به گزارش پایگاه اطلاعرسانی و خبری چماران، پیش از این قسمت اول گفتگوی نشریه «حریم امام» با حجت الاسلام والمسلمین کاظم قاضیزاده در باره نزول قرآن منتشر شده بود و قسمت دوم و نهایی این گفتگو نیز در ادامه میآید. حجت الاسلام قاضی زاده، دکتری علوم قرآن و حدیث از دانشگاه تربیت مدرس تهران است و هم اکنون به تدریس در حوزه و دانشگاه اشتغال دارد. وی از سال 1378 به تدریس خارج فقه اشتغال دارد. از سال 1380 نیز تدریس در دانشگاه را آغاز کرد و هم اکنون در مقاطع دکتری و کارشناسی ارشد به تدریس تفسیر و علوم قرآن، حدیث و رجال اشتغال دارد. وی همچنین مسئولیت موسسه پژوهشی فرهنگی فهیم را نیز بر عهده دارد.
آیا نظر آیتالله معرفت به تکرر نزول نمیانجامد؟ نظر شما راجع به تکرر نزول چیست؟
حضرت آیتالله معرفت میگویند آیات ابتدایی سوره علق که نازل شده، در شب مبعث به عنوان قرآن نازل نشده، ولی بعداً از اول ماه رمضان به عنوان قرآن نازل شده. البته دلیلی نداریم و شاید خود ایشان هم اعتقاد داشته باشند که تکرار نزول یک امر بیمعنایی است. مخصوصاً میدانید که اهل سنت در بعضی از آیاتی که سبب نزولهای مکی و مدنی برایش ذکر کردهاند، به جای این که بیایند یکی از آن روایات سبب نزول را نقد کنند و بگویند اشتباه شده، آمدند این جا قائل به تکرر نزول شدند. گفتند یک بار در آن جا نازل شد، یک بار این جا نازل شد. ما گاهی اوقات برای این که این ها را درست کنیم خدا را مجبور میکنیم که آیات را دو بار نازل کند. و قائل به تکرر نزول شویم بگوییم دو بار نازل شده. در حالی که خوب دلیلی بر نزول دوباره نیست. انساء و فراموشی در خاطر مبارک پیامبر راه نداشته. معنا ندارد این تکرر نزول. و خود ایشان (آیت الله معرفت) در این جا قائل به تکرر نزول میشوند. یعنی یک بار نازل میشود، اسمش قرآن نبوده و یک بار به عنوان قرآن. و دیگران هم بالاخره از این اشکال یک مقدار راحت تر بیرون میآیند. آنها که قائل به نزول دفعی و تدریجی هستند، میگویند اشکالی ندارد. چراکه این نزول دفعی بوده، نزول دفعی کل قرآن یک جا نازل شده، خصوصاً آنهایی که ماهیت این نزول را غیر از نزول تفصیلی آیات بدانیم و نزول معنا بدانیم، نزول یک پارچه به یک معنا، انتقال یک فایل بدانیم بدون این که تک تک اطلاعات این فایل خوانده بشود. اما بر اساس دیدگاه نزول تدریجی فقط یا باید که نسبت به زمان مبعث تردید صورت بگیرد، که خوب البته زمان دیگر هم ذکر شده اما این که شب قدر زمان مبعث بوده، این معلوم نیست. یا باید با همین توجیهاتی که مرحوم آقای معرفت فرمودهاند، آن را توجیه کرد که اینها هم قابل قبول نیست.
