اخلاص یعنی خالص نمودن اندیشه، نیت، اخلاق، عمل، عبادت و تمام اعضا و جوارح برای خدا که دو نکته اساسی در آن لحاظ میشود. یکی اینکه خود عمل، اندیشه، سخن گفتن و عبادت و مانند آن عملی خدایی باشد و خداپسند باشد، و دیگر اینکه انسان این عمل خدا پسندانه را برای خدا انجام بدهد و نیت و هدفش هم خدایی باشد.
ممکن است کسانی دارای ارادههای محکم برای انجام مقاصدی باشند، ولی انگیزه آنها رسیدن به اهداف مادی باشد؛ اما سالکان راه خدا کسانی هستند که اراده نیرومند آنان آمیخته با خلوص نیت، و برخاسته از انگیزههای الهی است.
در قرآن مجید و کلمات معصومین(ع) سخن از اخلاص نیت به میان آمده، و عامل اصلی پیروزی در دنیا و آخرت شمرده شده است؛ و اصولا از نظر اسلام هر عملی بدون اخلاص نیت بی ارزش است. این از یک سو
از سوی دیگر، مسئله اخلاص از مشکلترین کارها شمرده شده به گونهای که تنها اولیاء الله و بندگان خاص خدا به اخلاص کامل میرسند، هرچند اخلاص در هر مرحلهای محبوب و مطلوب است. تعبیر برخى آیات، به جا آوردن عبادات و اعمال و قرار دادن همه شؤون زندگى و مرگ فقط براى خدا (لله) است، قُل اِنَّ صَلاتى و نُسُکى و مَحیاىَ و مَماتى لِلّهِ رَبِّ العــلَمین(انعام 162)، وَ ادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدِّینَ؛(اعراف29).
على علیه السلام فرمودند: طوبى لمن اخلص لله عمله وعلمه وحبه وبغضه واخذه وترکه وکلامه وصمته
خوشا به حال کسى که عمل،علم، دوستى، دشمنى، گرفتن، ترک کردن، سخن گفتن و سکوتش را براى خداوند خالص کرده است. (تحف العقول ص100)
بالاترین مرتبه اخلاص، آن است که هرگاه شخص عملی را انجام میدهد، به کمترین اجر در دو عالم چشم نداشته باشد و نظر او فقط رضای حق تعالی باشد و به جز او، مقصود و مطلوبی نداشته باشد.
این مرتبه از اخلاص، اخلاص صدیقین است و به این مرحله نمیرسد، مگر کسانی که در دریای عظمت الهی غرق گشتهاند و واله و جیران محبت اویند. عمل هر قدر بزرگ و سهمگین اگر با اخلاص توام باشد امداد الهی و تاییدات ربانی را به دنبال خواهد داشت خداوند عزیز به این انسان مخلص آنقدر توان و قدرت داد که توانست با سلاح اخلاص به بزرگترین پیروزی دست یابد و والاترین عزت را برای امت اسلامی به ارمغان آورد.
رسیدن به این مرتبه از اخلاص فراهم نیست، مگر اینکه از همه خواهشهای نفسانی دست برداری و پشت پا بر هوا و هوس زنی و دل خود را مشغول فکر و صفات و افعال پروردگار خود کنی. وقت خود را به مناجات او صرف کنی تا انوار جلال و عظمت او بر ساحت دل تو پرتو افکند و محبت و انس با او در دل تو جای گیرد. فرد مخلص، افزون بر اجرهای اخروی، در دنیا هم نزد خلق محترم است.
وقتی به زندگی امام راحل نگاه میکنیم میتوان به این مطلب پی برد که آن مرد بزرگ هم اخلاص در هدف و هم اخلاص در گفتار و هم اخلاص در عمل داشتند چرا که امام خمینی(س) خود پرورش یافته مکتب اهل بیت علیهم السلام بودند با تعمق در آموزههای معرفتی و به کارگیری آنها در اعمال و رفتار خویش، به الگویی شاخص و ممتاز در این مکتب تبدیل شدند.
اما اخلاص در هدف
معیار ارزیابی و سنجش همه اعمال و رفتار آدمی، انگیزه و هدف اوست. اخلاص در انگیزه و هدف به مثابه روح در پیکر اعمال است که به اعمال شادابی و جهت میبخشد. انگیزه الهی سرچشمه حیات بخشی بود که درخت پر بار و با برکت وجود امام را زنده نگاه داشت.
