دعا یکی از عباداتی است که در دین اسلام سفارش بسیاری نسبت به آن صورت گرفته است. حتی به جرأت می توان گفت که عبادتی برتر از آن در این دین مقدس وجود ندارد. محبوب ترین اعمال نزد خدا همین عبادت می باشد. امام علی علیه السلام فرموده است: «أحب الأعمال الی الله عزوجل فی الأرض الدعاء... الحدیث.» [1]
محبوترین اعمال نزد خدای عزوجل در زمین دعاست.
در میان عبادات دو مورد به عنوان عمود و پایه دین به شمار رفتهاند؛ یکی نماز و دیگری دعا. از سوی دیگر همین عبادت سلاح فرد مومن و نور آسمانها و زمین معرفی شده است: عن ابی عبدالله علیه السلام قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله: «الدعاء سلاح المؤمن و عمود الدین و نور السموات و الأرض» [2]
امام صادق علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین روایت نمود که دعا سلاح مومن و ستون دین و نور آسمانها و زمین است.
دعا در لغت به معنای خواندن و حاجت خواستن و استمداد میباشد. این عمل اعلام و اظهار نیاز به سوی ذات مقدس پروردگار است؛ پروردگاری که کمال مطلق است. توجه به این نکته لازم است که خواستن و طلب باید از منبعی باشد که همه امور در آن به کمال وجود دارند. این اظهار عجز و درخواست آن از منبعی که دارنده همه کمالات است، دعا نام داشته و عبادتی بی بدیل به شمار می رود؛ در حدیثی از امام باقر علیه السلام آمده است: «أفضل العبادة الدعاء... الحدیث»[3]
برترین عبادتها دعاست.
خداوند متعال در کتاب گرانقدر خویش به طلبیدن و خواندن خویش تشویق و بندگان را امر به یاد کردن خود در درون خویش نموده است: «و اذکر ربّک فی نفسک تَضرّعاً و خیفَة و دونَ الجهر من القولِ بالغُدُوّ و الاصالِ و لا تَکن من الغافِلین* انّ الذین عِند ربّک لا یَستکبِرون عن عِبادَته و یُسبّحونَه و له یَسجُدون» [4]
خدای خود را با تضرع و پنهانی و بی آنکه آواز بر کشی در دل خود در صبح و شام یاد کن و از غافلان مباش [یکدم از یاد خدا غافل نباش] ارواح و فرشتگانی که در حضور پروردگار تو هستند هیچگاه از بندگی خدا سرکشی نکنند و پیوسته به تسبیح و تنزیه ذات احدیت و به سجده او مشغولند.
نکتهای که در این آیه اهمیت ویژهای دارد، بیان مخفی بودن دعا بدون بلند نمودن صدا است. در حدیثی از امام علی علیه السلام میخوانیم: «من ذکر الله عزوجل فی السرّ فقد ذکر الله کثیراً انّ المنافقین کانوا یذکرون الله علانیة و لا یذکرونه فی السرّ ... الحدیث» [5]
هرکه خدا را در خفا یاد کند او را بسیار یاد نموده است؛ منافقان خدا را آشکارا یاد میکنند و در خفا یاد نمیکنند.
در اهمیت دعا نزد خدای متعال همین بس که اگر عبد به آن مبادرت نداشته باشد، از مصادیق مستکبرین محسوب میشود. در واقع شخصی که دعا نمیکند خود را بی نیاز از ذات پروردگار میداند: «و قال ربّکم ادعُونی استَجِب لَکُم انّ الذّینَ یَستَکبِرُونَ عَن عِبادَتی سَیدخُلُون جَهنّم داخِرین»[6]
و خدای شما فرمود که مرا [با خلوص دل] بخوانید تا دعای شما را مستجاب کنم و آنان که از دعا و عبادت من اعراض و سرکشی میکنند، زود با ذلت و خواری در دوزخ شوند.
آداب دعا
سخن گفتن با هر کس دارای آداب و روشهایی است؛ در این میان سخن گفتن با پروردگار عالم نیازمند شناخت و استفاده از کلمات و آداب خاصی است. به عنوان نمونه مخاطب قرار دادن ذات احدیت به نامهای نیکو از همین مقوله است. همو در کتاب شریفش فرموده است: «قل ادعوا الله أو ادعُوا الرّحمن ایّاً مّا تَدعُوا فَلَهُ الأسماء الحُسنی» [7]
بگو [ای محمد] که خدا را [به اسم] الله یا به اسم رحمان به هر اسمی بخوانید همه اسماء نیکو مخصوص اوست.
از دیگر شرایط دعا، صلوات بر رسول اکرم (ص) میباشد. از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «کل دعاء یُدعی الله عزوجل به محجوب عن السماء حتی یصلی علی محمد و آل محمد» [8]
هر دعایی که با آن خداوند عز وجل خوانده می شود، به آسمان نمی رسد تا اینکه بر محمد و آل او صلوات فرستاده شود.
