مهمترین درسی که ما از حضرت زینب(س) گرفتهایم، درس زیبا دیدن کربلا و عاشورا است، آموختن اینکه آدمی، در زشت ترین زشتیها همواره میتواند عنصر یا چهرهی زیبا ببیند. گشودن چشم زیبا بین به این عالم و مصائب آن از تعالیم و تنبیهاتِ فوق العاده مهم بانوی بزرگ کربلاست.
گاهی انسان به خاطر شدت یک فاجعه، چنان مسحور و مسخر جنبههای غم انگیز آن میشود که ابعاد دیگرش را فراموش کرده و از زیباییهای آن غافل میگردد. و لذا مهمترین درسی که ایشان میآموزد درس جامعیت و جامع نگری است؛
زینب و خنده ی خدا
بنده را از خدای خویش، بهرهای از خنده و لبخندهایی مدام است و مستمر! آنگاه که تقدیر است، بندهاش را بنوازد و او را در بالاترین درجات کمالی و انسانی قرار بدهد، نه به روی او خنده، که «قهقه» میزند و او را «پَر» میکشد!
در میان خندههای «خداوند» سه «خنده» از همه بالاتر و والاتر اند؛ نخست، خنده او بر طبیعت و آن بهار و شکوفایی گل و بوته، مستی بلبل و خرمی دشت و دَمَن است. خندهای که طبیعت مرده را هوش می بخشد و جان می دهد.
دوم خندهای که بر «عقل» دارد و آن «یقین» است و یقین بالاترین درجهی کمال و حیات«عقل» است و سوم؛ قهقهی خداوند بر «روح»، که آن توفیق «شهادت» است، و شهادت عالی ترین راه صعود به قله ی معراج بشریت است.
بنابراین، بهار «خندهی» «طبیعت» است و «شهادت»، خندهی «روح»، و «یقین» خندهی «عقل» است.
و اما لبخندهای خداوند، همان گرهگشایی از مشکلاتِ بندگان است و رفع بلاو دفع اعدا و الطاف مادی و معنوی مستمر او بر آدمیان!
آنچه در کربلا اتفاق افتاد و از چشم زیبا بین «زینب(س)» پنهان نماند، شنیدن «قهقهی مستانهی» «خدا» و دیدن شهیدانی به «یقین» رسیده و یقین ورزانی، «شهادت» طلب بود!
زینب، عشق و شجاعت
در وادی طلب، «عشق» و « شجاعت»، دوستانی قدیمی و همراهانی صمیمیاند که هرگز بی نیاز از یکدیگر نبودهاند، هر چند شجاعت از جوهریات انسان است، اما عشق منهای شجاعت و شجاعت منهای عشق را تمامیت و کمالی نیست، همچنانکه عقل بی عشق و عشق بی عقل را هیچ کدام تمام نیست! عشق اگر آمد شجاعت هم می آید و « از این رو « همه ی عاشقان شجاعند»، به قول مولوی؛
زاهد پاترس می تازد به پا عاشقان پرّانتر از برق و هوا
ترس مویی نیست اندر پیش عشق جمله قربان اندرکیش عشق
نکتهی ظریفی که مسرت و شادمانی حضرت زینب(س) را - با وجود قلّت عزیزانش و کثرت دشمنانش - زیاد میکند و چشم او را بر دیدن زیباییهای کربلا میگشاید و او را به این زیبایی، دل خوش میسازد؛ وجود امتیازی است که برادر او و یاران باوفایش بر همهی مردم داشتند، بیگمان در میان مسلمانان آن روز، مؤمنان و زاهدان و پارسایان فراوانی وجودداشته که اهل عبادت «شب» و «صیام» روز بودهاند امّا، شجاع نبودهاند، چون عاشق نبودهاند، عارف و عالم بوده اند، زاهد و عابد بودهاند امّا «ترسو و بزدل»! و اسلام عالم و عارف با ترس نمیخواهد، کسی را میخواهد که عبادت شبش به شجاعت روزش کمک کند و صیام روزش به بیداریاش بیانجامد، و حضرت زینب(س) در کربلا نبرد میان پارسایان شب و شیران روز را در مقابل عابدان و زاهدان و عالمان «بُزدل» و دین فروش میدید.
