعی اخلاق باید نهفته باشد (اخلاق روزنامه نگاری) و باید آن را از اخلاق روزنامه نگار جدا کرد. من می خواهم اینجا در مورد اخلاق روزنامه نگاری صحبت بکنم. روزنامه نگار در این جامعه است و دارد کارش را انجام میدهد. این اخلاق روزنامه نگاری است که به آن چه در صدا و سیما و روزنامه ها رخ می دهد می پردازد. به نظر من ما در این زمینه مطالعات عمیقی انجام ندادهایم. یکی از نقاط ضعف ما این است که مرزهای اخلاقی را درست مشخص نکرده ایم. ما به یک نظام رسانهای نیاز داریم. نظام رسانه ای که فارغ از دولت مانند نظام پزشکی و نظام مهندسی شکل بگیرد. در زمانی که من در صدر تشکیل انجمن صنفی مطبوعات به عنوان عضوی از هیات موسس شرکت داشتم، انجمن به دنبال ایجاد یک نظام مطبوعاتی بود. ما باید به این سمت برویم. در نتیجه خودمان در مطبوعات و به طور عام خبرگزاریها، به جز صدا و سیما که از دسترس ما خارج است، می توانیم نظامی اخلاقی ایجاد کنیم و محدوده های اخلاقی را آموزش بدهیم. در درون این نظام اخلاقی، طبق چارچوبی که دارد، درباره ی حریم و حریم شکنی مراوده می شود و این به نظر من یک ساز و کار مهم است. حال اگر بخواهیم ساز و کارها را شرح دهیم، به اعتقاد من باید در این زمینه ادبیات نظری تولید کنیم، گونههای رفتار اخلاقی در مطبوعات و صدا و سیما را مطالعه کنیم، ببینیم چه وجوه اخلاقی و غیر اخلاقی در این گونه ها رخ میدهد و مدام این وجوه را به ادبیات نظری منعکس کنیم. این یکی از سازوکارهاست که به اعتقاد من میتواند به ارتقای اخلاق در رسانه منجر شود. در دو سه دههی اخیر این مباحث در غرب بسیار مورد توجه قرار گرفتهاند. ما متأسفانه در این زمینه مطالعات کافی نداریم. به اعتقاد من میتوانیم برای این ساز وکار، واحد درسی دانشگاهی تعریف کنیم. آموزشهای جانبی اخلاق روزنامهنگاری برای روزنامه نگاران در نظر بگیریم.
بحث اخلاق به حقوق رسانه و مطبوعات نزدیک است. در بحث حقوق رسانه و مطبوعات بندهایی وجود دارد که به مساله ی اخلاق و رسانه ارجاع داده می شود. به اعتقاد من ما باید یک بار دیگر در راهکارها به سمت حقوق رسانه و قوانینی که در مورد رسانه می نویسیم برگردیم و مباحث اخلاقی بیشتری را در آن ببینیم. این یکی از راهکارهاست که ما در آنجا مباحث اخلاقی بیشتری را مد نظر قرار دهیم و اما بحث سوم این است که هیات نظارت بر رسانه های ما به خصوص مطبوعات در مباحث اخلاقی حساسیت نشان بدهند و این حساسیت را با مسایل سیاسی گره نزنند. وقتی این حساسیت اخلاقی با مسایل سیاسی گره زده میشود، جامعه ی مطبوعاتی نمی پذیرد که تذکر و بررسی درمورد یک امر اخلاقی صورت گرفته است.
مصادیق بی اخلاقی در رسانه ها چیستند؟
یکی از موارد بی اخلاقی در رسانه ها به اعتقاد من از نگفتن بخشی از واقعیت و شرح زیاد دادن یک واقعیت شروع می شود. از موارد دیگر آن می توان به ورود به زندگی های خصوصی و حریم های شخصی افراد شدن، مطلبی را به دروغ و بدون تحقیقات به افراد منتسب کردن و تهمت زدن نام برد. بازتاب دادن این مسائل از موضوعات غیر اخلاقی است که در رسانهها معمولا رخ می دهد. با این حال تشخیص حدود این ملاحظات نیز مهم است. وقتی این مطالب را در کلاس درس می دادم، یکی از دانشجویان گفت این مطلب یعنی آنکه سخنرانی های مسوولان را تعطیل کنیم. در این صورت کسی بر روی آن ها نظارت نخواهد داشت و تنها خبرنگار است که باید بازخواست شود.
در ادامه باید گفت برجسته سازی مطلوب برای تخریب افراد نیز موجب امر غیر اخلاقی می شود که این امر در رسانه ها بسیار اتفاق می افتد. حتی در استفاده از لحن و بیان در انتساب به افراد امر غیر اخلاقی میتواند رخ بدهد. اجازه دهید در این مورد مثالی بزنم. در ماجرای کوی دانشگاه یک خانم دستگیر شد که مریمِ شانسی نام داشت. فامیلی اش شانسی بود. در اخبار هنگام ذکر نام این خانم به انتهای اسمشان به جای کسره، سکون داد. نامش شد مریم̂ شانسی. در واقع مشاهده می کنیم یک امر غیر اخلاقی با گذاشتن یک سکون به جای کسره نیز می تواند اتفاق بیفتد. شانسی شهرت این خانم بود که این طور با ظرافت امر غیر اخلاقی در قبال آن صورت گرفت.