مدح و ثنای الهی از دیگر شرایط دعا بوده و در احادیث بدان سفارش شده است: عن ابی عبدالله علیه السلام قال: «ایاکم اذا أراد أحدکم أن یسأل من ربّه شیئاً من حوائج الدنیا و الاخرة حتی یبدأ بالثناء علی الله عزوجل و المدح له... الحدیث.» [9]
امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه یکی از شما از پروردگارش چیزی را از نیازهای دنیوی و اخروی در خواست نماید در ابتدا به مدح و ثنای الهی مشغول شود.
اقرار به گناه از مورادی است که در دعا بر آن تأکید شده است. زیرا این اعتراف باعث سبک شدن و و پذیرش توبه خواهد بود؛ در حدیثی از حضرت صادق علیه السلام در ترتیب آداب دعا چنین آمده است: «انما هی المدحة ثم الثناء ثم الاقرار بالذنب ثم المسألة انّه و الله ما خرج من ذنب الّا بالاقرار» [10]
همانا [دعا] مدح [خداوند متعال]و ثنای او و سپس اعتراف به گناه و سپس درخواست می باشد. به خدا سوگند که بنده ای از گناه خارج نمی شود مگر با اعتراف.
دعا وسیله تقویت روح
طبیعی است زمانی که انسان به منبع فیض و کمال مطلق بپیوندد روح وی آرامش خواهد یافت. جلای روح در عبادت و سخن گفتن با پروردگار و هستی بخش می باشد. دعا و عبادت است که بشر را از ظلمت دنیا رهایی بخشیده و به نور رهنمون می شود.
خداوند متعال در قرآن دعا را یکی از راه های رسیدن به سعادت که همانا راحتی و آسایش روح است، دانسته و فرموده است: «و اذا سَألَک عِبادی عَنّی فانّی قَریب أجِیب دَعوَة الدّاع اذا دَعانِ فَلیَستَجِیبُوا لِی و لیُؤمِنوا بی لَعَلّهُم یَرشُدُونَ» [11]
چون بندگان من از دوری و نزدیکی من از تو پریند بدانند که من به آنها نزدیک خواهم بود هر که مرا خواند دعایش اجابت کنم پس بایست دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند تا به سعادت راه یابند.
امام خمینی(س) در این باره فرموده است: «این دعاهایی که در ماهها هست، در روزها هست، خصوصاً در ماه رجب و شعبان و ماه مبارک رمضان اینها انسان را همچو تقویت روحی میکند- اگر کسی اهلش باشد، ماها که نیستیم- همچو تقویت روحی میکند و همچو راه را برای انسان باز میکند و نور افکن است برای اینکه این بشر را از این ظلمتها بیرون بیاورد و وارد نور بکند که معجزهآساست.»[12]
هیچ کس نباید خود را غنی و بی نیاز از دعا دانسته و آن را رها نماید. گاه استحباب یک عمل باعث متروک واقع شدن آن میشود. پروردگار عالم حضرت ابراهیم علیه السلام را شخصی بسیار دعا کننده معرفی نموده و فرموده است: «انّ ابراهیم لأوّاه حَلیم» [13]
ابراهیم شخصی بسیار بردبار و خدا ترس بود.
البته این ترس از روی خشیت و خشوعی بوده که نسبت به ذات مقدس پروردگار داشت. در حدیثی از امام باقر علیه السلام «اوّاه» به معنای «دعّاء» تفسیر شده است. [14]
اهمیت شرح و بسط ادعیه برای مردم
دعاهای وارد شده از طرف معصومین در بردارنده مضامین بلند عرفانی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بوده و لازم است تا به وسیله بزرگان و علما برای مردم تبیین شوند. گرچه فهم دقیق تمام معانی آنها برای بشر ساده نیست و گاه غیر ممکن میباشد ولی تا اندازهای که توان وی اجازه میدهد لازم است در پی کنکاش و بررسی آنها باشد. هر کس به اندازه درک خویش قادر خواهد بود تا جرعهای از این دریای عمیق عرفان را بچشد ولی وظیفه علمای دین کشف و بیان هدف ائمه معصومین علیهم السلام از کلماتشان است.
امام خمینی (س) به عنوان عالمی عارف و کامل فرموده است: «مفسرانی که اهل این معانی هستند، ادعیه ائمه را تفسیر کنند! مناجات شعبانیه از مناجاتهایی است که کم نظیر است.... از ائمه هدی ادعیهای وارد شده است که مضامین آنها را باید تأمل کرد و آنهایی که اهل نظر هستند، اهل معرفت هستند بر آنها شرح کنند، آنها را به مردم ارائه بدهند، اگرچه هیچ کس نمیتواند آن چیزی [را] که بر حسب واقع هست، شرح کند.»[15]
تفاوت زبان دعا با زبان عادی بشر
دعا که از لسان معصوم صادر شده و با عالم غیب و وحی ارتباط دارد طبیعتاً الهامات وحیانی بوده و با آنچه میان مردم و زبان عادی بشر است متفاوت میباشد. البته لازم به ذکر است این تفاوت برای مشکل ساختن ارتباط با خدا نبوده بلکه ضعف لغات و اصطلاحات موجود در میان عرف موجب چنین تفاوت هایی است.
