نسبت فلسفه و دین چیست؟ پیش از این در یادداشتی با عنوان «خدمات متقابل اسلام و فلسفه از نظر امام خمینی» نظر ایشان به این پرسش را در حاشیه سخنرانی آیتالله مصطفوی با عنوان «نسبت دین با عرفان و فلسفه در اندیشه امام خمینی» بیان نمودیم و همچنین پیشتر از آن در یادداشت دیگری با عنوان «فلسفه اسلامی و دشمنان آن» مهمترین نقدهای مکتب تفکیک بر فلسفه اسلامی را طرح و بحث کردیم. اما دسته دیگری از نقدها به فلسفه اسلامی نیز از طرف برخی روشنفکران مطرح شده است. اینکه آیا اساسا هویتی معرفتی به نام فلسفه اسلامی وجود دارد؟ آیا تعلق فلسفه به دین مانعی بر سر پویایی فکر فلسفی بوده است و اینکه آیا نباید مبنایی فلسفی غیر از فلسفه یونانی برای فهم دین برگزید؟ مسئلههایی از این دست که از پایگاه روشنفکری، فلسفه اسلامی را به چالش کشیده است، پرسشهای این مصاحبه را تشکیل میدهند.
دکتر مسعود ادیب استاد فلسفه دانشگاه مفید قم علاوه بر آشنایی با مبانی فکری حضرت امام خمینی و تحقیق و پژوهش در این زمینه، گفتگو از نزدیک با روشنفکران را به عنوان مشی خود در دفاع از آموزه های اسلامی و معارف اصیل دینی برگزیده است. این مشی که نمونه اعلاء و الگوی برجستهی آن استاد شهید مطهری بوده اند؛ اسباب آشنایی عمیق با نقدها و امکان عرضه جدی ترین پاسخ ها را فراهم می آورد از این رو دکتر ادیب در پاسخ به نقدها و چالش های طرح شده از سوی روشنفکران سخنانی برای گفتن دارد که در ادامه می خوانید:
از عنوان «فلسفه اسلامی» شروع کنیم و اینکه یکسری از روشنفکران این مطلب را عنوان میکنند که فلسفه در ذات خودش آزاد است و تعلقش به اسلام آزادیش را میگیرد آیا شما این نقد را به عنوان یک خطای روش شناختی میپذیرید؟
تقسیمی انجام شده و گفتهاند که هر علمی یک مقام تعریف دارد و یک مقام تحقق و لزوما مقام تعریف علم و تحقق علم بر هم منطبق نیستند. مقام تعریف علم یک مفهوم ایدهآل است که علم در مقام تحقق میتواند به سوی آن هدف آرمانی پیش برود، اما در مقام عمل همیشه این اتفاق نمیافتد. فلسفه در مقام تعریف و ذات خودش یک جستجو و انباشت ذهنی کاملاً فارغ از پیش فرض و مبتنی بر بدیهیات مورد قبول همه اندیشههاست. اما در مقام عمل چنین فلسفهای رویت نشده زیرا فلسفه محصول تفکر انسان است و ما انسان مطلق نداریم. انسان شرقی یا غربی یا دیروزی یا امروزی است و پیش فرضهایی دارد، احوال و اوضاع دارد و حتی نحوه معیشت دارد و تمام اینها تاثیرات خود را بر شئونات زندگی میگذارد و فلسفه هم چون انسانی است آمیخته با مقومات انسانی و همیشه پیشفرض با او همراه است مثل علم و از این جهت تفاوتی میان آنها نیست.
ما میتوانیم فلسفه را آینهای تمام نما در مقابل واقعیت بپنداریم که هر چه هست عینا در آن منعکس میشود، البته قدری خوشباوری در این نگاه نهفته است و یا حالت دیگر این است میتوانیم فلسفه را کاملاً بریده و فارغ از واقعیت بدانیم و صرفا یک مدل فکری سازگار و هماهنگ بگیریم که به دنبال این است که از درون خودش یک معنا به واقعیت ببخشد که این هم یک افراط است. واقعیتش این است که فلسفه یک مدل فکری است با مبانیای که طرفدارانش قائلند و با شرایط و ضوابطی که آنها در نظر میگیرند و پیشفرضهایی که مورد قبول آنهاست و این مدل میکوشد که واقعیت را تبیین کند، بنابراین یک پای در واقعیت دارد و یک پای در پیشفرضهای ذهنی؛ مثل فیزیک. پیشفرضهایی که در ذهن نیوتن بوده امروزه در فیزیک کوانتومی نمیبینیم ، در فیزیک جدید نمیبینیم و این پیشفرضها به ذهن نیوتن خطور نمیکرده و آنچه که در ذهن نیوتن بوده در ذهن ارسطو خطور نمیکرده است.