هنگامى که رسول خدا دعوتش را آشکار کرد سـران قریش نزد ابوطالب آمدند و گفتند: اى ابوطالب فرزند برادرت ما را سبک مغز مىخواند، و بـه خـدایان ما ناسزا مىگوید، جوانان ما را فاسد نموده و در جمعیت ما تفرقه افکنده است، اگر این کارها به خاطر کمبود مالى است ما آنقدر مال براى او جمع آورى مىکنیم که ثروتمندترین مرد قریش شود، و حتى حاضریم او را به ریاست برگزینیم. ابوطالب این پیام را به رسول اللّه (ص) عرض کرد.
پـیـامبر(ص) فرمود: اگر آنها خورشید را در دست راست من و ماه را دردست چپ من بگذارند مـن به آن تمایل ندارم، ولى به جاى این همه وعده ها یک جمله، با من موافقت نمایند تا در سایه آن بر عرب حکومت کنند، و غیر عرب نیز به آئین آنها درآیند، و آنها سلاطین بهشت خواهند بود! (تفسیر نمونه، ج 19، ص 214)
دیگر آنکه، امام حسین(ع) تمام هستى خود و اطرافیان خود را بدون هرگونه کاستى، در طبق اخلاص گذاشت و به درگاه خداوند آورد ثمره چنین اخلاصى آن شد که نهضت عاشورا در طول و عرض تاریخ، براى مسلمانان و غیر مسلمانان، تأثیرگذار باشد و در قیامت نیز به درجهاى برسند که همگان غبطه آن را بخورند.
وقتی قیام امام حسین علیه السلام مورد بررسی قرار میدهیم در میابیم که هدف از قیام خدا است در وصیتی که به برادرش محمد حنفیه مینویسند به آن اشاره میکنند:
حسین گواهی میدهد: خدایی جز الله وجود ندارد خدا یکى است و شریکى ندارد و براستی که حضرت محمّد صلّى اللَّه علیه و آله عبد و رسول خدا میباشد که حقیقت را از جانب خدای حق آورد و همانا که بهشت و جهنم حقیقت هستند و قیامت خواهد آمد و هیچ شکى در آن نیست و خداوند هر کسى را که در قبور باشد زنده خواهد کرد و همانا من براى سرکشى و خود پسندی و تکبر و فساد کردن و ظلم نمودن خارج نشدم قیام نکردم. و به تحقیق که من برای اصلاح و درست کردن کارها در میان امت جدم قیام کردم و می خواهم به نیکی سفارش و از بدی نهی کنم و مطابق سیره جدم رسول خدا و پدرم على بن ابى طالب علیهم السّلام رفتار می نمایم. پس هر کس که مرا به جهت اینکه حق میگویم قبول کند همانا خداوند به حق سزاوارتر است و کسى که دست رد به سینه من بگذارد من صبر میکنم تا خدا که بهترین حکمکنندگان است بین من و آن قوم داورى نماید. ای برادرم این وصیت من است به تو. توفیق من جز با خدا نیست من به خدا توکل میکنم و به سوى او توبه مینمایم. ( بحارالأنوار، علامه مجلسی ج44 ص 329)
وقتی به هدف امام راحل ره نگاه میکنیم به راحتی به این مطلب پی میبریم که به جد بزرگوارشان اقتدا میکنند و انگیزه از هدف را فقط خدا میدانند و بس.
حاج احمد آقا تعریف میکردند روزی که امام را برای ایراد سخنرانی در حسینیه جماران همراهی میکردم، قبل از آنکه امام بروند روی جایگاه - همچنان که صدای فریاد مردم میآمد که: «درود بر خمینــی» - امام دست مرا گرفتند و دم گوش من فرمودند: این جمعیت را میبینی که همه یکصدا و بلند «درود بر خمینی، درود بر خمینی» میکنند به خدا قسم اگر همهشان جمع شوند و بگویند: «مرگــ بر خمینی،» ذرهای از هدفی که دارم و راهی که پیش گرفتم عقبنشینی نخواهم کرد.
