جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

سخنان صریح غرویان درباره خطر مخالفان فلسفه در حوزه های دینی؛

اندیشه‎‎های امام تاکید می کند حوزه‎ها، علما و طلاب باید فلسفه بخوانند

کد خبر: ۲۳۴۴۰
اندیشه‎‎های امام  تاکید می کند حوزه‎ها، علما و طلاب باید فلسفه بخوانند

حوزه مهم‎ترین نهاد علمی کشور است که در آن رشته‎‎های مختلف علوم انسانی ازجمله فلسفه تدریس می‎شود، گرچه تدریس این رشته در این نهاد همواره مخالفان و منتقدانی داشته است اما سرآمدان فلسفه اسلامی از حوزه سر برآورده‎اند. حجت‎الاسلام والمسلمین محسن غرویان، از اساتید فلسفه در حوزه علمیه است که سالیان دراز به این کار اشتغال دارد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، وی در گفت و گو با هفته‌نامه پنجره از خطر مخالفان فلسفه در حوزه‌های دینی سخن می‌گوید:

در ابتدا بفرمایید چه رابطه‎ای میان اسلام و فلسفه وجود دارد؟ به‎عبارت دیگر از چه جهاتی به فلسفه‎ای که فیلسوفان مسلمان ایجاد کرده‎اند، فلسفه اسلامی گفته می‎شود؟
فلسفه، علمی است که از جهان هستی و احکام مرتبط با هستی‎شناسی صحبت می‎کند و ارتباط فلسفه با اسلام و علوم اسلامی از این جهت است که اسلام نوعی جهان‎بینی و نگرشی خاص در مورد جهان هستی، مبدأ و معاد دارد. بنابراین از این جهت با فلسفه ارتباط منطقی بسیار وثیقی دارد چرا که فلسفه هم نوعی هستی‎شناسی است. اسلام جهان‎بینی دارد و ایدئولوژی اسلام (احکام، باید‎ها و نبایدها) مبتنی بر جهان‎بینی اسلامی است و این جهان‎بینی در فلسفه تبیین می‎شود. همچنین علم کلام که درباره اعتقادات دینی بحث می‎کند مطالبی دارد که با فلسفه مشترک است، یعنی فلسفه مباحثی را طرح می‎کند که در علم کلام اسلامی هم وجود دارد مثل مبدأشناسی، معادشناسی، حقیقت وحی، حقیقت روح مجرد انسان و... که این مباحث از مباحث مشترک میان کلام و فلسفه است.
به‎نظر بنده فلسفه، جدا از اسم و عنوانش از پیدایش انسان در روی کره‎زمین -که ما معتقدیم از هبوط حضرت آدم و حوا (ع) آغاز شده- مطرح بوده است، چرا که بشر از همان زمان سوالاتی در مورد هستی، انسان و این‎که علت پیدایش انسان و موجودات دیگر چیست داشته است به این ترتیب می‎توان گفت؛ آغاز فلسفه همان آغاز انسان است.
بنده معتقدم قبل از فیلسوفان اسلامی در عالم اسلام نبی مکرم اسلام‌(ص)، امیرالمؤمنین‌(ع)، ائمه معصومین‌(ع) و پیشوایان دینی به فراخور زمان خودشان مباحث فلسفی را در احادیث و روایات‎شان مطرح کرده‎اند. در این ساحت کاری به اسم و عنوان فلسفه نداریم، خود حقیقت مباحث فلسفی، هستی‎شناسی، مبدأشناسی، معادشناسی، روح مجرد انسان، وحی مجرد و این‎گونه مباحث... در بیشتر سخنان پیشوایان دینی مطرح بوده است. علم فلسفه مثل علم طب است، ما در زمان ائمه‌(ع) و پیشوایان دینی علم طب و طبابت را داشتیم، حال شاید عنوان طب در طول زمان تغییراتی کرده و مثلا امروزه گفته می‎شود علم فیزیولوژی؛ اما زمانی هم علم‎الابدان گفته می‎شده یا علم‎الطب یا علم طبابت. این موارد در واقع تغییراتی در اصطلاح است وگرنه علم طب -که حقیقت آن همان مطالعه در بدن انسان، امراض، بیماری‎‎ها و علل آن‎ها و راه‎‎های تأمین سلامت و مداوای امراض است- در طول زمان همواره وجود داشته و چه قبل از اسلام و چه بعد از اسلام مورد توجه بوده است و ائمه‌(ع) و علمای ما به آن پرداخته‎اند. فلسفه هم همین‎طور است.

