به گزارش پایگاه طالاع رسانی و خبری جماران به نقل از روزنامه جمهوری اسلامی، یکی از غربتهای ناشی از غفلتهای ما که دامن اسلام غریب را گرفته است، به نسیان و فراموشی افکندن نظام اخلاقی اسلام است. امروز تعالیم اخلاقی این دین الهی مغفول و غریب مانده است. این غفلت به طور عام شامل اخلاق فرد، و به طور خاص اخلاق اجتماعی و سیاسی را فراگرفته است، غفلت در اخلاق اجتماعی و سیاسی بسیار خطرناکتر و آسیبزاتر میباشد. زیرا اگر اخلاق فردی در محدوده زندگی شخصی نقش میآفریند، اخلاق اجتماعی و سیاسی به دلیل ارتباط آن با مدیریتهای کلان سیاسی از یکسو و جریانهای فکری و سیاسی از دیگر سو، و اهل قلم و مطبوعات از سوی دیگر، بسیار حساس و محوری و حیاتی میشود. این اهمیت از آن جا ناشی میشود که دولتمردان و کارگزاران امور اجرایی کشور، قاضیان و دادستانان در امور قضایی، نمایندگان مجلس در امور قانونگذاری، و مطبوعات در امر اطلاعرسانی و نقادی، با گستره جامعه و کشور و تمام اقشار مردم رابطه برقرار میکنند و از همین جاست که اگر اخلاق اجتماعی وسیاسی در این مدیریتهای کلان و جریانها و مطبوعات و رسانهها به نقص و کاستی و بیراهه بیفتد در
کل جامعه و کشور اثر منفی و مخرب بر جا مینهد و تضاد و تعارض ایجاد میکند.
در نقطه مقابل، اگر اخلاق اجتماعی وسیاسی در مدیریتها و جریانها و مطبوعات، راه سلامت بپیماید، نه تنها مسئولان و جریانها و نویسندگان را به رشد و کمال میرساند، که در سطح جامعه و در میان مردم نیز آثار مفید و سازنده به وجود میآورد. چه اخلاق فردی و چه اخلاق اجتماعی و سیاسی، موضوعات مختلفی را در بر میگیرد که موعظه و تذکر و انتقاد از آن جمله میباشند. این سه موضوع با اصل بسیار حیاتی "امر به معروف و نهی از منکر" مرتبط است و به تعبیری بهتر این اصل، خاستگاه آن سه موضوع و سایر موضوعات اخلاقی میباشد. یعنی هر موعظهای و تذکری و انتقادی، به نوعی امر به انجام معروف و نیکیهاست و نهی از بدیها و گناهان است.
حضرت امام خمینی که استاد بزرگ اخلاق و عرفان است و با سالهای طولانی مراقبتهای دقیق و وقفهناپذیر و جهاد اکبر در همه جلوههای آن، از اخلاق و عرفان نظری به اخلاق و عرفان عملی رسیدند، زیباترین اندیشههای اخلاقی را در قالبهای گوناگون از جمله موعظه در آثار خویش برای همه نسلها به ودیعه نهادند. آنچه پیش رو دارید یکی از این مصادیق و نمونهها و حاصل گفتاری است که در تاریخ 12 خرداد 1360 ایراد کردهاند.
* * *
...تذکر و موعظه تکرارش موثر است.یکی از اموری که حتی در امراض موثر است"تلقین" است؛ یا خود مریض به خودش تلقین کند، یا کس دیگری به او تلقین کند، که تو خوب شدی، تو خوب میشوی. این مکرر وقتی که شد، در نفس انسان اثر میگذارد. موعظه این نیست که انسان یک کلمه بگوید و برود. مسائل علمی که در یک کتاب - فرض کنید - نوشته میشود، اگر دو دفعه یک مسئله علمی را طرح بکنند، این غلط است ؛ مسئله علمی برای فهمیدن اگر یک دفعه [گفته] شد، بس است. اما مسائل وعظ و تنبیه و ارشاد مسائلی است که علاوه بر محتوای خودش، تکرارش موثر است. یکی از نکات اینکه در قرآن مسائل تکرار شده است،منتها به صورتهای مختلف [همین است.] و از اعجاز قرآن هم این است که یک مسئله درعین حالی که در آن تکرار شده است، تکرار نشده است؛ یعنی، محتوا یک مطلب است و طور در طور هی بحث میشود در آن. این برای این است که هرجا انسان نگاه کرد،گوشش بخورد به آن موعظه ها.