این مجموعه پیشفرض ها و تلقیها یک مدل را میسازد که منقطع از واقع نیست و با واقعیت سنجیده میشود. فلسفه هم همینطور است، یک مدل فکری است برای تبیین واقعیت. و میشود با عوض کردن یک سری پیشفرض ها و مسلمات یک سازمان فکری دیگری چید و البته برای سنجش اینکه کدام یک از اینها بهتر است باید دید که کدامیک بهتر میتواند واقعیت بیشتری را تبیین کند.
اگر این را قبول کردیم وقتی از فلسفه اسلامی سخن میگوییم، اگر مرادمان فلسفهای باشد که اسلام آورده است، اسلام فلسفهی خاصی به معنایی که از فلسفه متعارف است نیاورده و اگر مرادمان از فلسفه اسلامی فلسفهای است که تماما با اسلام همخوان و هماهنگ باشد، این امر هم مبهم است. اما اگر مرادمان از فلسفه اسلامی، فلسفهای است در مقام تحقق، فلسفهای است که مسلمانان و متدینان به اسلام با توجه به پیشفرض ها و اعتقادات و سبک زندگیشان و آرمانهایشان تولید کردهاند، میتوانیم فلسفه اسلامی، دینی و امروزی داشته باشیم. داشتن چیزی به نام فلسفه اسلامی در مقام تحقق تعارضآمیز نیست.
در مورد این که فرمودید فلسفه همواره با یکسری پیش فرضها سراغ واقعیت میرود؛ آیا ما نباید مکانیسمی برای پویایی این پیشفرضها تعریف کنیم؟ آیا در این فلسفهای که مسلمانان به آن پرداختند، امکان تغییر یا اصلاح و یا حتی کنار گذاشتن پیشفرضهای دینی وجود دارد؟
اگر فلسفه بخواهد فلسفه باشد، باید ارتباطش با واقعیت محفوظ بماند و طبیعتا آزمونپذیر خواهد بود. در مورد علوم تجربی از طریق آزمایشهای تجربی و در مورد فلسفه از طریق استدلال. اگر در فلسفه علیرغم استدلال، پیشفرضی را بخواهیم مسلم نگاه داریم دیگر فلسفه نیست و میتواند یک نظام اعتقادی - ایمانی باشد. اما اگر فلسفه بخواهد فلسفه باشد طبیعتاً باید به این دادوستد تن در دهد و در این چالش بیفتد. طبیعتا احساس میکند که با یک سری پیشفرضهای سادهتر به توفیقات بیشتری دست مییابد و گاهی نیز دست به ترکیبات این پیشفرضها میزند. معمولا همه علوم این دخل و تصرفاتی که در پیشفرضهایشان میکنند گامبه گام و محافظهکارانه است. یعنی سعی میکنند تا بشود هسته را سالم نگه دارند و در پوسته و لایهها دخل و تصرف کنند ولی ممکن است یک جاهایی دست به آن هسته هم زده شود، یعنی برحسب معنای فلسفه این باب بسته نیست.
به تعبیر دیگر فلسفه آن جایی که به استدلال نرسیده و به مقام گرداوری و تکیه بر پیشفرضها مربوط میشود متاثر از شرایط فکری و زمینههای متفکر است، اما اگر به لحاظ روشی فلسفه باقی بماند داوری آن باید صرفا داوری عقلی باشد. مرحوم خواجه طوسی نقل میکند:«که ما فرزند استدلالیم، به هر سوی روی میکند روان میشویم.» بنابراین فلسفه اگر میخواهد فلسفه باشد باید حتما استدلال عقلی را شرط صدق و ضمانت خود بداند.
