در یادداشت پیشین پیرامون سخنرانی دکتر ابراهیمی دینانی مبادی عرفانی نظریات سیاسی و فقهی حضرت امام را به نحو مجمل توضیح دادیم و گفتیم که وسعت نظر و سعه ی فراخ اجتهادی حضرت امام(س) نسبت به همگنان حوزوی خود برآمده از منظر عرفانی ایشان و توجه شایسته به روح احکام اسلامی است و بستری را فراهم آوردیم تا در این یادداشت به طور خاص تر این مبادی را در منظر و مرآی خوانندگان قرار دهیم. هر چند که عرفان اسلامی -خصوصا عرفان نظری محی الدین ابن عربی- میراث گرانقدری را برای فقه اسلامی به جا گذاشته است و حضرت امام هم در نظریات فقهی و سیاسی خود -خصوصا نظریه ی ولایت فقیه- تحت تاثیر این آثار هستند اما در این وجیزه ی مختصر تنها به مواردی از آنها اشاره می کنیم چرا که پژوهش شایسته پیرامون این موضوع نیازمند کاری کلان و مجالی فراخ است:
روح توحیدی نهفته در احکام اسلامی:
عرفا با نظر به آیه 3 سوره ی حدید «هو الأول والآخر والظاهر والباطن وهو بکل شیء علیم» می گویند: وجود واحد است و «فهو الواجب الوجود الحق، سبحانه و تعالی، الثابت بذاته المثبت لغیره الموصوف بالاسماء الالهیه المنعوت بالنعوت الربانیه...»(مقدمه ی قیصری) یعنی که هستی چیزی جز وجود نیست و هر چه در هستی است وجود است آنهم وجودی که واحد و یگانه است. این وجود همان ذات باری است پس هر چه در هستی موجود است در حقیقت سایه ای از وجود حقیقی و ذات باری است و ماسواالله وجودی غیر از خداوند ندارند و وابسته ی به اویند. با وجود این تکلیف سایر موجوداتی که در عالم آشکارا می بینیم چه می شود؟ مگر نه این است که آنها هم وجود دارند؟ حضرت علی (ع) می فرمایند :«خدا با همه چیز هست، نه اینکه همنشین آنان باشد؛ و با همه چیز فرق دارد، نه اینکه از آنان جدا و بیگانه باشد.» (خطبه ی اول نهج البلاغه) آری، همه چیز وجود دارد اما از دیدگاه عرفانی این وجودها اعتباری (و نه حقیقی) است و تنها موجود حقیقی ذات باری است. حضرت امام (س) هم چنین برداشت عارفانه ای از هستی دارند و دکتر دینانی هم در سخنرانی خود به همین موضوع در کتاب سرالصلوه حضرت امام اشاره دارند: « ای مخالفان عرفان، و کسانی که پیرو خط امام هستید، این کتاب را بخوانید. این کتاب می گوید: که تا مادامی که خود را محمود می شناسی و حمد میگویی و حامد و محمود می شناسی، مشرکی. وقتی رسیدی، دیگر حامد نیستی و تو نیستی. آن زمان تو هم حامدی و هم محمود. روایتی است که امام صادق در حال نماز خواندن بودند و به کلمه ایاک نعبد و ایاک نستعین رسیدند. حالت خاصی به حضرت دست داد. از ایشان سوال کردند این چه حالتی است فرمودند: وقتی به این کلمه رسیدم و گفتم ایاک نعبد و ایاک نستعین، یک دفعه گوشم شنید که خدا دارد می گوید ایاک نعبد و ایاک نستعین. خود خدا می گفت.» زمانی که برداشت ما از هستی و خداوند تغییر کند و هستی و خداوند را آنگونه ببینیم که عارفان می بینند در تفسیر ما از عبادت و نماز هم تاثیر می گذارد: «سنای حق فراگیر است در ذرات هستی از مُلک تا ملکوت. همه جا را سنا گرفته. این سنا در کجا بیاید؟ بیاید در قلبم، لسانم، فکرم، بدنم. آمدن سنای حقیقی حق از قدس ربوبی به نشئه ی جهان عنصری و ملکی می شود نماز. یعنی به این شکل ظاهر می شود.» اگر روح شرع مقدس و احکام صادره از حضرت حق توحید باشد که هست، آنگاه والاترین نگاه توحیدی به هستی همان است که عارفان دارند و حضرت امام (س) هم به آن التفات دارند. آنگاه دیگر نماز مجموعه ای از احکام فقهی نیست بلکه باطنی دارد ملکوتی که منادی توحید و نفی شرک است.
زمانی که تنها خدا در مجرای هستی جریان داشته باشد مسلما احکام و امور هم از آنِ اوست و از یک مسلمان خداپرست انتظار می رود که تنها حاکمیت و تسلط خدا را بپذیرد. کتاب ولایت فقیه حضرت امام سرشار از پاره هایی است که به توحید، پذیرش حاکمیت الله و نفی حاکمیت هر کسی غیر از خدا (طاغوت) اشاره می کند و اگر هم پیامبر و امامان و ولی فقیه اولی الامر شناخته می شوند به سبب افاضه ی خدا و تکلیفی است که خداوند بر گردن آنها نهاده است و اینگونه نیست که مشروعیت را از جانب کسی غیر از یگانه حقیقت عالم به دست آورند و حکمی غیر از حکم خدا بکنند. این بینش عرفانی زمانی که در ذهن یک فقیه (چونکه از میان معارف اسلامی تنها فقه است که برای سیاست و امور جامعه حکم صادر می کند) در قالب یک تئوری سیاسی در می آید تبدیل به نظریه ای می شود که حاکم آن مجری فرامین الهی است و در آن جامعه از حاکمیت طاغوت که منافی توحید است نشانی نیست.