در موعظه هم این طور است که انسان باید هم خودش، خودش را موعظه کند، هم درمعرض موعظه واقع بشود. همه انسانها احتیاج به موعظه دارند، هیچ انسانی نیست که محتاج نباشد به وعظ، منتها انسانهای طبقه بالا واعظشان خداست و انسانهای بعد واعظشان آن طبقه هستند تا برسد به آخر، تا برسد به ما که خودمان احتیاج به موعظه داریم. و موعظه چندین ساله باز در خود من تاثیر بسزا نکرده است. من این را بایداعتراف کنم که در عین حالی که موعظه میکنم آقایان را و گوشزد میکنم همه مسائل روز را حالا و پیشتر هم مسائل اخلاقی را، مع ذلک، در خود من تاثیر آن طور که بایدبکند، نکرده است. این برای این است که انسان یک شیطان بزرگی در باطنش هست که ایستاده تا انسان را به هلاکت برساند؛ یعنی، آن قدم آخر هم که آدم میخواهد بردارد به آن طرف، باز آن آنجا ایستاده است که نگذارد. تمام همش این است که انسان را از اینجاکه بیرون میکند بدون ایمان بیرون کند؛ و ما به خدا پناه میبریم از اینکه گرفتار بشویم به این طور عواقب سوء.
در محضر خدا بودن همه اعمال و افکار
موعظه من به شما آقایان این است که شما در محضر خدا هستید؛ و همه ما در محضرخدا هستیم. همین جا که ما نشسته ایم، با هم صحبت میکنیم محضر خداست. همه پیش چشم خدا هستیم، همه در علم خدا هستیم ؛ حضور دارد خدا در همه جا: و هو معکم اینماکنتم.(1) وقتی این معنا را ما به خودمان درست تلقین کنیم و بفهمانیم که ما مسئولی هستیم که آن کسی که مسئولیت را به عهده ما گذاشته است، حاضر است ؛ مثل مسئولیتهای دیگری نیست که [بازخواست کننده] غایب باشد و بتواند انسان از آن تخلف بکند، هیچ تخلفی به آن معنا که نداند او، نمیشود، هر کاری بکند در محضر اوست و ثبت میشود.همه این عالم دفتر ثبت اعمال ماست ؛ یعنی، این امواجی که به واسطه این صحبتهایی که ما میکنیم، تموج(2) پیدا میکند، ثبت میکند این اقوال ما را، افکار ما هم ثبت میشود.وقتی این طور است و ما این طور در محضر او واقع هستیم، نباید مخالفت با آن کسی که حاضر است بکنیم. مخالفت اشخاصی که نیستند پیش آدم - خوب، گاهی میشود، انسان جرأت میکند، مخالفت میکند - و مسئولیتش آن قدرها زیاد نیست. مسئولیت آنجاست که انسان با نعمت خدا و در محضر خدا مخالفت کند. نعمتها همه از اوست؛
زبان مال اوست به شما داده است ؛ چشم و گوش مال اوست به شما داده است، خودش هم حاضراست. آن وقت این حاضر توجه کند به اینکه - توجه دارد ازلا و ابدا - که در محضر او و بانعمت خودش مخالفت با خودش دارد میشود، معصیت خودش میشود.
امروز با قلمهایی که دست شماست، مسئولیت بزرگی دارید. جایی که شماها داریدادارهاش میکنید مثل یک اداره دولتی نیست. در ادارات دولتی، هرچه واقع بشود، درهمان باطن آنجا واقع میشود؛ گاهی مگر شماها به مردم بگویید، والا در بین خودشان واقع میشود. اما قلمهای شما یک قلمهایی است که چنانچه لغزش بکند، گاهی یک ملت را لغزش میدهد. رادیو تلویزیون یک دستگاهی است که چنانچه فاسد از کار در بیاید،یک ملت را فاسد میکند. الان همه رادیو گوش میکنند و همه تقریبا تلویزیون نگاه میکنند. این طور نیست که یک معصیت [در آنجا] حالا مثل معصیت توی صندوقخانه باشد؛ این معصیتی است که در محضر همه مردم است. قلمهای شما اگر - خدای نخواسته - لغزش بکند و آن تعهدی که برای خدای تبارک و تعالی باید داشته باشید، غفلت از آن بکنید، این جور نیست که به خود شما ضرر بزند، به خود شما، عائله شما، دوستان شما،ملتهای شما و کسانی که هم مذهب شما و هم دین شما هستند؛ به همه ضرر میزند. پس یک ضرر مضاعف است ؛ مثل یک ضرر کوچک نیست. باید توجه بکنید به این مصلحت، خصوصا شما که اداره یک روزنامه کثیرالانتشار هست دستتان. شما چنانچه - خدای نخواسته - توجه به این مسائل
نکنید، یک مسئولیت بسیار خطیردارید پیش مردم، پیش ملتهای دنیا و بزرگتر اینکه پیش خدا مسئولیت دارید. چنانچه این روزنامهها ارشاد کنند مردم را، این یک اطاعتی است بالاتر از آن اطاعتهایی که انسان گوشه خانه خودش میکند؛ و بالاتر از آن ارشادهایی است که پیشترها میکردند و غایتشان این بود که در یک مجلسی چند هزار نفری بود. ارشادی است برای یک ملت ؛ ملت چند میلیونی. و اگر شما این قلمی که دستتان هست قلم ارشادی باشد،می توانید که یک ملت را به راه راست هدایت کنید و میتوانید که مردم را از انحرافات نجات بدهید. امروز در مقابل قلمهای ارشادی، چند مقابل قلمهای انحرافی هست؛ و درمقابل سخنهای ارشادی، سخنهای انحرافی هست.