لطفا قدری هم در مورد تمایز فلسفه اسلامی با علم کلام توضیح دهید؟
علم کلام التزام دارد به اثبات صحت و درستی گزارههای دینی. و فلسفه ناظر بر گزارههای دینی میتواند باشد و تمام تلاش خود را برای اثبات درستی گزاره دینی به کار میگیرد ولی التزامی به این کار ندارد و یک جایی دست از ظواهر دینی برمیدارد و دست به تاویل میزند. اگر روزی به این استدلال برسد که گزارههای دینی ارزش معرفتی ندارد، از آن هم دست برمیدارد. ولی چون فیلسوف مسلمان پذیرفته است که گزارههای دینی ارزش معرفتی دارند با استدلال و یا حتی بدون استدلال آن را پذیرفته و به عنوان یک منبع معرفت به آن نگاه میکند ،در استدلال خودش مورد ملاحظه قرار میدهد و سعی میکند به نفع آنچه که در گزارههای دینی است اقامه دلیل کند. اما بیدلیل التزامی را نمیپذیرد و کلام از پیش متعهد است که دفاع کند و اگر دلیلی موفق نبود به دنبال دلیل دیگری میگردد. اگر معلوم شد گزارههایی واقعا از منابع دین صادر شده قبل از اینکه اقامه دلیل کند درستی و صحت آن گزاره را مسلم فرض میکند.
برای من مرز بین فلسفه اسلامی و کلام هنوز مبهم است. اگر مقام تحقق را لحاظ کنیم فیلسوفان اسلامی دیده نشده که بیایند آموزههای اسلامی را به خاطر استدلال کنار بگذارند، همیشه در مقام دفاع بودند. مثل ابوعلی سینا که بحث معاد جسمانی را بدون استدلال میپذیرد.
ابنسینا یک مسلمان است و یک فیلسوف. و میگوید من در مقام فلسفه ورزی نتوانستم معاد جسمانی را اثبات کنم و فلسفه من در مورد معاد جسمانی ساکت است و حرفی برای گفتن ندارم. اما به عنوان یک مسلمان چون رسول خدا گفته که معاد جسمانی است، معاد جسمانی را میپذیرم. این با نگاه ابنرشد تفاوت دارد چرا که ابن رشد میگوید: من به عنوان یک مسلمان معاد جسمانی را نمیپذیرم و من با فلسفه خودم اثبات میکنم که معاد جسمانی ضرورتی ندارد. اصل معاد کافی است. فهمم از متن را با فلسفه همخوان میکنم.
مرز فلسفه تا آنجایی است که میتواند اقامه دلیل کند ولی بعد از آن یک مسلمان همچنان مسلمان باقی میماند و تعارض زمانی پیش میآید که استدلال فلسفی علیه یک گزاره دینی اقامه شود و آن را ابطال کند. در اینجاست که فیلسوف مسلمان باید تصمیم بگیرد یا به اقتضای فیلسوف بودنش تابع استدلال باشد و دست از این گزاره بردارد و یا به اقتضای مسلمان بودنش به فلسفه پشت کند و ایمانش را نگاه دارد و در اینجا دیگر فلسفه اسلامی نیست و تنها عقاید یک مسلمان است.
برخی تعهد فلسفه اسلامی به اسلام را به مثابه تنها ساختاری که با آن سراغ واقعیت میرود دلیلی بر عدم پویایی این فلسفه میدانند. پویاییای که در فلسفه غرب شاهدش هستیم. حال آیا شما در درجه نخست میپذیرید که این رکود و عدم پویایی در فلسفه اسلامی وجود دارد و اگر وجود دارد نسبت آن با اسلام چیست؟
باید اعتراف کرد که شاهد این عدم پویایی هستیم. اگر قرار بر این بوده است که فلسفه همه ابعاد زندگی انسانی را پوشش بدهد و به عنوان یک تلاش عقلی برای فهم عالم هستی باشد، ولی این عالم هستی با همه فراخیاش در عالم متافیزیک خلاصه نمیشود و فلسفه باید با همان نگاه کل گرایانه و عقلانی خودش به زندگی روزمره هم نظر داشته باشد و تا حدودی آن را تبیین کند. فلسفه اسلامی روزبهروز در حیطه متافیزیک محصور شده و یک متافیزیک قدرتمندی درست شده ولی در بقیه عرصهها چندان پیشرفتی وجود نداشته و اتفاقا آنچه امروز انسان معاصر به آن احتیاج دارد این عرصههاست. فارغ از اینکه متافیزیک را بپذیریم یا نپذیریم، واقعیتش این است که امروز مسئله انسان معاصر نیست. انسان معاصر حاضر است خیلی از پیشفرضهای متافیزیکی را به عنوان اصل موضوع بپذیرد و ببینید که کارکرد آن در زندگی روزمرهاش چیست. و متاسفانه در این زمینهها فلسفه اسلامی عقب مانده است.