از موارد دیگر این است که مطبوعات و صدا و سیما تنها تصویر یک لحظه از یک رخداد را بگیرند و نشان بدهند که این به مثابه ی امری غیر اخلاقی است. اینها مواردی بود از امر غیر اخلاقی در رسانه که متوجه افراد است. به اعتقاد من هر خبری که بر اساس یک نوع جهت گیری تهیه بشود، می تواند به مثابه امری غیر اخلاقی تلقی شود.
آیا این امور غیر اخلاقی که در عرصهی رسانه اتفاق میافتد اساسا در ذات رسانه نهفته نیست؟ برای مثال رسانه ها می خواهند جلب مخاطب کنند، می خواهند اخباری را زودتر از باقی خبرگزاری ها منتشر کنند و امثال این. در چنین مواردی احتمال رخ دادن امری غیراخلاقی بسیار بالاست. انتشار اخبار دروغ، تیترهای جنجالی، نفوذ به حریم های شخصی. آیا رسانه ذاتا منجر به این امور غیراخلاقی نمی شود؟
من معتقد به این نیستم که در ذات رسانه امر غیر اخلاقی نهفته باشد. در رسانه ممکن است اشتباهی رخ دهد که موجب امر غیر اخلاقی شود ولی الزاما کار رسانه امر غیر اخلاقی نیست.
اینکه یک رسانه در چارچوب سیاست های اخلاقی جلب مخاطب بکند از دشواری های کار در رسانه است، مثل خیلی از کارهای دیگر. برای مثال جنگیدن و در عین حال امر غیر اخلاقی هم انجام ندادن. این دشواری ها هست ولی در ذات رسانه نیست. اینها جزو اشتباهاتی است که در رسانه میتواند زیاد رخ بدهد. اگر بگوییم در ذات رسانه است مساله را توجیه پذیر می کنیم. می توانیم بگوییم در مسیر رسانه اشتباه زیاد رخ میدهد چون برای مثال در دادن خبر برای جذب مخاطب نباید از رقیب عقب افتاد و سرعت خبر در اینجا مهم است و دقت خبر تعیین کننده اخلاقی بودن خبر است. دقت کنید که بحث ما در موضع غیر اخلاقی بودن این اتفاقات نیست. به اعتقاد من رسانه وقتی به عنوان ابزار، عملیات روانی ایجاد می کند، در ذاتش غیر اخلاقی می شود، چون برای امری غیر اخلاقی ایجاد شده است. گاه یک روزنامه در اصل برای امر غیراخلاقی افتتاح شده است. ولی روزنامه ی مستقل می تواند اخلاقی عمل کند چون مستقل است. مشکل ما اکنون در رسانهها همین است.
رسانه به عنوان یک ابزار تأثیرگذار میتواند اخلاق خودش را به جامعه تجویز کند. در این وضعیت، نظارت بر اخلاق رسانه از عهده اخلاق عرفی خارج شده و توسط خود رسانه صورت می گیرد. در این صورت رسانه می تواند بی اخلاقی خود را در جامعه به نام اخلاق نهادینه کند. رسانه تعیین کننده است یا جامعه؟
توجه کنید که این یک دور و تسلسل است که باید از از جایی شروع شود. به اعتقاد من اگر یک جامعه تصمیم به اخلاق مدار بودن بگیرد، می تواند از رسانه شروع بکند که البته ممارست می خواهد. شما می گویید که رسانه میتواند امر غیر اخلاقی را در جامعه ایجاد کند. بله، درست است. مثالی میآورم. در برنامهی گذشته ورزش و مردم نقدی در مورد کی روش سرمربی تیم ملی مطرح شد که ایشان زیاد به مرخصی میروند. تا اینجا نقد، نقد به جایی است. اما در ادامه به صورت طنزگونه جزیره ای را نشان می دهند که کی روش در آن استراحت می کند. ببینید این اخلاق ایرانی امروز ماست و گرنه به ما چه مربوط است که در زندگی خصوصی کی روش چه میگذرد. فدراسیون را نقد بکنیم ولی وارد حریم خصوصی افراد نشویم. دقیقا این امر غیر اخلاقی است. مثال دیگر خبر رسانی دادگاه اختلاس است. وقتی نماینده دادستان جرم را قرائت می کند میگوید متهم فلان مبلغ اختلاس کرده است و ضمناً زن های دوم و سوم نیز دارد. این امر غیر اخلاقی است. مگر دادگاه مسوولیتش در قبال زن های متهم است. این امر غیر اخلاقی در ما نهادینه شده است. دادستان که مدعی العموم است و باید مظهر اخلاق در جامعه باشد، شنود میگذارد و صدا ضبط میکند و ... خب از همین اتفاق است که مردم درس میگیرند. چه جامعه و چه رسانهی اخلاقی را در این وضعیت میتوان انتظار داشت.