مقام معظم رهبری در خاطراتشان میفرمایند : به یاد دارم سالها پیش، نوشته حضرت امام در دفتر یادبود مرحوم وزیری را در یزد زیارت کردم، آن مرحوم مرا به منزلش برد و با تفصیلاتی آن نوشته را که در صندوقچهای گذاشته بود و تقریبا در گوشهای از خانهاش مخفی کرده بود، آورد و باز کرد و نوشته امام را که در سال 1323 نوشته بودند: قیام لله به من نشان داد، اصلا محور سخن در نوشته حضرت امام قیام لله بود، معلوم میشود در ذهن شریف ایشان و در تمام مراحل زندگی(انتقوموا لله مثنی و فرادی) سابقه داشته است، همه دیدند که حرکت و گفتن و سکوت ایشان برای خدا بود و هر کاری که انجام میدادند با قصد قیام لله بود، تنها همین یک چیز هم بود که موجب شد به دست آن بزرگوار یک معجزه اتفاق بیافتد. (خاطرات و حکایتها مقام معظم رهبری، جلد 3، ص10)
قیام برای خداست که ابراهیم خلیل الرحمان را به منزل خلت رسانده، قیام لله است که موسی کلیم را با یک عصا بر فرعونیان چیره کرده و تمام تخت و تاج آنها را به باد فنا داد و نیز او را به میقات محبوب رساند و به مقام صعق کشاند، قیام برای خداست که خاتم النبیین - صلی الله علیه و اله - را یک تنه بر تمام عادات و عقاید جاهلیت غلبه داد و بتها را از خانه خدا برانداخت و به جای آن توحید و تقوا را گذاشت و نیز آن ذات مقدس را به مقام «قاب قوسین او ادنی» رساند. بدین ترتیب رمز خلوص راه آن مرد بزرگ را می فهمیم که او با احساس وظیفه و تکلیف و به قصد نجات امت اسلام با توکل به خداوند، حرکتش را آغاز نمود و در امتداد راه انبیای الهی موسی و عیسی و خاتم پیامبران محمد )ص (و برای استقرار احکام اسلام قیام نمود
اما اخلاص در گفتار
گفتار امام سرشار از معارف و اخلاص نسبت به حق بوده و در جویندگان حقیقت تاثیر به سزایی داشت. امام راحل در نامه عارفانه به حاج احمد آقا مینویسد: پس در جوانی که قدرت بیشتری داری به مجاهدت برخیز و از غیر دوست جل و علا بگریز و پیوند خود را هر چه بیشتر - اگر پیوندی داری- محکمتر کن و اگر خدایی نخواسته نداری تحصیل کن و در تقویتش همت گمار که هیچ موجودی جزاو جل و علا سزاوار پیوند نیست. (کتاب وعده دیدار، ص 141)
آیتالله مومن نقل میکند: روزی نامهای خدمت امام نوشتم که خواهش میکنم مرا نصیحت کنید، حضرت امام در جواب فرمودند: بهترین موعظه آن است که خدا در قرآن فرموده است: «قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا لله» ای پیامبر به مردم بگو، تنها شما را، یک نصیحت میکنم و آن این است که قیام کنید فقط برای خدا. (پرتوی از خورشید، ص165)
یکی از شاگردان امام میگوید: کلمات ایشان آن قدر دلنشین بود که گمان ندارم کسی از مستمعین موعظة ایشان، لحظهای از لحظات مواعظ ایشان را فراموش کرده باشد. در بعضی افراد مواعظ ایشان آنقدر جایگیر میشد و در روحشان قرار میگرفت، مثل اینکه همیشه نصبالعین آنهاست، اثرش در روح مستمعین آنقدر زیاد بود که چهرههای آقایان طلاب پس از استماع مواعظه ایشان متغیر میشد.