پس شما آغاز فلسفه اسلامی را به صدر اسلام برمی‎گردانید!
بله بنده معتقدم آغاز فلسفه در اسلام از آغاز دین مبین اسلام شروع شده و با سخنان خود پیامبر مکرم اسلام‌(ص) مباحث فلسفی در جهان اسلام مطرح شده است و البته پیامبر‌(ص) و ائمه معصومین‌(ع) وقتی وارد مباحث فلسفی می‎شدند مستقلا فکر می‎کردند و دیدگاه خودشان را در این زمینه بیان می‎کردند. البته فلسفه قبل از اسلام نیز در بلادی همچون یونان قدیم توسط فیلسوفان مختلف و مشهور مانند سقراط، افلاطون، ارسطو و فیلسوفان بعد از آن‎ها مطرح بوده است اما نبی مکرم اسلام‌(ص) و ائمه معصومین‌(ع) با دیدی انتقادی به مباحث فلسفه پرداخته‎اند و آن‎چه را که از منظر دینی و اسلامی قابل پذیرش بوده، پذیرفته‎اند و ترویج کرده‎اند و در کنار نظرات پیشینیان نظرات خودشان را هم مطرح کرده‎اند و آن‎چه را از منظر فلسفه الهی مردود و ناپذیرفتنی بوده است، رد کرده‎اند. به هر حال فلسفه در تمام دوران‎ تمدن اسلامی در حوزه‎‎های علوم دینی ما مطرح بوده است و از زمان خود ائمه‌(ع) نیز مباحث فلسفی شروع شده است و تا زمان ما ادامه دارد. همچنین لازم است بدانیم فلسفه مانند هر علم دیگری گسترش داشته و تحولاتی پیدا کرده است. در دوره‎‎هایی می‎بینیم خود فیلسوفان مسلمان، عالم دینی، فقیه، محدث یا مفسر بوده‎اند و در عین‎حال به مباحث فلسفی هم توجه داشته‎اند. این نشان می‎دهد که اسلام از مباحث فلسفه، جهان‎بینی و هستی‎شناسی جدا نیست و این مباحث هم از اسلام جداشدنی نیستند و نخواهند بود.

چرا همواره قدما و اهل فلسفه اصرار داشتند که تحصیل فلسفه برای همه افراد لازم نیست و فقط افراد خاصی باید به آن بپردازند؟
آنچه که ما در کتب تاریخ فلسفه دیده‎ایم نشان دهنده این است که فلسفه در گذشته برای عده خاصی که اهل تعقل و تفکر بوده‎اند مطرح می‎شده و فیلسوفانی همچون فارابی، شیخ‎الرییس، شیخ اشراق و ملاصدرا مباحث سنگین فلسفی را برای عده خاصی که آمادگی و اهلیت لازم را داشته‎اند مطرح می‎کرده‎اند. چرا که مباحث فلسفه از سنخ مباحث سنگین است و از مباحثی نیست که همه مردم با آن‎ها سرو‎کار داشته باشند. به طور مشخص یکی از تفاوت‎‎های مباحث و مسائل فقهی با مسائل فلسفی همین نکته است چرا که همه مردم با مسائل فقهی سرو‎کار دارند و جزو مباحث روزمره‎‌اشان است، اما مباحث فلسفی مباحث خاص و سنگینی است که باید برای خواص گفته شود، لذا طبیعتا مخاطبین مباحث فلسفه همیشه طبقه خاصی از خواص بوده‎اند که از استعداد بالا، فهم دقیق و نبوغی ویژه برای دریافت مباحث فلسفی برخوردار بوده‎اند.