«زیبا» بود وقتی میدید، در زمانهی استبداد دینی و ظلم و خفقان اموی، که همگان تن به ذلتِ تحقیر و خاکساری و تملق و چاپلوسی، اسلام فروشی و ریا کاری دادهاند، او و عزیزانش و یارانش، شجاعانه ظلم ستیزی میکنند و در برابر این همه عظمت ساختگی و استبداد دینی «نه» میگویند! و عاشقانه و مردانه از همهی برخورداری های خود چشم پوشی میکنند.
زینب، عشق و عقل
در عالم هیچ چیز با «عشق» برابر نیست حتی «عقل»، اگر حکما امتیاز آدمی را در عقل او دانستهاند، عرفا این امتیاز را در عشق دیدهاند، و عشق را صفت خاص «حق» دانستهاند و معتقدند خداوند عشق را با جان و روح انسان آمیخته، و آن را سبب آفرینش و قوام و دوام هستی قرارداده است، آنان، مقام عشق را فوق «دینداری» و «عقل» بر شمردهاند!
«عشق» نه در مقابل «عقل» و نه کنار نهادن و فرو نهادنِ عقل، که از عقل فراتر رفتن است، عشق دستگیر و آموزگار عقل است و عقل، هم طفلِ دبستان عشق است و هم خار راه!
راه عشق راهی پر خطر و پر بلا است و به تعبیر خواجهی شیراز؛ تنها عاشقان بلاکش اند که به تنعم خوناکرده و دست از جان شسته و روی از عافیت پوشیده و تن به ننگ و بدنامی دادهاند و تنها ایشان شیران این بیشه و مردان این میدانند.
ناز پرورده تنعم، نبرد راه به دوست عاشقی شیوهی رندان بلاکش باشد
در عاشقی گریز نباشد زسوز و ساز استاده ام چو شمع مترسان ز آتشم
حضرت، در کربلا صف کشیدن «عاقلانِ سر مست عاشق» در برابر «جاهلانِ کودک صفت» را میبیند، کسانی که تنها غرق در لذائذ و شهوات و کج رویها و کج اندیشیهای خود بودند. اگر روزگاری در زمانهی جدش رسول الله(ص) «تمام اسلام» در مقابل «تمام کفر» ایستاد و در آن روز تمامی اسلام با «ذوالفقار» «پدرش»، در برابر تمامی کفر پیروز شد، امروز، تقابل همهی «اسلام حقیقت» با همهی «اسلام دروغین » را میبیند، و میبینید که این بار هم اسلام علوی و اسلام حقیقی، با خونِ «فرزندِ» همان پدر و از همان خانواده بر اسلام دروغین «اموی» پیروز میشود و در چنین شرائطی که همهی متولیان عقل و دین، نصیحتگران شرع و عرف، مصلحت پرستان صلاح و منطق، برادرش را از چنین اقدامی منع میدارند و سرزنش میکنند و کار او را خلاف عقل و منطق وحتی شرع میدانند! «زیباست»، این همه عشق را دیدن و این همه عقول را از رفتار خود «کر و کور» ساختن! «زیباست» آغوش گشادن و به استقبال چنین مرگی شتافتن و این گونه عاشقانه و سخاوتمندانه جان نثاری کردن!
چه زیبایی بالاتر از این که افتخار حیات و بقاء آخرین، کاملترین و بهترین «دین خدا» را نصیب خود و خانوادهاش میداند!
زینب، خندههای کربلا
پیشتر گفته آمد که، در کربلا هم «روح» میخندید و هم «عقل»، خندهی روح به مقام شهادت رسیدن بود و خنده ی عقل به مقام یقین رسیدن و به قول بزرگی؛ «حبّذا شهیدانی که به یقین رسیدهاند و یقین ورزانی که شهادت میطلبند». و این قهقهی مستانهی شاهد بود بر شهید! اما بیگمان خندههای دیگری نیز در کربلا بوده است که، هم ، بانوی کربلا را آزرده خاطر ساخته و هم شادمان!
ناگفته پیداست که تنها، نگاه بصیر و زیبابین میتواند حتی در «گریه»، «خنده» را ببیند و بجوید، و خنده را به مثابهی گنجی بداند که در خرابهی «گریه» پنهان شده است!