ولایت عرفانی و ولایت فقهی:
ولایت در عرفان در چندین معنی به کار می رود:
1) «تولی و تصدی مومنین صالح نسبت به بعضی دیگر، از اینرو که گروهی از مردم می توانند مصالح گروه دیگر را تامین کنند...»
2) «عارف در سلوک معنوی خود پس از طی سفر اول به مقام رفیع فنای در ذات می رسد... حق تعالی در او تجلی می کند و عارف متخلق به صفات ربوبی می گردد و با حق متحد می شود»
3) ولایت مطلقه بالاترین مرتبه ی ولایت بشری و از فروع ولایت مطلقه الهیه است. در آن مرتبه سالک مظهر جمیع اسماء و صفات الهی می گردد... در چنین شرایطی «الهام» و «کرامت» از ملزومات ولی الله است» و...
از منظر عارفان ارض الله هرگز از وجود انسان کامل و عارف واصل که مظهر جمیع اسماء الهی است خالی نمی ماند و مقام ولی است که «که در درجه ی اول تصدی سیاست هر عصر برازنده ی مقام اوست»(همان) چنانکه شیخ اشراق در کتاب حکمه الاشراق بر آن صحه می گذارد: « ولا رئاسة فی الارض الله للباحث المتوغل فی البحث الذی لم یتوغل فی التاله، فان المتوغل فی التاله لا یخلوا العالم عنه، و هو احق من الباحث فحسب اذ لابد للخلافت من التلقی. و لست اعنی بهذه الرئاست التغلب، بل قد یکون الامام المتاله مستولیا ظاهرا مکشوفا و قد یکون خفیا و هو الذی سماه الکافه القطب، فله الرئاست و ان کان فی غایه الخمول و اذا کانت السیاست بیده کان الزمان نوریا و اذا خلا الزمان عن تدبیر الهی کانت الظلمت غالبت» (حکمه الاشراق)
ولایت فقهی هم عبارتست از: «تصدی، تصرف و قیام به شئون غیر» قرابت تعاریف ولایت عرفانی و ولایت فقهی غیر قابل انکار است. همین دیدگاه عرفانی نسبت به شخص ولی زمانی که بناست این ولی یک فقیه آگاه به احکام و با تقوا باشد تبدیل به ولی فقیه می شود.
اخیرا یکی از روشنفکران در سخنرانی ای با عنوان «33 سال انقلاب بی تئوری» ادعا کرده است که: «انقلاب ایران واجد هیچ تئوری نبود... ونه پیش از انقلاب و نه تا کنون روحانیون ما یک کتاب خوب راجع به اقتصاد و... ننوشته اند...» در پاسخ علاوه بر اشاره به کتابهای زیادی که انقلاب ایران بر پایه ی آنها جان گرفت و بالید از جمله: کتاب اقتصادنا شهید محمد باقر صدر، کتابهای مرحوم شریعتی، مطهری، بازرگان، باهنر، طالقانی و ... که تعداد آنها به صدها می رسد باید گفت ما یک سنت ستبرعرفانی و فلسفی داریم که در کتاب ولایت فقیه حضرت امام به کمال خود رسیده است و در انقلاب ایران بار داده است. از کسی که سالها با مولوی مانوس بوده است و دیوان شمس و مثنوی را تدریس کرده است بعید است که به مفاهیمی در عرفان، نظیر آنچه که در بالا اشاره کرده ایم برنخورده باشد. آیا باید صراحتا آنچه که در کتاب ولی فقیه آمده است بارها تکرار می شد تا انقلاب اسلامی ایران را با تئوری بدانیم یا اینکه اگر بذرهای آن در سنتی چند صد ساله ریخته شده باشد کافی است؟ فلسفه ی کانت از بدیع ترین و کاملترین فلسفه هاست اما دقیقا آنچه را که در کانت می بینیم در آثار هیچ یک از اسلاف او نمی بینیم اما می توان مبانی نظریات کانت را به روشنی در آثار هیوم، لاک، لایبنیتس و... ببینیم و مشاهده کنیم که چگونه کانت در کتاب خود آنها را به کاملترین و بلوغ یافته ترین شکل خود مطرح کرده است. امام (س) هم همینگونه بود؛ زمانی که شما ولایت عرفانی و توحیداندیشی عارفانه را در بستر فقه قانون گذار و سیاست پرداز جاری سازید تبدیل به نهری می شود که شجره ی ولایت مطلقه ی فقیه را آبیاری می کند و زمانی که غایت اندیشی و ماهیت انگاری فیلسوفان اسلامی را به دست فقیهی نوپرداز که به بواطن و روح احکام نظر می کند بسپارید، آنچه که حاصل می شود اجتهادی پویاست که بنا به مصالح و مقتضیات دست به اجتهاد می زند و از خود انعطاف نشان می دهد.