در حال حاضر روش تدریس فلسفه در حوزه‎‎های علمیه چگونه است؟
روش تدریس فلسفه در حوزه بدین گونه است که کتاب‎‎های فلسفی که دقیق و عمیق بودن دو ویژگی شاخص آنهاست به‎عنوان ‎متن درسی برای طلاب تدریس می‎شوند. اکنون کتاب‎‎های رایج در فلسفه حوزه متن کتاب «بدایة‎الحکمة» و «نهایة‎الحکمة» علامه طباطبایی است همچنین در کنار این دو کتاب متن کتاب‎هایی همچون شرح منظومه حاج ملاهادی سبزواری، کتاب الهیأت شفا،اشارات بوعلی و اسفار ملاصدرا هم تدریس می‎شود. در منطق هم که مقدمه فلسفه است، کتاب‎‎هایی مثل المنطق مرحوم مظفر، منطق اشارات، منطق منظومه و... از قدیم تدریس می‎شده و در گذشته‎ نیز متن‎‎های منطقی همچون جوهرالنضید، البصائرالنصیریه، حاشیه ملاعبدالله و... تدریس می‎شده است. همیشه چه در گذشته و چه حال متن‎هایی توسط بزرگان اهل معقول نوشته شده که این‎ها به‎عنوان متن درسی برای طلاب توسط استاد تدریس می‎شود. اگر کسی این متن‎‎ها را بخواند، بر مباحث علوم عقلی مسلط می‎شود و معلومات لازم را پیدا می‎کند. بعد از گذراندن منطق و فلسفه نوبت به برخی متون در عرفان نظری می‎رسد، مثل «تمهیدالقواعد» ابن ترکه و پس از آن کتاب «فصوص» محیی‎الدین و شرح فصوص قیصری یعنی مقدمه قیصری و همچنین شرح قیصری بر فصوص و نیز «مصباح‎الانس» ابن فناری از جمله کتاب‎‎های عمده در تدریس عرفان نظری محسوب می‎شود. اگر کسی این سیر را طی کند یعنی کتاب‎‎های منطق، فلسفه و عرفان نظری را بگذراند یک دوره کامل مباحث عقلی و فلسفی و عرفانی را طی کرده است و در این زمینه صاحب نظر می‎شود.

فلسفه جدید غرب از چه جایگاهی در حوزه برخوردار است؟ آیا این فلسفه معاصر در حوزه تدریس می‎شود؟
در کنار متون منطق و فلسفه اسلامی که در حوزه تدریس می‎شود، در گذشته و بیشتر در حال حاضر کتاب‎‎ها و متن‎هایی در آشنایی با فلسفه رایج دنیا به‎خصوص فلسفه‎‎های اروپایی و آمریکایی به شکل مقایسه‎ای تدریس می‎شود. اساتیدی مسلط به زبان انگلیسی و فرانسه به تدریس این متون مشغولند و اساتیدی هم هستند که شاید خودشان در این حد تسلط نداشته باشند و از ترجمه‎‎ها و کتاب‎‎های به زبان فارسی استفاده می‎کنند. به هر حال مباحث فلسفه غرب در کنار فلسفه اسلامی برای طلاب مطرح می‎شود. یعنی فلسفه امروز در حوزه‎‎ها به شکل تطبیقی و مقایسه‎ای هم مطرح می‎شود، البته مباحث فلسفه غرب در حد فلسفه اسلامی گسترده نیست اما مراکز و مؤسساتی هستند که مباحث فلسفی را به شکل تطبیقی و مقایسه‎ای در حوزه‎ها و برای طلاب تدریس کرده و مورد بررسی قرار می‎دهند.