در جایی دیگر میفرمایند: آن چیزی که حجم عمل را زیاد میکند ولو حجم مادیش کم است آن لله بودن و اخلاص است. (صحیفه امام، ج 10، ص 245)
امام راحل: کوشش کنید که کارهایتان کارهای الهی باشد برای خود نمایی نباشد که دیگران از شما تعریف کنند برای این نباشد که از شما مدح و ثنا بکنند برای خدا باشد وقتی کار برای خدا باشد آن کار نورانی است (صحیفه امام، ج12،ص61)
اوایل نهضت، بعضی از روحانیون در قم به زندان افتاده بودند که مرحوم شهید محلاتی هم از جملۀ آنها بود. امام در همان اوایل آنها را جمع کرده و فرمودند: اگر برای من این کار را کردید و زندان رفتید، من نه پاداشی دارم به شما بدهم، نه اینکه اقدامی میتوانم بکنم. خوب، التماس دعا برای من این کار را نکنید. اگر برای خدا میکنید، صبرکنید و از این چیزها باکی نداشته باشید و کار خودتان را انجام بدهید. (برداشتهایی از سیره امام خمینی ص 224؛ به نقل از: حجة الاسلام والمسلمین محمدرضا ناصری )
اما اخلاص در عمل
امام حسین علیه السلام فرمودند: من طلب رضا الله بسخط الناس کفاه الله امور الناس و من طلب رضا الناس بسخط الله وکله الله الى الناس؛ هرکس رضایت خدا را بخواهد هر چند با خشم مردم همراه شود؛ خداوند او را از امور مردم کفایت مىکند، و هر کس که دنبال رضایت مردم باشد با به خشم آوردن خداوند، خداوند او را به مردم وا میگذارد.(أمالى شیخ صدوق: ص1۶7،)
امام وجود مبارک خود را به یاد خدا آراسته بود. قلبش مالامال از محبت خدا بود. در زمینه تحصیل علم و دانش از همان ابتدا نشان داد که برای انجام تکلیف و وظیفه الهی درس میخواند و هدف او مقام و منصب مرجعیت نیست. حضرت امام عمل به تکلیف را وظیفه خود میدانست و به شدت از اقدام اطرافیان برای مطرح نمودن خود جلوگیری میکرد و بارها میفرمود: به خدا سوگند که من برای مرجعیت و رهبری یک قدم برنداشتهام، ولی اگر به سراغم آمد براساس مسئولیت آن را رد نمیکنم. در امور اجتماعی همیشه سعی داشت کار را برای خدا انجام بدهد و از ریا، خودنمایی و شهرت طلبی دوری میکردند.
نمونهای از اخلاص امام این بود که هرگز دوست نداشت در معابر عمومی طوری ظاهر شود که عدهای دور و بر ایشان را بگیرند. تا آنجا که ممکن بود، سئوالهای طلبهها را در خانه خود جواب میداد و پس از آنکه از کلاس درس خارج میشد، مسیر خلوتی را که معمولا کوچههای منتهی به منزل بود، انتخاب میکرد و به منزل میآمد. بارها دیده میشد که بعد از درس، عدهای از آقایان که دوست داشتند همراه امام حرکت کنند، به دنبال ایشان راه میافتادند. اما وقتی حضرت امام متوجه میشد، میایستاد و میگفت:آقایان بفرمایند و بروند گاهی حضرت امام در جماران برای کمک به رزمندگان در جبههها، مینشستند و با دست مبارک خود، در پاکت آجیل میریختند. من به ایشان میگفتم: اجازه بدهید پشت پاکت بنویسیم که این بسته توسط امام پرشده است، تا رزمندگان خوشحال شوند، اما ایشان میفرمودند: نه، لازم نیست . (زهرا مصطفوی) غلامعلی رجایی، برداشتهایی از سیره امام خمینی رحمه الله، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، چاپ دوم، 1378 ه. ش، ج 3، ص 228.)
آیتالله امینی در همایش امام خمینی(س)، حوزه و اخلاق که در مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در قم برگزارشد فرمودند:
یکی از جنبههای مهم اخلاقی امام خمینی(س) محبوبیّت امام هم تقریباً بیشتر علّتش همین بود اخلاص ایشان در عمل میباشد؛ اخلاص در تمام مراتب، یعنی در گفتار، در شنیدن، در عمل و در تصمیم و در هر جهتی، به قدری که همه کارش از روی اخلاص بود.
مباحثی که گذشت به این نتیجه میرسیم که اساس و زیر بنای سعادت انسان بندگی خالصانه و مخلصانه است در صورت تداوم اخلاص، چشمههاى حکمت در قلب شخص مخلص مىجوشد و الهامات رحمانى جان او را صفا مىبخشد. در این هنگام از هدایت خاصّه که مخصوص اولیاء خداست، بهرهمند میشود و در پرتو این نعمت باعظمت، نه تنها راه را از چاه مىشناسد و مشکلاتِ رهایى از ضلالت و گمراهى برایش آسان مىشود، بلکه مىتوان بر اثر عنایاتى که به شخص مىشود، راهگشاى دیگران شود.