علیالقاعده این عقبماندگی بیارتباط با مسلم داشتن برخی پیشفرضها نیست. این عقبماندگی را صرفا در التزام به پیشفرضهای دینی نمیشود خلاصه کرد. یعنی علیالقاعده مسائل اقتصادی، سیاسی، نوع معیشت مسلمانان و اتفاقاتی که در فرهنگ، علم و صنعت افتاده، همه اینها یک کاروانی را درست کرده که فلسفه هم یکی از راهیان این کاروان است. در بقیه جاها هم متاسفانه با این محدودیتها و عدم خلاقیتها مواجه هستیم. در صد سال اخیر و خصوصا در این سی سال که دین در عرصه اجتماع حضور جدیتر دارد شاهدیم که تمام تلاشها برای جبران این خلأ صورت گرفته است. پس فلسفه هم یکی از مسافران همین قطار است و همه عواملی که در این تاخیر اثر گذاشته بر روی فلسفه هم اثر خودش را گذاشته و هرچه پیشفرضها بیشتر باشد و هرچه تعلق خاطر بیشتر به پیشفرضها داشته باشیم آهنگ حرکت ما کندتر خواهد شد. البته بعضی از پیشرفتها و خلاقیتها بیشتر تقلاهای بیحاصل فکری است و خیلی هم دستاوردی برای بشر حاصل نشده و فارغ از اینکه داوری کنیم که آیا این مقدار پویایی و خلاقیت به نفع اندیشه بشریت است یا نه، به نحو اجمالی میپذیریم که هرچه پیشفرضها بیشتر و دلبستگی به آنها بیشتر باشد آهنگ حرکت کندتر خواهد شد و اعتقادات متدینان در کند شدن حرکت فلسفه اسلامی بیتاثیر نبوده است.
اینکه خیلی عوامل در کند شدن مسیر تفکر در جامعه ایرانی دخیل بوده امری مسلم است. ولی اگر بخواهیم همان عوامل فلسفی را بررسی کنیم در این تعلق خاطری که فلسفه به یک مسئله خاص دارد که پیشفرضهایش را از آن میگیرد، آیا نمیشود گفت که لازمه اینکه شرایط آن پویایی فراهم شود؛ این است که بر روی این تعلقخاطر تغییری صورت گیرد؟
هیچ التزامی نداریم آنچه به عنوان فلسفه دنبال میکنیم اسمش به عنوان فلسفه اسلامی باقی بماند. لذا اگر فلسفه اسلامی هم نشد، باکی نیست. اگرچه همین فلسفهای که هست اینطور نیست که از دین اتخاذ شده باشد و فلسفه مسلمانان است. و وقتی به این فلسفه مسلمانان قرن سوم، چهارم و پنجم میگوییم فلسفه اسلامی، به فلسفه مسلمانان قرن پانزدهم، شانزدهم و هفدهم هم فلسفه اسلامی میگوییم.
پیشفرضهایی که در فلسفه اسلامی وجود دارد، شکل گرفته از یک تعامل فکری بین فیلسوفان و متن دینی است. یعنی عرفا و فقها به همان متن دینی نگاه کردند این پیشفرضها برایشان حاصل نشده، فیلسوفان به این متون دینی نگاه کردند و این پیشفرضها برایشان حاصل شد. و اگر این نگاه تغییر کند، پیشفرضهای دیگری نیز از متن دینی حاصل میگردد. متن دینی مثل خود انسان است، همان طور که انسان دارای ابعاد گوناگونی است که در هر عرصهای یک بعدش بیشتر ظهور میکند. متن دینی هم متنی است که به قد و قامت انسان نازل شده، برای انسان تهیه شده و از طرف خداوند فرستاده شده. بنابراین همانطور که انسان متحول میشود میتواند به ابعاد گوناگونی به متن دینی توجه کند. بنابراین حتی با دستکاری پیشفرضها ممکن است التزام فلسفه به دین بیشتر شود و کمتر نشود. ولی به هرحال پیشفرضهای جدید که میآید فهم فیلسوفان از دین است و خود دین خالص و صریح نمیتواند پیشفرض فلسفه قرار گیرد. اصولا درمتن کار فلاسفه گزارههای خالص و صریح دین زیاد نیست و بیشتر گزارههای دینی تبدیل به متشابهات میشود و در کنار فهم انسانی ممکن است برداشت از آن صورت گیرد.