در زمینه مباحثی که مطرح کردید ما نسبت به قبل از انقلاب اسلامی چه تغییراتی در این حوزه‎ها داشته‎ایم؟
نسبت به قبل از انقلاب اسلامی در این زمینه‎‎ها رشد بالایی را مشاهده می‎کنیم، همچنین نسبت به اوایل انقلاب و سال‎‎های گذشته هم رشد و پیشرفت چشمگیر است. برای این‎که حوزه روز به روز به امکانات بیشتر مجهز‎ می‎شود؛ به خصوص لازم است اشاره کنم اندیشه‎‎های حضرت امام (رحمت‎الله‎علیه) و تأکیدات مقام معظم رهبری (مدظله‎العالی) مدام گوشزد می‎کنند که حوزه‎ها، علما، اساتید و طلاب باید فلسفه بخوانند و در فلسفه‎‎های جدید مطالعه، تدریس، مباحثه و تحقیق داشته باشند - تا بتوانند از اندیشه اسلامی و جهان‎بینی اسلامی دفاع کنند و جواب شبهات و پرسش‎‎های جدید را بدهند- تأثیر به سزایی در این پیشرفت داشته است. لذا با تأکیدات مقام معظم رهبری(مدظله‎العالی) فلسفه و علوم عقلی نسبت به گذشته وضعیت بسیار بهتری پیدا کرده است اما به‎نظرم اما تا رسیدن به حد ایده‎آل هنوز فاصله داریم.
چند سال پیش که خدمت مقام معظم رهبری(مدظله‎العالی) رسیدیم، ایشان تأکید زیادی بر ترجمه کتاب‎‎های فلسفی اسلامی به زبان‎‎های مختلف دنیا داشتند و می‎فرمودند: شما حوزوی‎‎ها باید این فلسفه ملاصدرا، ابن سینا، شیخ اشراق و همین کتاب‎‎های فلسفه اسلامی را به زبان‎‎های مختلف دنیا ترجمه کنید، این کتاب‎‎ها عمدتا به زبان عربی است باید به زبان فارسی هم ترجمه شوند تا برخی دانشجویان ما که زبان عربی نمی‎دانند و نمی‎توانند از این منابع و متون استفاده کنند نیز از آنان بهره‎مند شوند.این‎ها کار‎هایی است که باید انجام شود، بخشی از این کار‎ها انجام شده اما تا رسیدن به وضعیت ایده‎آل باید کار‎های بیشتری انجام شود.

اقبال و توجه به فلسفه همواره یکسان نبوده حتی در برخی از حوزه‎‎ها با مخالفت‎‎هایی هم روبه‎رو بوده است، لطفا نظرتان را در این باره بیان بفرمایید؟
مخالفت با فلسفه همیشه بوده و اکنون هم هست، البته فراز، فرود، شدت و ضعف دارد و در حوزه‎‎های مختلف هم متفاوت بوده است. در مشهد از قدیم مخالفت وجود داشته و مکتب تفکیک و تفکیکی‎‎ها از زمان میرزامهدی اصفهانی و بعد از ایشان، شاگردانش - مثل مرحوم شیخ مجتبی قزوینی و شیخ هاشم قزوینی- مباحث تفکیکی را مطرح کرده‎اند و تا اکنون هم آقای حکیمی همین گرایش فکری را دارند. قبل از ایشان هم شیخ محمود حلبی، آیت‎الله زرآبادی و شاگردانش همچون میرزامهدی اصفهانی یکی پس از دیگری این آراء را تحت عنوان مخالفت با فلسفه و عرفان مطرح کرده‎اند.
در حوزه علمیه قم به‎جهت وجود شخصیت‎‎های همچون امام خمینی(س) و علامه طباطبایی که خود فیلسوف بوده‎اند مخالفت با فلسفه چندان پررنگ نبوده‎ است؛ البته در قدیم و حتی در زمان حضرت امام و علامه طباطبایی هم این مخالفت‎‎ها وجود داشته ولی در حال حاضر پررنگ نیست. شخصیت‎‎های بزرگی همچون آیت‎الله بروجردی، سوالات و مسائل و مباحث فلسفی و مستشرقین و علمایی که از کشور‎های غربی برای مباحثه و گفت‎وگو به حوزه می‎آمدند را به علامه طباطبایی ارجاع می‎دادند، چرا که احساس می‎کردند نیاز داشتند. یعنی حوزه ما نیازمند به فلسفه و فیلسوف است. به هر حال فقها و مجتهدین در علوم نقلی و فقهی نیازمند فیلسوفانی هستند که بتوانند مبانی اعتقادی و فلسفی را محکم کنند و لذا فلاسفه اسلامی همیشه پشتیبان فقها بودند. فلسفه اسلامی زیربنای فقه اسلامی است، فلسفه از فقه و اصول پشتیبانی کرده است. چون فقه مبتنی بر اصول، اصول مبتنی بر کلام، کلام مبتنی بر فلسفه و فلسفه مبتنی بر منطق است و اصلا وجه این‎که منطق به‎عنوان یک علم و دانش عقلی و متد تعقل در حوزه‎ها تدریس شده و می‎شود، همین است.
بنابراین اگر منصفانه، عاقلانه و بدون هیجان و احساس بیندیشیم می‎بینیم همه علوم با هم ارتباط دارند و یک مجموعه منسجمی را تشکیل می‎دهند که ارتباطی منطقی با یکدیگر دارند. واقعیت این است که اگر کسی بخواهد آیات و روایات را درست بفهمد و عمیقا درک کند، باید فلسفه بخواند و با این مباحث آشنا باشد. علامه طباطبایی عمر خود را صرف قرآن کردند و تفسیر المیزان را نوشتند. چرا تفسیر المیزان سرآمد همه تفاسیر شد؟ برای این‎که ایشان در فلسفه و علوم عقلی قوی بودند و جوانب آیات را کاملا شکافتند و نشان دادند فلسفه برای فهم آیات و احادیث یک ضرورت و نیاز است. از طرف دیگر امام خمینی(س) خودشان فیلسوف و عارف بودند و در عین‎حال فقیه هم بودند. مقام معظم رهبری(حفظه‎الله) نیز بر تدریس و تحقیق در فلسفه تأکید دارند.
اما نکته اصلی اینجاست که باید بدانیم فلسفه این‎طوری نیست که پایه‎‎های اعتقاد دینی را تضعیف کند بلکه اگر فلسفه درست و عمیق خوانده شود پایه‎‎های اعتقادی و کلامی قوی و مستحکم می‎شوند و وقتی کلام محکم شد، مبانی اصول فقه هم محکم شود و با اصول محکم، فقه اسلامی هم استوارتر می‎شود. این دیدگاه را حضرت امام، علامه طباطبایی و شهید مطهری داشتند و مقام معظم رهبری هم بر آن تأکید دارند، اکنون هم ما فیلسوفان و فقهای بزرگی مانند حضرت آیت‎الله جوادی‎آملی داریم که جامع علوم اسلامی هستند و همه این علوم (تفسیر، کلام، فقه، اصول، فلسفه و... ) را در خودشان جمع کرده‎اند و از اساتید خود همه این علوم را فراگرفته‎اند. امروز ما به چنین فقها و علما و فیلسوفانی که جامعیت داشته باشند بسیار نیازمندیم.

