1. عرفان را ملکه علوم خواندهاند، چرا که شرافت موضوع و علوّ مباحث و مسائل هر علم، جایگاه، ارزش و اعتبار آن را در اندیشه آدمی مشخص میسازد و علم عرفان نیز تنها دانشی است که همه وجوه آن را خدای بی همتا فراگرفته است؛ موضوع عرفان توحید ذات لم یزلی است و مسائل آن اسماء و صفات جلال و جمال او، و مباحث مطرح در آن علم وعین نامحدود او.
گستره مباحث آن در هیچ دانشی نمیگنجد و هیچ علمی بار گران مفاهیم آن را تحمّل ندارد؛ انگبین شیرین مفاهیم آن، شاهدان شریعه شهود را واله و شیدای خود میسازد و صعوبت فهم قلههای آن، پای چوبین عادت کردگان به طریقت استدلال را در هم میشکند.
جامه الفاظ بر قامت بلند آموزههای این علم شریف راست نمیآید، چرا که عرفان «بود» را «نمود» میسازد و بر حقایق لباس ظهور میپوشاند و سیرت سراب گون خلایق را ظاهر می سازد:«وَسُیرتِ الجِْبَالُ فَکاَنَتْ سَرَابًا»(نبأ20)
گرچه آنکه از دایره تنگ الفاظ پر می کشد و در کهکشان حقایق بال میگستراند؛ از علم میگذرد و عین را در مشهد آغوش در بر میگیرد؛ عاشقانه چنین میسراید:
از «فتوحاتم» نشد فتحی و از «مصباح» نوری
هر چه خواهم در درون جامه آن دلفریب است
گفته های فیلسوف و صوفی و درویش و شیخ
درخور وصف جمال دلبر فرزانه نیست (دیوان امام، ص51)
2. بر اساس آنچه گذشت عرفان، سلطان و ملکه علوم بشری است و علت رفعت رتبه این دانش نیز، افزون بر موضوع متعالی، «شهود» مصداق در آن است، چرا که دانش های دیگر، همه تلاش خود را در «فهم» حقیقت منحصر کردهاند و این در حالی است که عرفان میکوشد، شکوه و جلالت کبریایی حق مطلق را، از پنجره رؤیت و شهود، تصویر کند:
«إِلَهِی هَبْ لِی کَمَالَ الِانْقِطَاعِ إِلَیْکَ وَ أَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظَرِهَا إِلَیْکَ حَتَّی تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّور فَتَصِلَ إِلَى مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ وَ تَصِیرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِکَ» (اقبال الاعمال، ص 687، مناجات شعبانیه)
گرچه اکتناه ذات مقدس حق مقدور احدی نیست؛ لیکن هر کس به اندازه وسعت وجودی خود از سفره معرفت و شناخت آن وجود بی همتا بهره و توشه بر میگیرد و به مقدار تشنگی از دریای بی کرانه هستی او نوش میکند.
با این همه عارف سالک نیک میداند که حرم امن ذات، که مقام عنقای مغرب است، نه مطاف اهل استدلال است؛ نه مجال شهود اهل بصر؛ «فان الحق بمقامه الغیبی غیر معبود، فانه غیر مشهود و لا معروف، و المعبود لا بد و أن یکون مشهودا أو معروفاً.»(تعلیقات على شرح «فصوصالحکم» و «مصباحالأنس» ،ص117).
در دو عالم نیست کس را زهره ای/ کو تواند یافت از وی بهره ای (منطق الطیر، ص 40)
3. باید به این مسئله نیز توجه داشت که اگر چه اکتناه ذات مقدور احدی نیست، لیکن در این راه نباید به اجمال بسنده کرد؛ به این معنی باید رهنمود اهل بیت وحی و نبوت (علیهم السلام) را چراغ راه نهاد و در مسیر آن ذوات مقدس راه پیمود،چنان که هم ایشان فرموده اند: «مَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ أَرْبَعِینَ یَوْماً فَجَّرَ اللَّهُ یَنَابِیعَ الْحِکْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِه» (بحارالأنوار، ج67، ص249). بنابراین هر کس، چهل روز و شب هوای سر و هوس دل را محبوس سازد، در خانه قلب و جان او چشمه حکمت می جوشد. گرچه چلّه نشینی با معبود، ضیافتی است که میسور همگان نیست؛ لیکن حضرت موسای کلیم (علیه السلام) نیز با نردبان اربعین به مناجات طور بار یافت.
با این همه گذر از باب ولایت علوی (علیه السلام) و حضور در مدینه علم نبوی (صلی الله علیه و آله)، راه را پیش روی سالک کوی قرب هموار میسازد، چرا که اگر «ولایت» درِ ورودی نبوت و رسالتاست: «أَنَا مَدِینَةُالْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا» (وسائل الشیعة،ج27،ص34)، رسالت و نبوّت حضرت ختمی مرتبت نیز دالان ورودی به ساحت قدس ربوبی است (ر.ک: سروش هدایت، ج 1، ص 267).
4. علم عرفان با همه شرافت و عظمت منزلت خود، علمی غریب و مظلوم است؛ عدهای به تازیانه شریعت، کفر و زندقه اش میپندارند و گروهی نسیم فرحبخش و سایه سار بلند آن را دکّان شیادی و مکاری خود ساختهاند.
منابع و متون غنی حکمت و عرفان اسلامی حاصل مرارتها و رنجهای جمع کثیری از اندیشمندان و عالمان الهی است که در پس قرنها غربت، هنوز هم در پشت دیوار ناشناختگی جا مانده است. میراثی جهانی که به دلیل درآمیختگی با آیات قرآنی و احادیث اهل بیت وحی (علیهم السلام)، درمان دردهای جوامع بشری را در خود پنهان دارد و امروز در کشاکش میان دو قطب یاد شده، همچنان غبار غربت بر چهره میبیند.
گرچه در طول تاریخ بزرگانی بودهاند که قناع از چهره این علم شریف بر گرفته و چهره دلربای آن را به درستی ارائه کرده اند؛ لیکن
در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود
کاین شاهد بازاری وین پرده نشین باشد (دیوان حافظ، غزل 161)