چهلمین روز شهادت امام حسین علیه السلام را اربعین گویند. چهل روز پس از شهادت امام حسین علیه السلام ، جابر بن عبدالله انصارى و عطیه عوفى به زیارت تربت حضرت نائل آمدند. در این که کاروان اسیران اهل بیت علیهم السلام در اربعین اول به کربلا بازگشتند، اختلاف است . بیشتر عالمان و مورخان بازگشت را صحیح نمىدانند.
زیارت امام حسین(علیه السلام) در این روز معروف به زیارت اربعین بسیار فضیلت دارد و در روایات یکى از نشانههاى مؤمن تکریم این روز، که تداوم بخش نهضت عاشوراست، شمرده شده است.
اعداد نه تنها در زندگی مادی که در زندگی معنوی ما نیز حائز اهمیت فراوانند. تعداد رکعات نماز، تعداد تسبیحات اربعه، تعداد تسبیحات حضرت فاطمه(س) تعداد طواف واجب خانه خدا و امثال اینها نشان میدهند که زندگی معنوی جدا از اعداد نیست. منزلت اعداد منحصر به اعدادی نظیر پنج، هفت، دوازده و چهارده و چهل میشود که برای هریک دلیل یا دلایلی را ذکر کردهاند:
عدد پنج به دلیل 5 تن پیامبر اولوالعزم و ۵ تن آل عبا.
عدد هفت به واسطه ۷ آسمان و ۷شهر عشق و ۷ مرحله سلوک عارفان، ۷ دور طواف خانه خدا و ...
عدد دوازده به دلیل ۱۲ معصوم و۱۲ چشمهایی که به معجزه حضرت موسی از دل سنگ جوشید، و عدد چهارده به دلیل ۱۴ معصوم تقدس یافتهاند؛ به همین قیاس برای عدد چهل نیز باید دلایلی موجود باشد.
عقل آدمی در چهل سالگی به بالاترین کمال خود در حد استعداد هر فرد میرسد، حضرت رسول در سن چهل سالگی به رسالت مبعوث شدند، حضرت موسی چهل روز در کوه معتکف بود تا الواح هفتگانه را دریافت داشت، قوم بنیاسراییل به دلیل کفران نعمت و پرستش گوساله به سرگردانی چهل ساله محکوم شدند، تخمیر طینت آدم ابوالبشر در ۴۰ روز به اتمام رسید. عارفان و سالکان طریق حق چله نشینی را از همین آفرینش چهل روزه حضرت آدم اقتباس کردند، سهروردی بیان میکند : خداوند انسان را در چهل روز آفرید و هر روز صفتی به او اعطا کرد که هریک حجابی و مایه تعلق وی به دنیا بود تا اینکه در روز چهلم حجابها کامل و متراکم شد. در چله نشینی سالک یک به یک حجابها را میدرد تا در روز چهلم انوار حق در وی تجلی می یابد. هرچند اربعین از اعداد و کمیات است ولی در فرهنگ عرفان اسلامی این واژه کمّی در ارتباط با کیفیات مطرح میشود و لذا تکرار عمل تا چهل مرتبه تکمیل کننده ابعاد روحانی و عرفانی انسان را باعث میگردد .
سید مهدى بحرالعلوم در زمینه جایگاه عدد چهل فرموده است:
خود به عیان دیدهام و به بیان دانستهام که این مرحله شریفه، از مراحل عدد را خاصیتى خاص و تاثیرى مخصوص است، در ظهور استعداد(ها) و تتمیم ملکات، در طى منازل و قطع مراحل. خاصیت اربعین در ظهور فعلیت و بروز استعداد و حصول صفات ملکه، امرى است که در آیات و اخبار بر آن تصریح شده است، و در سلوک و خودسازى، براى جلب فیوضات و انوارالهى، چنانچه در قرآن و گفتار معصومین(ع) و سیره اولیاء آمده است، عدد اربعین دارای جایگاه ویژه و بلند است. «در حقیقت عدد چهل سمبل آغازین تکامل، مظهر کمال، جلوه پختگی، اعلام پشت سر گذاشتن مرحله خامی و نادانی، نخستین مرحله هوشیاری ... میباشد.»
