نشست سخنرانی دکتر تقی پورنامداریان با موضوع «عادت گریزی در شعر مولوی» به مناسبت بزرگ داشت روز مولانا و به همت انجمن علمی عرفان اسلامی ایران در پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی برگزار شد.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، دکتر پورنامداریان ضمن برشمردن خصوصیات اشعار مولوی و مقایسه آن با اشعار سنایی و عطار نیشابوری گفت: جلال الدین مولوی هم در معنی و هم در صورت، خلاف عادت سنایی و عطار نیشابوری عمل کرده است.
وی با اشاره به دیدگاههای فرمالیستهای روسی در این زمینه افزود: آنها معتقدند که «عادت ستیزی» مقاومت و واکنش اجتماعی ایجاد میکند و معمولا در برابر آثار و مکتوبات عادت ستیز، مقاومت صورت میپذیرد. نمونه معاصر این واقعیت را میتوان به نیما یوشیج و آنچه که بعدها به «شعر نیمایی» معروف شد، دید. نیما یوشیج به علت عادت ستیزی که با سبک شعریاش به راه انداخته بود، به شدت مورد انتقاد و هجمه قرار گرفت تا جایی که معروف است که در یک همایش ادبی وقتی نیما شروع به خواندن یکی از اشعارش مینماید، استاد بدیع الزمان فروزانفر، شروع به خندیدن میکند و آنچه خوانده میشود را اساسا شعر نمیداند! با این حال میبینیم که همین وجه «عادت ستیزی» در آثار مولوی و حتی عینالقضات همدانی، باعث اقبال بیشتر و توجه ویژه مردمان همعصر آنها به اشعار و سبک ادبی و محتوای آن آثار میگردد و این اقبال و توجه تا به امروز نیز ادامه دارد.
پورنامداریان در ادامه با اشاره به وجه روایی و «قصه گویی» در آثار مولوی ادامه داد: قصهگویی در مثنوی به سبک داستاننویسی در دوران معاصر بسیار نزدیک بوده و در آثار مولانا و عطار نیشابوری غالبا آن سری از مثلها و داستانهایی که افواه عامه مردم رایج بوده، به صورت نظم در میآمده و در غالب همان روایتها درس و اندرزهای بلند عرفانی و اخلاقی تولید شده و با مخاطب عرضه میشده است.
این استاد دانشگاه در ادامه این جلسه گفت: مولانا در ارائه و بیان داستانهایش در مثنوی معنوی، رویکردی جزئی نگرانه داشته و داستانهایی که به عنوان مثال در آثار عطار نیشابوری تنها اشارهای به آنها شده و از آن گذشته، به طور دقیق و به گونهای مطوّل بیان داشته است. در واقع در اندیشه و بیان مولانا «قصهگویی» اهمیت و اولویتی خاص داشته است که این نکته خود یکی از «عادتستیزی»های مولوی در زمانه خویش بوده که نوع بیان و روایتگوییهای وی را به امروز نزدیک تر میکند.
پورنامداریان درباره سبک روایتگری مولوی در مثنوی معنوی گفت: مولانا در مثنوی، امواج قصه و اندیشه را در هم فرو میبرد و میشکند و از هم جدا میکند. وی تعمدا سعی دارد که تمامی تداعیهایی که در ذهن دارد را بیان نماید. از آیات و روایات و یا خاطرات و عادات و رسوم مرسوم زمانهاش استفاده میکند تا بدین وسیله مفاهیم را صورتبندی نماید. در واقع ما در مثنوی با نظمی دریایی مواجه هستیم. در امواج خروشان دریا نمیتوان دقیقا دریافت که منشأ امواج دریا کجاست؟ مثنوی چنین وضعیتی دارد. در واقع مولوی هر آنچه به ذهنش تداعی میشده را به زبان شعر بیان میداشته است.
وی در ادامه با مقایسه رویکرد مثنوی مولانا با آثار افرادی چون مارسل پروست و ویرجینیا ووُلف، مثنوی را مملو از «جریان سیال ذهن» دانست و گفت: این وجه در مثنوی مولوی نیز از وجوه خلاف عادت آثار وی به شمار میآید. به نظر میرسد که مولانا وقتی یک اندیشه را شروع به بازگویی میکرده است، به ابعاد آن آگاهی داشته ولی همین که شروع به بیان مینموده است، رفته رفته در مسیر امواج قصهها و تداعیها، خود به خود وارد وادیهای جدیدی میشده است که برخی از آنها بر خود او نیز مکشوف نبودهاند. از این رو وی باور داشته است که آنچه بر زبان وی جاری میشود نوعی وحی الهی است و بدین ترتیب سعی داشته است که همه مضامینی که به ذهن و ضمیرش میرسیده است، بیان دارد. از این رو باید «وحی باوری» را نیز یکی دیگر از وجوه ممتاز و خلاف عادت اشعار و آثار مولوی بدانیم.
شایان ذکر است که این جلسه به مناسبت بزرگداشت مولانا و به دعوت انجمن علمی عرفان اسلامی ایران در محل پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی برگزار شد. در ابتدای این جلسه خانم دکتر فاطمه طباطبایی دبیر انجمن علمی عرفان اسلامی ایران به مهمانان خیرمقدم گفت. و آیتالله موسوی بجنوردی و تنی چند از اساتید، مسئولین و دانشجویان پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، نیز حضور داشتند.