1. اهل لغت معنای کلمهٴ «دعا» را «خواندن و دعوت کردن» دانستهاند که مفاهیم استغاثه، استحضار، ابتهال، رغبت و ... را با خود به همراه دارد (التحقیق، ج3، ص205) و از همین جا نیز تفاوت معنای آن با ذکر و سؤال مشخص میشود. البته ممکن است یک کلمه در جملات مختلف، وجوه گوناگونی از معنا را بپذیرد؛ ولی تحلیل کلمه نشان میدهد که مفهوم دعا با آنچه در سؤال و ذکر نهفته است، متفاوت است؛ سؤال به معنی خواستن و ذکر به معنی یاد کردن میآید و چنان که گفتیم دعا به معنی خواندن است، از این جهت میتوان گفت که هر دعایی ذکر است؛ ولی هر ذکری دعا نیست!
2. آن گونه که در روایات آمده است، مردمان در عبادت پروردگار سه دستهاند؛ عدهای ذات مقدس حق را به ترس از عذاب میپرستند که همان عبادت بندگان و بردگان است و جمعی وجود مقدسش را به طمع ثواب عبادت میکنند که همان عبادت تاجران است و گروهی پروردگار خود را نه برای ثواب یا عقاب، که اهل عبادت و شایسته پرستش مییابند و در مقابلش به خاک بندگی میافتند: «إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَةٌ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْعَبِیدِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْأُجَرَاءِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْکَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ وَ هِیَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ» (الکافی، ج2، ص84)
این سه طایفه را میتوان در نوع دعای مردمان نیز باز شناخت؛ برخی مؤمنان، دعا را سپر حفاظت خود قرار میدهند و در حقیقت در پشت سپر دعا پنهان میشوند تا از آسیبهای دنیوی و اخروی مصون بمانند: «الدُّعَاءُ تُرْسُ الْمُؤْمِنِ» (الکافی، ج2، ص468)؛ بعضی از ایشان هم که به مقام استجابت رسیدهاند و پاسخ معبود را در پس دعاهای خویش شنیدهاند، دعا را سلاح خویش قرار داده، به تیر زمزمه سحری و نیزه ضجههای نیمه شبی، جامه مشکلات میدرند و گاه با همین سلاح کاخی را کوخ و کوخی را به کاخ مبدّل میسازند که «الدُّعَاءُ سِلَاحُ الْمُؤْمِنِ»(همان).
عدهای نیز دعا را نابترین گونه عبادت میبینند و آن را تنها فرصت سخن گفتن با محبوب میدانند؛ ایشان نه از چیزی میهراسند که دعا را سپر حفاظت از خود قرار دهند و نه در جامه احتیاج زیستهاند تا دعا را برای رفع نیازهای خود به کار گیرند؛ اینان دعا را آبی برای فرونشاندن عطش شوق خود به لقای پروردگار مییابند و ناله فراق سر میدهند: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ» (الوسائل، ج7، ص27).
با این همه قرآن کریم همگان را با همه گونه گونی در دعا به دعا و خواندن فرا خوانده است: «وَ ادْعُوهُ خَوْفًا وَ طَمَعًا» (اعراف56).
3. قرآن کریم در یک اعلان عمومی همگان را به دعا فرا میخواند: «وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونىِ أَسْتَجِبْ لَکمُْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبرُِونَ عَنْ عِبَادَتىِ سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِین» (غافر60)؛ به این معنی، آنکه «رب» و پروردگار انسانهاست، همو انسان را به دعا فراخوانده و همو نیز وعده اجابت داده است؛ یعنی آنکه تربیت انسان را بر عهده دارد و نیازهای او را میشناسد، وی را به خواندن خود و دعا ترغیب کرده و خود نیز بر آوردن خواستههای او را وعده داده است؛ جالب آنکه در این نگاه، آنانکه از دعا و خواندن دوری میکنند، مستکبر خوانده میشوند.
به این بیان، آیه در آغاز خود با زبان تحبیب مؤمنان را به دعا ترغیب میکند و در پایان آن، با قهر آنان را به خواندن و خواستن وا میدارد.
4. امام خمینی(س) دعا را «قرآن صاعد» معرفی میکند؛ یعنی اگر قرآنی که در میان ماست، از آسمان نازل شده است، دعاهایی که از امامان معصوم (علیهم السلام) در اختیار داریم، به آسمان صعود میکند، پس اگر قرآن با گذشت زمان پرده از قاب معنی میگیرد: «القرآن یفسره الزمان»، ادعیه مأثور نیز در پرتو گذشت زمان جلوه حقیقی خود را آشکارتر میسازند و اگر قرآن «القرآن یفسر بعضه بعضا» (بحارالأنوار، ج54، ص218)، ادعیه موروث از ائمه نیز هر یک مفسر دیگری است، و با همین رویکرد میتوان متشابهات دعا را با به کارگیری محکمات آن گره گشود.