در نسبت فلسفه اسلامی با اسلام دو نگاه وجود دارد. یک نگاه اینکه فلسفه به کمک اسلام میآید و از آن دفاع میکند. نگاه دوم این که این اسلام است که به فلسفه کمک و آن را تصحیح میکند. آیا میپذیرید که ما باید انتظار کمک فلسفی از متون دینی به فلسفه اسلامی داشته باشیم؟
مجاری حسی که داریم گزارشهایی به ما میدهند اما ذهن و قوه عاقله ما بین اینها یک تلفیق و هماهنگسازی میکند. هر کدام از اینها را دادههایی از واقعیت میداند که البته ممکن است این گزارش خیلی بسیط باشد و تحلیلش باید به نحوی دیگری صورت گیرد. وقتی حافظه کمک میکند تفسیر درست از آنچه که رویت شده اتفاق میافتد. اگر فلسفه را به عنوان یکی از دادههای قوه عاقله ببینیم، عقل ما یک استدلالی را به ما میدهد؛ از طرفی به اقتضای دینداری و ایمان از آن جهت که فیلسوف مسلمان است وحی را کاشف از واقع میبیند ولو اجمالاً در صدد بیان یک واقعیت است.
اینها اگر با هم همساز بودند که مشکلی در کار نیست، اگر نبودند چه باید کرد؟ هیچ نسخهای از پیش تعیین شده وجود ندارد و نمیتوانیم بگوییم که همواره استدلال عقلی را مقدم کن و یا همواره وحی را مقدم کن. باید ببینیم قوت این داده معرفتی کدامش بیشتر است. اگر یک برهان عقلی خدشهناپذیر داریم که جای تردید ندارد و مسلما دست به تاویل وحی میزنیم و فلسفه به فهم درست مفاد دین کمک میکند. اما اگر این یافته فلسفی ما در حد یک برهان روشن، قطعی و تاویلناپذیر نیست و یک حدس است، و از طرفی آنچه که در وحی مییابیم یک دلالت روشنی دارد و پذیرفتنی است و طبیعتا ما از این تبیین دینی استفاده میکنیم.
این کار را در مقام فیلسوف انجام میدهیم؟
بله، در مقام یک فیلسوف. همانطور که برای فیلسوف دادههای حسیاش جزو فلسفهاش نیست و دادههای حسی در فلسفه نقش ندارد و فلسفه با کلیات و برهان سروکار دارد، اما دادههای حسی برای فیلسوف به عنوان آدمی که دارای چشم و گوش و لامسه است، میتواند یک جاهایی او را به تردید بیندازد که آیا استدلالات فلسفی را درست انجام دادهام یا نه.
اگر در جایی امری دینی برایمان به عنوان یک واقعیت پذیرفته شد یا شهود شد یا از سر ایمان پذیرفته شد، این را یک واقعیت میدانیم. و این میتواند فلسفه ما را با چالش مواجه کند و میزان به چالش کشیدن آن به قوت استدلال ما بستگی دارد. گاهی استدلال یک استدلال خدشهناپذیر است، طبیعتا باید در مفاد وحی دست ببریم که این کار را متکلمین و اهل حدیث هم میکنند.
بنابراین همه دست به تاویل میزنند و کسی نمیتواند بگوید که تا آخر به ظواهر متعهد باقی میماند. اصلا تفکر و فهم انسانی مستلزم این تاویلگری هست چرا که خدا هم به زبان انسان حرف زده است. منتها میزانش فرق میکند، شواهد و قرائن فرق میکند. در نزد فیلسوف ملتزم به روش فلسفی برهان تام و تمام فلسفی یک قرینه است و در نزد یک متکلم اینگونه نیست و در نزد اهل حدیث این مسائل کفر است و جایی برای توجه ندارد. اگر برهان فلسفی در حد بهترین تبیین است طبیعتا با اضافه شدن شواهد و قرائن این تبیین تغییر میکند. یکی از شواهد هم شواهدی است که ایمان فیلسوف در اختیار قرار میدهد. و این به آن معنا نیست که فیلسوف از مقدماتی ایمانی، برهان فلسفی چیده است.