به هر روی مثالهای فراوانی را میتوان در اهمیت عدد چهل در آیات و روایات یافت ولی در نهایت همانند بسیاری موارد که برای انسان نامکشوف است. سّر عدد چهل نیز برای ما نامشخص است. چه فلسفه و حکمتی در این نهفته است که چهل روز بعد از در گذشت فردی، خویشان وی گرد هم آمده و به عزاداری میپردازند؟ اگر هدف تنها یادآوری نام آن تازه گذشته است، چرا ۳۰ روز یا ۵۰ روز یا هرعدد دیگری را برای این امر اختصاص ندادهاند؟ در عدد چهل چه سری نهفته است و بعد از گذشت این چهل روز چه روی میدهد و بایستی روی میداده است؟ شاید پس از گذشت این مدت انسان به روشن بینی نسبت به آن رویداد دست مییابد، غبار اندوه اندکی برخاسته و قدرت تحلیل سربرمیآورد و به انسان مجال میدهد به بازبینی آنچه گذشته بپردازد. شاید برگزاری مراسم اربعین برای امام حسین برای بازبینی و تحلیل واقعه عاشورا و زنده نگاه داشتن آن معمول شده است تا با روشنبینی و قدرت تحلیل واقعه عاشورا بررسی و تشریح گردد، واقعهایی که اگر بگوییم همانند قرآن دارای لایههای متعدد و بیشمار است، گزافه نگفتهایم و به بیراهه نرفتهایم.
به هر روی اربعین خورشید آسمان شهادت و راه منیر هدایت در راه است، در این روز و ایام بکوشیم تا به دور از تحریفات و احساساتی گریهای افراطی آن امام راستین را بشناسیم و به مدد نفس قدسی اش بر هدف انسانی آن بزرگمرد همه دورانها آگاهی یابیم.
امام حسن عسکری(ع) فرمودند: «نشانههای مؤمن و شیعه، پنج چیز است: اقامه نمازِ پنجاه و یک رکعت، زیارت اربعین حسینی، انگشتر در دست راست کردن، سجده بر خاک و بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم»
مراد از نماز پنجاه و یک رکعت، همان هفده رکعت نماز واجب روزانه به اضافهٴ نمازهای نافله است که جبران کنندهٴ نقص و ضعف نمازهای واجب است؛ به ویژه اقامهٴ نماز شب در سحر که بسیار مفید است. نماز پنجاه و یک رکعت به شکل مذکور از مختصات شیعیان و ارمغان معراج رسول خدا(ص) است. شاید سرّ ستودن نماز به وصف معراج مؤمن این باشد که دستورش از معراج آمده است و نیز انسان را به معراج میبرد.
موارد دیگری نیز که در روایت یاد شده، همگی از مختصات شیعیان است؛ زیرا فقط شیعه است که سجدهٴ بر خاک دارد و نیز غیرشیعه است که یا بسم الله الرحمن الرحیم را نمیگویند یا آهسته تلفظ میکنند. همچنین شیعه است که انگشتر به دست راست کردن و نیز زیارت اربعین حسینی را مستحب میداند.
مراد از زیارت اربعین، زیارت چهل مؤمن نیست؛ زیرا این مسئله اختصاص به شیعه ندارد و نیز «الف و لام» در کلمهٴ «الاربعین»، نشان میدهد که مقصود امام عسکری(ع) اربعین معروف و معهود نزد مردم است؛ خلاف کلمهٴ«اربعین» در بسیاری از روایات که بدون «الف و لام» آمده است؛ مانند این روایت امام صادق(ع): «من حفظ من أحادیثنا أربعین حدیثاً بعثه الله یوم القیامه عالماً فقیهاً».
اهمیت زیارت اربعین، تنها به این نیست که از نشانههای ایمان است، بلکه طبق این روایت در ردیف نمازهای واجب و مستحب قرار گرفته است. برپایه این روایت، همانگونه که نماز ستون دین و شریعت است، زیارت اربعین و حادثهٴ کربلا نیز ستون ولایت است.