خوب، باید انسان متوجه باشد که این منحرفین برای چی میگویند، چه خواهندگفت، انگیزه شان در این انحرافات چیست، این کسی که اهل همین مملکت است و اهل همین خاک است و اهل همین ملت است چه میگوید که میخواهد انحراف ایجاد کند،واقعا صحیح است که اینها دلسوز هستند برای ملت، برای دلسوزی میخواهند رفع کنند آن مسائل فاسد را، یا نه، آلت دست قرار دادهاند؛ برای اینکه فاسد کنند. ممکن است دربین اینها اشخاصی باشند که واقعا بخواهند مفاسد را بگویند و اصلاح بکنند. لکن درگفتن مفاسد، از لحن آن کسی که میگوید، انسان میفهمد چه [مقصودی دارد.] آن کسی که میگوید که من میخواهم مردم را ارشاد کنم، از قلمش انسان میفهمد که مسئله،مسئله ارشاد است یا مسئله، مسئله چیزهای دیگر است.
آن کسی که صحبت میکند، انسان از صحبتش میفهمد، طرز صحبت معلوم است که از یک نفس خبیث بیرون آمده برای افساد یا از یک نفس آرام بیرون آمده است برای اصلاح. و ما در بعضی از این قلمها و در بعضی از این زبانها، آن دومی؛ آن معنای اصلاحی را کم میبینیم ؛ یعنی، اینها که متکفل روزنامهها هستند، متکفل نطقها در اطراف هستند، اینها را آدم میبیند که آن طوری که سلامت باید باشد در قلم و سلامت باید باشددر بیان و ارشاد باید باشد در قلم و زبان هست، اما آن طوری که انسان میخواهد؛ نیست، کم است. و از آن طرف، نشریات زیادی هست که میبینید که فاسد است و میخواهند به فساد بکشند.
باید شماها در مقابل اینها، نشریاتتان یک نشریاتی باشد که وقتی دست مردم برسد، در ذهنشان بیاید که خوب، این یک تعلیمی است، دارند به ما میدهند؛ یک مدرسهای است که به این صورت باز شده است برای تعلیم ؛ و راضی باشند از شما کسانی که الهی هستند. شما در صدد این نباشید که منحرفین را راضی کنید، در صدد این باشید که منحرفین را اصلاح کنید. منحرفین را بخواهید راضی کنید، شما را میکشند به انحراف.اما اگر بخواهید منحرفین را اصلاح بکنید، هر روز قلم شما قلم اصلاحی است. مقالاتی که مینویسید، مقالات اصلاحی باشد.
امکان وجود غش در تعیین تیترها
اخباری که مینویسید، تیترهایی که هست، اینها را که در روزنامهها آدم میبیند،می فهمد که این تیتر از کجا پیدا شده است، با چه مقصدی این را گذاشتهاند. و گاهی آدم بعد که میخواند، میبیند مسئله این طور هم نبوده است ؛ تیترش یک جور دیگر است،مسئلهاش یک جور دیگر! ابتدا همه مردم نمیتوانند همه روزنامه را تا آخر بخوانند، این تیترها را نگاه میکنند میبینند در تیتری که هست، چه فسادی واقع شده است یا چه صلاحی واقع شده است. اما آدم وقتی خود متن را میخواند، میبیند مسئله این طورنیست که این در تیتر هست. باید توجه کنید که این یک غشی(3) است برای مسلمین که انسان در تیتر یک چیزی بنویسد و محتوا آن جور نباشد؛ نه به آن تندی باشد که - مثلا- دراین تیتر هست، و نه به آن عظمت باشد که در این تیتر هست. این یک نحو غش است برای مسلمین. همان طوری که یک کاسبی روی متاعش یک چیز خوبی قرار میدهد،روغن را روی آن یک مقدار روغن خوب میریزد [اما] آخرش فاسد است و این حرام است و غش است، همینطور چنانچه روزنامه این طور باشد که انسان تیترها را که نگاه کند ببیند این روزنامه خیلی روزنامه خوبی است یا مسائلی هست، مسائل مهمی مطرح هست، از آن طرف، کسی
را انتقاد میکنند که این آدم خبیث است، این طور است، اماوقتی آدم میرود [متن را] نگاه میکند، میبیند مسئله این طورها هم نبوده است یا اگربوده، به این شدت نبوده است. متن را این یک نحو غشی است که شما با قلمهایتان میکنید.همانطور که این فروشنده روغن رو و زیرش با هم فرق دارد و غش است وحرام، این هم که تیترش با واقعش مخالف است، این هم غش است و حرام.