امام خمینی(س) با اشاره به برخی ادعیه معروف همچون دعای کمیل و مناجات شعبانیه میفرماید: «شما وقتی دعای کمیل را بخوانید، مناجات شعبانیه را بخوانید و ادعیه دیگری که وارد شده است از معصومین علیهم السلام مطالعه کنید، میبینید که لسان آنها غیر لسان معمولی ماهاست.»[16]
مناجات شعبانیه
ماه شعبان یکی از ماههای بزرگ است که در عظمت آن روایات بسیاری نقل شده است.[17]
از امام رضا علیه السلام چنین نقل شده است: «من استغفر الله تبارک و تعالی فی شعبان سبعین مرة غفر الله ذنوبه و لو کانت مثل عدد النجوم»[ 18]
هرکس در ماه شعبان هفتاد بار استغفار نماید خداوند متعال گناهانش را حتی اگر به اندازه تعداد ستارگان باشد خواهد بخشید.
یکی از دعاهایی که از طریق اهل بیت علیهم السلام وارد گردیده و حتی به عنوان معجزه ائمه علیهم السلام شناخته می شود، مناجات شعبانیه میباشد. مرحوم شهید سید مصطفی خمینی علاوه بر اینکه این دعا را دارای مضمونی بلند و و رفیع میداند، آن را دلیلی بر حقانیت مذهب شیعه معرفی نموده است. [19]
مناجات شعبانیه از دیدگاه امام خمینی (س)
این دعا یکی از ادعیه معروف است که بنابر نقل مرحوم سید بن طاوس رحمه الله تعالی از ادعیهای است که توسط همه ائمه علیهم السلام خوانده شده است؛ وی فرموده است: «انها مناجاة أمیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام و الأئمة من ولده علیهم السلام کانوا یدعون بها فی شهر شعبان»[20]
این مناجات امیر المومنین علیه السلام و امامان از فرزندان ایشان است که در ماه شعبان اقدام به خواندن آن می نمودند.
امام خمینی(س) در همین رابطه فرموده است: «من ندیدهام در ادعیه، دعایی را که گفته شده باشد همه امامها این دعا را میخواندند، در دعای شعبانیه این هست؛ امام من یادم نیست که در یک دعای دیگری دیده باشم که همه ائمه این را میخواندند. این مناجات شعبانیه برای این است که شما را، همه را مهیا کند برای «ضیافة الله»[21]
سخنان امام(س) نشان از اهمیت این دعا دارد. همچنین سفارشات وی همین مهم را خاطر نشان ساخته است: «از برکات این ماهها [ماه های رجب، شعبان، رمضان] ادعیهای است که وارد شده است در این ماهها. ما امروز در ماه شریف شعبان واقع هستیم و مناجات شعبانیه از بزرگترین مناجات و از عظیم ترین معارف الهی و از بزرگترین اموری است که آنهایی که اهلش هستند میتوانند تا حدود ادراک خودشان استفاده کنند.»[22]
تفکر در این دعا و استفاده از مضامین آن برای همه افراد توصیه شده است زیرا امام خمینی(س) در این باره هیچ گونه تفاوتی میان مردم در خواندن این دعای گرانقدر قائل نشده و فرموده است: «مناجات شعبانیه از مناجاتهایی است که اگر انسان دنبالش برود و فکر در او بکند، انسان را به یک جایی میرساند. آن کسی که این مناجات را گفته و همه ائمه هم بر حسب روایت میخواندند، اینها آنهایی بودند که وارسته از همه چیز بودند مع ذلک آن طور مناجات میکردند برای اینکه خود بین نبودند.»[23]
پی نوشت ها:
1.الکافی 2، 467، حدیث 8.
2.عوالی اللئالی 4: 19، حدیث 51.
3.الکافی 2: 466، حدیث 1.
4.اعراف: 205- 206.
5.الکافی 2: 501، حدیث 2.
6غافر: 60.
7.اسراء: 110.
8.الکافی 2: 493، حدیث 10.
9.الکافی 2: 484، حدیث 1.
10.الکافی 2: 484، حدیث 3.
11.بقره، 186.
12.صحیفه امام، 13، 32- 33.
13.توبه، 114.
14.الکافی 2: 466، حدیث 1.
15.صحیفه امام، 20، 250.
16.همان، 17، 527.
17.بحار الانوار، 94، 55.
18.عیون اخبار الرضا علیه السلام 2: 262، حدیث 42.
19.تفسیر القرآن الکریم، 5، 175.
20.اقبال الاعمال، 3: 295.
21.صحیفه امام، 13، 31.
22.همان، 17، 456.
23.همان، 19، 253.