تعلیم و تزکیه هدف اساسی سالار شهیدان
زیارت اربعین نیز انسان را از جزوع، هلوع و منوع بودن باز میدارد و گفته شد که هدف اساسی سالار شهیدان نیز تعلیم و تزکیهٴ مردم بوده است و در این راه، هم از طریق بیان و بنان اقدام کرد و هم از راه بذل خون جگر که جمع میان این راهها از ویژگیهای ممتاز آن حضرت است.
خلاصه آن که رسالت رسول اکرم(ص) تعلیم کتاب و حکمت از یک سو و تزکیهٴ نفوس مردم از سوی دیگر بود تا هم جاهلان را عالم نماید و هم گمراهان را هدایت کند و در نتیجه، جهل علمی و جهالت عملی را از جامعه جدا سازد. همین دو هدف در متن زیارت اربعین سالار شهیدان (علیه السلام) تعبیه شد؛ چنان که منشأ ددمنشی منکران رسالت و دشمنان نبوّت، حبّ دنیا و شیدایی زرق و برق آن بود و عامل مهمّ توحّش منکران ولایت و دشمنان امامت نیز همان غَطْرَسهٴ دنیا و دلباختگی به آن بود، که در بخشی از زیارت اربعین به آن اشارت رفته است: «و تَغطْرَس و تَرَدّی فى هواه ».
ویژگی عدد چهل دربارهٴ امام حسین (علیه السلام)
اربعین و عدد چهل خصوصیتی دارد که دیگر ارقام آن را ندارد. غالب انبیای الهی در سنّ چهل سالگی به رسالت مبعوث شدند و ملاقات خصوصی حضرت موسی (علیه السلام) و ذات اقدس الهی چهل شب بود و در نماز شب سفارش شده است که چهل مؤمن را دعا کنید و همسایگان را تا چهل خانه گرامی بدارید. اینها نشان میدهد که عدد چهل از برجستگی خاص برخوردار است.
در روایات اسلامی چنین آمده است: زمینی که روی آن انبیا و اولیای الهی و بندگان مؤمن، خدا را عبادت کردهاند، چهل روز در مرگ آنان میگرید، ولی در شهادت امام حسین (علیه السلام) آسمان و زمین، چهل روز خون گریه کردند. البته اشک یا خون را در این گونه از روایات نباید بر اشک یا خون ظاهری حمل کرد؛ چنان که نباید آن را انکار کرد.
اساساً امر ملکوتی را هرگز نمیتوان با ابزار مُلکی ادراک کرد. غرض آن که معنای اشک ریزی یا خون باری ملکوتی نه مورد تصدیق فنّ تجربی است و نه در قلمرو تکذیب آن قرار میگیرد و هیچگاه استبعاد به جای استحاله نمینشیند. کسی که صاحب بَصَر نیست تا ببیند، لااقل باید صاحب نظر باشد که گوش شنوا به ندای صاحبْ بصران داشته باشد.
برای تحقیق این موارد، علم مخصوص لازم است که اصطلاح و متخصصان ویژهٴخود را دارد که اهل ولایت و علمای بزرگ دینی اند. آنان اینگونه از احادیث را با جان پذیرفتند و فهمیدند که آسمان و زمین خونْ گریه میکنند.
از امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) نیز نقل شده است که به امام حسین (علیه السلام) عرض میکنند: اگر اشک چشمم تمام شود، برایت خون میگریم؛ «و لأبکینّ علیک بدل الدموع دما».
گفتنی است، گرامیداشت یاد متوفا پس از مرگ او در همهٴ ملل و ادیان رسمیت دارد و بعضی با گذشت یک ماه و بسیاری نیز پس از چهل روز از متوفای خود تجلیل میکنند. در میان مسلمانان، به ویژه شیعیان، پس از شهادت امامان معصوم(علیهم السلام) در نخستین اربعین آنان مراسم گرامیداشت انجام میشده است؛ ولی شهادت امام حسین(علیه السلام) این ویژگی را دارد که روز اربعین حسینی هر ساله تا قیامت ادامه خواهد داشت.