برخی حکما دست کم دو معنا را برای خندهی «خلق» قائلند؛ خندهای که از سر تمسخر است نظیر (خندهی آتش بر بد و نیک جهان و بر خشک و تر جهان) و خندهای که حکایت از گشوده شدن افقی تازه دارد و آن را خندهی «انفتاح» گویند، نظیر «گل» که عین خندیدن و گشودن است.
در واقعهی کربلا، نبز ، دو نوع خنده وجود دارد، در یک طرف خنده و نشاطِ انسانهای بیدرد و سبک سر، که از شدت زور و ستم و شوق غارت حق مظلوم و فرونشستن آتش کینه، عقده و حقارت، و نمک پاشیدن بر زخمهای بیشمار «زینب(س)» بر لبها نقش بسته بود! و در یک طرف، خندهای که، منبعث از نوعی آزادی و بیعلاقهگی و بیتعلقی و عبودیت محض بود، خندهای به خاطر پیروزی در یک امتحان و سربلندی از یک انتخاب بزرگ بود.
هر چند او، بالاتر از آن است که رنج و غصه را حتی مصلحتی یا عاریتی ببیند ولی دیدن این خنده که در اوج «زیبایی» و «منبعث» از خنده خداوند است. ایشان را در کشیدن بار سخت امانت کربلا و ابلاغ پیام آن، مدد میرساند و مقاومت ایشان را در برابر ناملایمات بیشتر میکرد، او رنجها را چون خارِ درخت گل میدید که (خار درخت گل از خندهی گل حفاظت می کند!)
گوید از خاری چرا رفتم به غم خنده را من خود زخار آوردهام
دیدن این خندهها و پی بردن به معدن هر کدام برای او زیبا و نشاط آفرین بود و او را تا رسیدن به زیبایی مطلق یاری میکرد!
زینب، قربانی مقبول؛
حکیمی مینویسد؛ «در قربانی کردن دو فایده است، خویش را به منزلهی قربانی تقدیم معبود کردن و هم با این قربانی اسباب تقرب خود را فراهم ساختن!» حضرت علاوه بر دیدن این زیبایی، زیباییهای وصف ناپذیری را میبیند؛ یکی شایستگی و لیاقت عزیزانش برای قربانی شدن و دیگری مقبول افتادن این قربانی. هر چند استقبال این چنینیِ از مرگ، یعنی همان«مرگ ارادی» ،خود، عین قربانی بود، اما در حقیقت نه قربانی کردن «تنها» که، قربانی کردن ظلمت در پیش پای نور، قربانی کردن حقارت پیش پای عظمت، قربانی کردن اسلام دروغین پیش پای اسلام حقیقت، قربانی کردن عاشق پیش پای معشوق، قربانی کردن خزان نزد بهار، و نهایتاً فرارسیدن بامداد وصل و صبح کامیابی بود. در حقیقت اینان قربانیان حقیقی به دست آمده از «خون قربانی» زینب در کربلا بود که اوج عظمت و زیبایی را در «ان الله ان یراک قتیلاً» خلاصه میکرد.
زینب، شاه راه زیبایی مطلق
دانشمندی مینویسد؛ هیچ مذهبی، تاریخی و ملتی چنین خانوادهای ندارد، خانوادهای که در آن، پدر، «علی» است و مادر «فاطمه» و پسر، «حسن» و «حسین» و دختر «زینب»! همگی در زیر یک سقف و در یک عصر و در یک خانواده!
به اعتقاد نگارندهی این سطور، اجتماع یک چنین شخصیتهایی در دورهای خاص و در یک خانواده بیشتر به معجزه میماند تا چیز دیگری، بنابراین قرآن را تنها معجزهی پیامبر اسلام نباید دانست، بلکه معجزهی دیگری که در اسلام رخ داده، ظهور (جمعی) چنین خانودهای در یک عصر از تاریخ بوده است، و این خصوصیت (معجزه) بودن، با تولد هر کدام از امامان معصوم تداوم یافته است.