ضرورت وجود انتقاد صحیح در روزنامهها
باید توجه به این معنا بکنید که ما یک روز دیگر هم داریم. این را شک نکنید. ما یک روز محاسبه داریم، از همه چیزها محاسبه میشود. آن روز خود انسان خودش رامحاسبه میکند، آن روز قلمها میآیند شهادت میدهند، دستها شهادت میدهند، چشمها شهادت میدهند. انسان خودش آن روز محاسبه خودش را میکند. ما یک همچنین روزی را داریم. دیر و زودش خیلی مهم نیست، اما هست یک چنین روزی.
باید توجه به این بکنید که الآنی که شما میخواهید کشور اسلامی باشد، وقتی کشورمی خواهید اسلامی باشد، باید مطبوعاتش هم اسلامی باشد، روزنامههایش باید اسلامی باشد، [مخصوصا] وقتی این طور است که، از همه اطراف در صدد هستند که یک چیزی پیدا بکنند و اضافهاش کنند، در روزنامه یک چیزی را میبینند، آن وقت میبینید دررادیو لندن و در رادیو امریکا و در رادیوی کجا، یک کلمه را برداشته و تصحیفش(4)کرده است یا همان را یک جور بزرگی نمایش داده است، [تا] همه دنیا [ببینند] که درایران - مثلا - یک چنین قضایاست ؛ در ایران یک چنین مفاسدی در کار هست ؛ در ایران الان تمام کارها به هم ریخته است ؛ تمام چیزها چه طور [است.] اینها برای این است که این اشخاصی که میخواهند یک فسادی بکنند، خوب، از این راهها میکنند؛ یکیش هم راه مطبوعات است.
من امیدوارم که شما این روزنامهای که دستتان هست و عهدهدار مسئولیت آن هستید، درصدد باشید که اولا، افرادی که میخواهند صدمه بزنند به این جمهوری اسلامی، اگریک دفعه نمیتوانید آنها را ارشاد کنید و رد کنید، به تدریج به تدریج، بعد از مدتی. وقتی امر تدریجی شد، درست میشود. و بعد هم راجع به محتوا، شما هیچ کس را دشمن خودتان حساب نکنید. نمیگویم صدام را هم دشمن حساب نکنید. اما اینهایی که الان متکفل امور کشور هستند، هیچ کدام دشمن نیستند باهم؛ سلیقههای مختلفی دارند. این سلیقههای مختلف، روی یک - مثلا - انگیزههایی که هست در نفس انسان، این سلیقههای مختلف به صورت مخاصمه برمی آید. در روزنامهها نباید صورت مخاصمه باکسی داشته باشند، صورت ارشاد داشته باشند. مطالب را بگویند. انتقاد باید بشود. تاانتقاد نشود، اصلاح نمیشود یک جامعه. عیب هم در همه جا هست ؛ سر تا پای انسان عیب است و باید این عیبها را گفت و انتقادات را کرد؛ برای اینکه اصلاح بشود جامعه.
(منبع: صحیفه امام، ج 14، ص 401ـ395)
پاورقیها
1- سوره حدید، آیه 4: و هر جا که باشید، همراه شماست.
2- موج موج شدن ؛ افزون شدن امواج.
3- فریب.
4- تغییر کلمات یک جمله به گونهای که معنا تغییر کند.
* همه انسانها احتیاج به موعظه دارند، هیچ انسانی نیست که محتاج نباشد به وعظ
* انسان هر کار بکند در محضر خداست و ثبت میشود. همه این عالم دفتر ثبت اعمال ماست
* قلمها چنانچه لغزش بکند، گاهی یک ملت را لغزش میدهد. رادیو و تلویزیون چنانچه فاسد از کار در بیاید، یک ملت را فاسد میکند
*انتقاد باید بشود. تا انتقاد نشود، اصلاح نمیشود یک جامعه، عیب در همه جا هست، سرتاپای انسان عیب است و باید این عیبها را گفت و انتقادات را کرد، برای اینکه اصلاح بشود جامعه
* سلیقههای مختلف نباید به صورت مخاصمه در آید، نباید صورت مخاصمه با کسی داشته باشند، صورت ارشاد داشته باشند