در رابطه با مثالی که زدید، فلاسفهای که حجت معرفتشناختی حس را رد میکنند با تجربه حسی هیچ آموزهای را پذیرش یا رد نمیکنند. حال در رابطه با وحی برای اینکه از آموزههای وحیانی در جاهایی که استدلالات قطعی فلسفی نداریم، تاثیر بپذیریم؛ آیا برای خود این موضوع هم باید استدلال فلسفی بیاوریم؟
فیلسوفان مسلمان که حجیت معرفتشناختی حس را قبول دارند و اگر ما از شهادت حواس برای تصحیح یک گزاره فلسفی استفاده کنیم، معنایش این نیست که با آزمون حسی گزاره فلسفی را ابطال کردیم. نه. قطعا گزاره فلسفی روشش عقلی است و با آزمون حسی ابطال نمیشود ولی میتواند ما را متوجه کند که یک جایی در مبادی گزاره فلسفیمان دچار خطا شدیم.
این امکان دارد که شهادت آزمون حسی ما را متوجه کند که یک جایی اشکال دارد و ما باید با روش عقلی برگردیم و استدلال مان را البته نه با شهادت حس بازسازی کنیم. در رابطه گزارههای ایمانی و فلسفه هم همین طور است. در فلسفه مثلاً به این نتیجه میرسیم که علم خدا به جزئیات ممکن نیست و بعد میببینم که گفته شده که لا یعزب عن علمه مثقال ذرة، پس برمیگردیم در اینجا و به نحو متفاوتی تبیین می کنیم. مثلا همانند ابن سینا میگوییم که علم به جزییات به طریق کلی اتفاق میافتد و یا مثل ابوالبرکات میگوییم که علم به جزییات مستلزم حس نیست. و از طرفی دیگر هم میتوانیم تبیین کنیم که مثلا خدا میتواند تعدد در علمش حاصل شود. چون علم اضافه است پس یک تصرفی در متن میکنیم تا ناسازگاری از بین برود. مثل ابنسینا که دست به متن قدسی نمیزند و تماما در فلسفه تصرف میکند. و ابوالبرکات یک معنای دیگر از علم مراد میکند و لذا در هر دو طرف دخل و تصرف میکند و یک سازگاری را درست مینماید.
در مقام تعریف فلسفه کار خودش را میکند، دین هم کار خودش را میکند؛ چون در مقام تحقق اینها با هم ملاقات دارند طبیعتا خدمات متقابل بینشان برقرار میشود. در مقام تعریف فلسفه یک تلاش عقلانی محض و بیتعهد به هیچ پیشفرضی برای کشف واقعیت عالم و دین هم یک مسیری است برای تعالی انسان و حرکت دادن انسان برای مقصد اعلاء.
حال یک نمونه خاص را درنظر بگیریم. مثلا خدایی که فلاسفه اسلامی معرفی می کنند و خدایی که در متن دینی وصفش آمده است. آیا میتوان این دو خدا را با هم سازگار کرد؟
بله به مسئله خیلی مهمی اشاره فرمودید. این عدم سازگاری را قبول دارم. واقعیت این است که نگاه فیلسوفانه یک نگاه بسیار متقن ریاضیوار از خدا برای ما ارائه میدهد. برهان فلسفی خدایی را معرفی میکند که هر چه فکر میکنیم هیچ نمیتوانیم دلیلی علیه این برهان پیدا کنیم و به نظر میرسد که همه جوانب دیده شده و این برهان، برهان کاملی است ولی از آن طرف با این خدا نمیشود رابطهای برقرار کرد و به دل آدم نمینشیند و از ساحت زندگی من بیرون است.