بیتردید سخن گفتن از شخصیت «زینب»، مانند دیگر شخصیتهای بزرگ این خانواده، امری دشوار است. «زینب» یک «زن» بود آن چنان که اسلام میخواست! «عالمهی» «غیر معلمه»، دل سپرده و دل برده از «حسین»، به تمام معنا «عاشق» بود و نه تنها عشق را با همهی وجود چشیده بود که تمام مکتب او در «عشق» و «ایثار» خلاصه میشد، تمام درس و هدیهای که از برادر و مرشد خود گرفته بود، عبارت بود از «عشق و ایثار»، او آموخته بود که چگونه عاشقانه زندگی کند، چگونه عاشقانه در این جهان نظر کند، چگونه عاشقانه حوادث را تحلیل کند، چگونه عشق را به کمک عقل بفرستد تا نقصانهای او را تکمیل کند. او به خوبی آموخته بود که، چگونه در بیان حادثهی کربلا دست قساوت ستمگران اسلام فروشِ مردم فروش را «رو» نماید و دلها را مالامال از نفرت آنان کند و چگونه روح ایثارگرِ پرگذشتِ امام و یارانش را ببیند و قلبها را مالامال از محبت و سرشار از بهجت، و دیدهها را برای دیدن زیباییها بینا سازد.
بیتردید، زیبا «گفتن»، و زیبا «دیدن»، و زیبا «شنیدن»، محصول زیبایی «درون» و «دلِ» زیبا داشتن است. « زیبایی »از زیبایی «رنگ چشم» شروع میشود تا زیبایی یک «گل»، یک «اندیشهی خوب»، یک انسان عادل ، یک ... تا «زیبایی خدا»، و از این جهت مالکیت بردار نیست و همچون مفهوم وجود، تن به تعریف نمیسپارد. با این تفاوت که رسیدن به زیبایی مطلق (خدا) و دیدن او، نه با چشم ظاهر بین، (محدود به زیباییهای ظاهری)، که با چشم دل و چشم «خدایی» «زیبابین»، آن هم از طریق «عشق» میسر است.
به تعبیر حضرت استاد (سید حسن آقای خمینی)؛ «تنها از طریق «عشق» میتوان به «حقیقتِ زیباییِ مطلق» دست یافت و «زینب» خود «راهی» برای رسیدن به آن زیبایی مطلق است».
سخن آخر و تمام سخن، همان است که حضرت زینب(س) در پاسخ به طعنههای (یزید) - ستمگر دین فروش مردم فروش - فرمود: «ما رأیناهُ الا جمیلاً» (ما) که جُز زیبایی نمیبینیم! برای ایشان همین بس که امام زین العابدین و امام العارفین و الساجدین فرمود؛ «أنتِ عالمةٌ غیرُ معلَّمة».
و امروز روز عاشورا، دهم محرم الحرام سال شصت و یک هجرت است، برادر را میبیند که یکایک عزیزان و یارانش را به قربانگه فرستاده و خود، آخرین بازماندۀ این کاروان است، محاسن را شانه میکند، بهترین لباسها را میپوشد، خود را معطر میکند و شمشیر را و مرکب را آماده میسازد، چهرهاش با گذر لحظه به لحظهی زمان، افروخته تر و زیباتر میشود با عزیزانش وداع میکند، گامهایش را آهسته و آرام به سمت خیمهی خواهر روانه میکند.
آه، چه سخت است، آن همه خاطره و این همه عشق! اینک لحظهی وداع با «زینب» است، چه دشوار است، اکنون «زینب» این همسفر عاشق باید در «این دنیا» بماند و نظارهگرجدایی برادرباشد. حسین با نگاه اشک آلودش به زیبایی دو رسالت بزرگ در «انقلابش» اشاره میکند و به تنها خواهر دل بندش و عزیزتر از جانش و یادگار مادرش و پدرش و برادرش و به «زینت پدرش» میفهماند، رسالت من، «خون»بود و رسالت تو «پیام این خون» و تنها «تو» هستی که میبایست پیام این خون را تا ابد در دلها و جانها جاری نمایی!
آن دم بریدم من از حسین دل کآمد به مقصد شمر سیه دل
او می دوید و من میدویدم او سوی مقتل من سوی قاتل
او میبرید و من می بریدم او از حسین سر من از حسین دل
او میکشید و من می کشیدم او خنجر کین من آهی از دل
او می نشست و من می نشستم او روی سینه من در مقابل........