حضرت امام(س) معتقد است که معجزههای حسی و کارهای خارق العادهای که انبیاء انجام میداده اند برای مردم عوام مفید و مؤثر و دلیل نبوت بوده است، وگرنه دلیل و اعجاز اصلی نبوت همان احکام و قوانین آسمانی و وحی الهی است.
یکی از مباحث بنیادین در باب نبوت و پیامبرشناسی، مبحث اعجاز است، زیرا یکی از راه های اثبات نبوت معجزه هایی است که انبیاء اظهار کردهاند.
معجزه عبارت است از کار خارق العادهای که به اذن و مشیت الهی به دست فرستاده او به نشانه صدق در ادعای نبوت اظهار شده است. گفتنی است که برخی کارهای فوقالعاده ممکن است از رهگذر ریاضت و تمرینهای ویژه نصیب بعضی از افراد بشود و آنها بتوانند کارهای بدون استفاده از علل و اسباب ظاهری انجام دهند که دیگران از انجام آن عاجز باشند.
باید توجه داشت که این گونه کارها خارق العاده معجزه تلقی نمیشود، زیرا معجزه کار فوق العادهای است که انجام و اظهار آن تنها به اذن خاص خداوند صورت میگیرد و هر کسی قدرت انجام آن گونه کارها را ندارد. معجزه به طور کلی دو خصوصیت دارد: یکی اینکه قابل تعلیم و تعلم نیست و از رهگذر آموزش و تمرین به دست نمی آید. دوم اینکه هیچ گاه تحت تأثیر نیرویی برتر از خود قرار نمیگیرد.
در حکمت امام(س) درباره اعجاز از جنبههای مختلف بحث شده، ولی در حکمت سنائی به نمونه هایی از اعجاز ختمی مرتبت اشاره شده است. امام(س) درباره چیستی معجزه میگوید: مقصود از معجزه، نشانهای است که به واسطه آن ما پی ببریم که حرفهای این شخص مدعی پیغمبری از مغز بشری خود نیست ... و آنچه میگوید گفتههای خداست که آفریدگار ما و جهانیان است.(کشف الاسرار، ص 45)
امام(س) درباره ضرورت معجزه به عنوان دلیل بر صحت ادعای نبوت گفته است: عقل فطری خداداد هر کس، حکم میکند که قبول کردن هر دعوایی بی دلیل و برهان روا نیست ... مثلا یکی آمده میگوید: من از جانب خدای عالم آمدم و پیامهایی دارم که همه باید آنها را به رسمیت شناخته و عملی کنید ... می گوید از او نپرسیم شما با چه دلیل و منطق می گویی من از خدای شما پیام دارم؟(همان)
در حکمت امام(س)، درباره اعجازهای دیگر پیامبر اشاره هایی شده است(ر.ک: تقریرات فلسفه امام خمینی(س)، ج 3، ص 190ـ 191) ، ولی بیشتر کلمات ایشان در این باب مربوط به اعجازهای قرآن است که بزرگترین معجزه جاودان پیامبر(ص) است.
حضرت امام(س) معتقد است که معجزههای حسی و کارهای خارق العادهای که انبیاء انجام میدادهاند برای مردم عوام مفید و مؤثر و دلیل نبوت بوده است، وگرنه دلیل و اعجاز اصلی نبوت همان احکام و قوانین آسمانی و وحی الهی است، از این رو میگوید: «آن معجزاتی که انبیاء آورده اند برای عوام و آن دسته که چیز دیگری را درک نمیکنند بوده است، والا برای عقلا و حکما معجزه نمیتواند دلیل بر نبوت باشد ... ولی پیش عقلا دلیل بر نبوت همان اتقان احکام و قوانین قرآن می باشد. (تقریرات فلسفه امام خمینی(س)، ج 3، ص 190ـ 191))
سنانی نیز مینویسد:
به سر انگشت لطف در یتیم
ماه را می زدی میان به دو نیم
این همه معجزات ایشانست
عرض او با حیات انسان است
خرق عادات را حریقی نیست
جز بتایید پادشاهی نیست
انبیاء جمله راز داران اند
راستگویان و راستکارانند
هست قران نشان صدق همه
لا نفرق بیان صدق همه(مثنوی های سنائی، ص 89)
و در جای دیگر با اشاره به ماجرای شق القمر گفته است:
تو آن شمسی که بر گردون دو نیمه
کنی مه را، زهی برهانت محکم(دیوان سنائی، ص 377)
گویا سنایی معتقد است که بین معجزه و کرامت تفاوتی نیست. از این رو میگوید:
حق شناسم کرامت و معجز
فرق ننهم میان شان هرگز
مگر آن کو نموده بود و نمرد
وین همه بود نی نمود و نمرد
گرچه تاجر دو بود مایه یکیست
ورچه پستان دو بود سایه یکیست(همان، 2 89 و 90)
و در حدیقة الحقیقة با اشاره به کمالات وجودی پیامبر(ص) میگوید:
تیغ و قرآن ورا شد معجز
نشود شرع او خلق هرگز
آن بنانی که کرد مه بدو نیم
کی کشیدی ز خانه حلقه سیم
آنکه هر حرف را دلش بد ظرف
کی شدی در زمانه بستر حرف
تحلیل تطبیقی کلمات امام(س) و سنایی درباره اعجاز در چند نکته طرح و تبیین می شود:
1) در این مسئله که معجزه اصلی پیامبر اسلام(ص) قرآن کریم است، سنائی و امام اتفاق نظر دارند ولی در حکمت امام درباره جلوه های اعجاز قرآن بیشتر بحث گردیده است.
2) سنایی از معجزه به خرق عادت یاد و تصریح کرده که کاری خارقالعاده از سوی انبیاء ارائه شده، برای اثبات نبوت ایشان بوده که در حکمت سنایی به دلیل تنگی قافیه شعری از آن به پادشاهی یاد کرده است. در این مسئله گویا بین دیدگاه امام و سنایی تفاوت بنیادین وجود دارد، زیرا اولا در حکمت امام تأکید شده که خرق عادت کار مهمی نیست. ثانیا امام معجزه را آیت و نشانه صحت ادعای نبوت مطرح کرده است.
3) سنایی تصریح کرده که از نظر او فرقی بین معجزه و کرامت نیست، ولی در حکمت امام، معجزه و کرامت دو حقیقت متفاوت تلقی شدهاند.
محمد امین صادقی ارزگانی، «جرعههای حکمت» بررسی تطبیقی حکمت امام خمینی و سنایی غزنوی، مؤسسه چاپ و نشر عروج وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، صص157-153