اما از آن طرف وقتی دین میآید با یک خدای آشنای دوستداشتنی که میشود با او سخن گفت و درد دل کرد و گفتوگو کرد،با این خدا مواجه هستیم که میشود عبادتش کرد و با او حرف زد. خدای تفکر فلسفی ارسطویی و خدای قرآن، یکی نیست و با هم فاصله دارد. یکی از چالشهای بزرگ فیلسوفان بزرگ هم همین بوده و خیلی تلاش کردند که این دو دیدگاه را به هم نزدیک کنند. تا به نحوی اینها را بر هم منطبق کنند. حتی متکلمین فلسفی ما مثل فخررازی و خواجه طوسی سعی میکند اوصاف قرآنی خدا را از واجبالوجود بودن خدا بیرون بکشند و تلاشی است که این دو دیدگاه به هم نزدیک شود و یک مقدار تصرفی در فلسفه یونانی میشود.
این تلاش چقدر موفق بوده، باید ارزیابی شود. معتقدم در داوری این موارد حکم پیشینی وجود ندارد و مورد به مورد باید بررسی کرد. چالش بزرگی است و با عوض شدن فهم انسانها و نوع رابطه با خدا، از متن همیشه میتوان چیزهای جدید فهمید. فیلسوفان مسلمان به این تفاوت توجه داشتند و خیلی تلاش کردند که این فاصله را پر کنند و از عرفان کمک گرفتند.
این فاصلهای که هست تا حدودی، به خاطر فاصلهای است که میان زبان دینی با زبان فلسفی وجود دارد. یعنی مقولاتی که در فلسفه اسلامی با آن مواجه هستیم و در فلسفه یونان هست مثل جوهر، عرض و صورت.. اینها جایی در زبان دینی نداشته و اگر بتوانیم فلسفهای را محقق بکنیم که زبانش به زبان دینی نزدیکتر باشد این مشکلات کمتر است.....آیا اگر بخواهیم راهی برای خروج از این مشکل ایجاد کنیم بهتر نیست که از پیشفرض ها دست بکشیم و سراغ فلسفهای برویم که زبانش به زبان دین نزدیکتر باشد. به عنوان مثال آیا اگزیستانسیالیسم چنین فلسفهای نیست؟
مسلما بین زبان و تفکر پیوند عمیقی وجود دارد و فکرمان به زبان مان شکل میدهد و زبانمان به فکرمان. مسلما وقتی فیلسوفان مسلمان در قرن سوم و چهارم به سراغ متن دینی میروند، اینجور نیست که فقط گوش شنوایی دربرابر دهان متن داشته باشند. خیلی وقتها ساختارهای ذهنیشان را به متن اضافه میکنند و اگر این ساختارها عوض شود ما با متن مواجهه دیگری خواهیم داشت. و اجمالا هم میشود پذیرفت که وقتی با عناصر فلسفه اگزیستانسیالیسم سراغ متن میرویم، احساس قرابت و آشنایی بیشتری میکنیم.
آدم فلسفه اگزیستانسیالیسم خوانده، توکل را اگزیستانسیالیستی میفهمد و آدمی که اگزیستانسیالیست نخوانده همان توکل را طور دیگری میفهمد. یعنی فکر نکنید که از یک منظر ثالث بیرونی ایستادهاید و نگاه اگزیستانسیالیستی به متن را با نگاه فلسفه یونانی به متن دارید مقایسه میکنید. نه. ما آدمهایی هستیم که الان در فضای اگزیستانسیالیستی یا پدیدارشناختی و یا هگلی هستیم، با این نگاه به نظر میآید که ما قرابت بیشتری به متن داریم تا یونانیها. یک بار متن را با مبانی یونانی فهمیدیم و یک بار متن را اگزیستانسیالیستی فهمیدیم حق نداریم هیچ یک را معنای اصلی بنامیم. پس بگذاریم فلسفهها چالش خودشان را بکنند. و بگذاریم فلسفه ارسطویی با فلسفه اگزیستانسیالیستی چالش خودشان را داشته باشند. برای فهم متن، متن را به عنوان داور مسابقه قرار بدهیم و نه اینکه از پیش تصمیم بگیریم که کدامیک از این مدلهای فلسفی سازگار است با متن. انسان امروز اگر به فلسفه اگزیستانسیالیسم علاقهمند است عیبی ندارد با همین دیدگاه برود. نتیجه این حرف آن است که هیچ حکمی نمیتوان کرد که امروزه فلسفه اسلامی، ارسطویی، ابنسینایی و فارابی کنار گذاشته شود و فلسفه
جدیدی اتخاذ شود یا صرفا همان که تاکنون بوده باقی بماند.