زیارت مأثور در اربعین
در روایات شیعه برای روز اربعین حسینی دستورهایی وجود دارد؛ مانند خواندن زیارت مخصوص آن روز در پیش از ظهر که پس از آن دو رکعت نماز نیز خوانده میشود و دعا در آن وقت مستجاب است.
در زیارت اربعین، هدف قیام امام حسین (علیه السلام) همان هدف رسالت نبی اکرم(ص) دانسته شده است. براساس قرآن و نهج البلاغه: هدف رسالت انبیای الهی، دو چیز است یکی عالم کردن مردم و دیگری عاقل نمودن آنها با تهذیب نفس.
کسانی که علم ندارند، دستور خدا را نمیدانند و توان تربیت خود یا دیگران را ندارند. برخی نیز عالمند، ولی در اثر نداشتن عقل به دانش خود عمل نمیکنند. از این رو، انبیا(علیهم السلام) برای تعلیم و نیز تزکیهٴمردم مبعوث شدهاند که به مردم خوبیها را بشناسانند و راه خوب را به آنان بنمایانند تا مردم خوب بفهمند و به خوبیها عمل کنند. چنین جامعهای مهد پرورش اولیای الهی است.
در قرآن کریم از زبان حضرت ابراهیم (علیه السلام) نقل شده که به خداوند عرض کرد: پیامبری مبعوث فرما که مردم را عالِم و مهذّب کند؛ «ربّنا و ابعث فیهم رسولا ً منهم یتلوا علیهم ایاتک و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و یزکّیهم»
خداوند دعای آن حضرت را اجابت کرد و در سورهٴ«جمعه» فرمود: « هو الذی بعث فی الأُمّیین رسولا ًمنهم یتلوا علیهم ایاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمه و إن کانوا من قبل لفی ضلال مبین»
براساس این آیه، مردم حجاز، پیش از بعثت رسول اکرم(ص) گرفتار دو مُعْضِل علمی و عملی بودند: یکی نادانی و دیگری گمراهی. پیامبر(ص) با تعلیم کتاب و حکمت آنها را از جهل رهانید و عالم کرد و نیز با تزکیهٴ نفس، آنان را ز بیراهه به راه آورد و عادل کرد.
امیرمؤمنان(علیه السلام) در تشریح بعثت رسول اکرم (ص) فرمودند: «فهدیهم به من الضلاله و أنقذهم بمکانه من الجهاله» ؛ یعنی خداوند به دست پیامبرش مردم را عالِم و عادل کرد. امام حسین(علیه السلام ) نیز که به حساب ملکوت و اتصال نور وجودی از پیامبر(ص) است و صاحب ولایت؛ «حسین منّى و أنا من حسین» ، باید مردم را عالم و عادل کند؛ یعنی احکام و دستورها و معارف دین را به آنان بیآموزاند و آنان را اهل عمل کند.
همهٴ اهل بیت(علیهم السلام) این وظیفه را به عهده داشتند و با تدریس، ارشاد، سخنرانی و نوشتن نامه به وظیفهٴ خود عمل میکردند؛ ولی سیدالشهدا (علیه السلام) افزون بر کارهای یاد شده، به سبب یأس از تأثیر اساسی این ابزار در شرایطی قرار گرفت که خون جگر خود را نیز برای نیل به هدف اعطا کرد. تنها آن حضرت(علی السلام ) بود که هم مبارزهٴ فرهنگی، سیاسی و اجتهادی داشت، هم نبرد جهادی.
چنانکه در زیارت اربعین آن حضرت میخوانیم: «فأعذر فى الدعا و منح النصح و بذل مهجته فیک لیستنقذ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله»؛ یعنی آن حضرت(علیه السلام) با اتمام حجت بر خلق، هر عذری را از امت رفع کرد و اندرز و نصیحت آنان را با مهربانی انجام داد و خون پاکش را در راه تو ای خدا نثار کرد تا بندگانت را از جهالت و حیرت و گمراهی نجات دهد.