اخیرا افرادی اظهار نظرهایی داشته و به مخالفت با فلسفه پرداخته‎اند، این‎گونه مخالفت‎‎ها ناشی از چیست؟
اخیرا بعضی از افراد ناآگاه و کم‎سواد که اطلاعات لازم را ندارند، در کمال بداخلاقی و بی‎ادبی مطالب بسیار سخیفی را نسبت به بزرگان فلسفه و عرفان مطرح کرده‎اند و در برخی نشریات -که نمی‎خواهم نام ببرم- نسبت به ساحت اساتید بزرگ حوزه‎‎ها جسارت‎‎هایی را انجام داده‎اند. حتی تعریض‎‎هایی هم نسبت به امام، علامه طباطبایی و مقام معظم رهبری داشته‎اند که ایشان مشوق و مروج فلسفه هستند این‎ها بسیار غیرمؤدبانه نسبت به بزرگان جسارت‎‎هایی کرده‎اند. این که با علما و اندیشمندان بزرگ و شخصیت‎‎هایی همچون علامه حسن‎زاده‎آملی و آیت‎الله جوادی‎آملی -که واقعا فقیه و فیلسوف جامع زمان ما هستند- چنین برخورد‎هایی صورت گرفته است واقعا فاجعه‎ای عمیق در تاریخ حوزه‎های علمیه است.از طریق این گفت‎و‎گو اعلام خطر می‎کنم، البته حرف من حرف بسیاری از مدرسین علوم عقلی در حوزه هست که یک نوع وهابیت شیعی توسط یک عده خاصی ترویج می‎شود و حملات سنگینی علیه عقل و تفکر عقلی در حوزه‎‎ها صورت می‎گیرد که این‎ها نوعی وهابیت شیعی است. این اقدامات بسیار خطرناک است و باید علمای حوزه، فقها، بزرگان و اساتید این خطر را احساس کنند و علیه آن موضع بگیرند تا جلوی این حرکت گرفته شود.

انتهای پیام

دیدگاه شما