وحی به پیامبر به چه صورت بوده است و آیا معانی قرآن بر پیامبر وحی میشده است و یا معانی همراه با الفاظ بوده است؟
در حقیقت سه گونه وحی را قرآن کریم تصریح کرده، و از این سه گونه وحی، از یک جهت استفاده میشود که سه نوع وحی، یکی وحی مستقیم، یکی وحی پشت پرده و حجاب و یکی هم انزال رسول. در سوره مبارکه شوری آیه 51، «وَمَا کَانَ لِبَشَرٍ أَنْ یکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ یرْسِلَ رَسُولًا فَیوحِی بِإِذْنِهِ مَا یشَاءُ إِنَّهُ عَلِی حَکِیمٌ» انسانی نیست که خدا با او سخن بگوید مگر از راه وحی یا از پشت حجاب و پشت پرده و یا فرستاده ای فرستد، پس به فرمان او هر چه خواهد وحی میکند. همانا او والا مرتبه و با حکمت است.
خوب در مورد پیغمبر صلوات الله علیه هم هر سه اینها گزارش شده، و هم این که نزول جبرئیل بوده، یا این که از پشت حجاب به طوری که برای حضرت موسی هم قرآن نقل میکند برای پیامبر هم مثلاً آن طور بوده، و وحی مستقیم هم وجود داشته. اما در باره این که آیا آن وحی در حقیقت معانی یا الفاظ بوده، یا دیدگاه دیگری که معانی و الفاظ با هم نازل میشده که الفاظ القاء میشده و در ظرف و ضمن این الفاظ معانی هم مستقل از دلالت الفاظ بر پیامبر نازل میشده. درباره این همان طور که میدانید، بحثهای زیادی هست. آن طور که واقعاً میشود از قرآن کریم تأییدش را گرفت، این است که قرآن کریم به زبان عربی نازل میشده، در بعضی از آیات هست که به لسانٍ عربیٍ مبین. خوب این لسانٍ عربیٍ مبین، درباره قرآن «وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یقُولُونَ إِنَّمَا یعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِی یلْحِدُونَ إِلَیهِ أَعْجَمِی وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِی مُبِینٌ. هر آینه می دانیم که آنان می گویند آدمی بر او می آموزد زبان آن کس که قرآن را به او نسبت می دهند اعجمی، و این قرآن به زبان عربی روشن است».
خود این نشانگر این است که در حقیقت قرآن کریم به صورت الفاظ نازل میشده، اما این که در ضمن این که به صورت الفاظ می آمده، معانی هم میآمده، این نیازمند تأمل هست و به یک معنا این که میتوانیم شواهدی برای این مسئله بیاورند، بالاخره آن چیزی که مشهور محققین است و شواهد آیات قرآن هم بر آن وجود دارد، این است که نوع نزول قرآن، نزول به صورت الفاظ بوده و پیامبر هم در گزارشهای مختلفی که آمده، الفاظ را به گوش خودشان میشنیدند و به قلب مبارکشان میرسانده و همان آیات را میخواندند. و ظاهراً باید که اعجاز بیانی قرآن را دلیلی بر این دانست که این الفاظ از جانب خداوند متعال نازل میشده و آیات متعددی که در قرآن کریم برای تحدّی نسبت به مخالفین وجود دارد، مثل آیاتی که میگوید مثل این قرآن بیاورید. اینها غالباً به نظریه اعجاز بیانی و ویژگی خاصی که الفاظ قرآن داشته که بشر نمیتواند مانند این بیاورد، قائل به این نظر شدهاند که قرآن با الفاظ بر پیامبر نازل شده است. و ظاهراً این نظر پذیرفتنی است و این آیات هم از دلایل نزول الفاظ قرآن کریم هست.
با توجه به اینکه تخصص و حوزه مورد علاقه شما تفسیر اجتماعی است، لطفا راجع به تفسیر اجتماعی قرآن توضیحاتی بفرمایید.
در حوزه تفسیر غالباً تفسیرهای ترتیبی را در طول تاریخ مفسران اسلامی داشتهایم. و تفسیرهایی که رویکردهای خاص یا موضوعات خاص را مورد توجه قرار بدهد، کمتر است. خصوصاً مباحث اجتماعی به مفهوم عام که شامل مسائلی مثل مسائل دین و جامعه دینی و حکومت، حقوق انسان، و حقوق زنان، تعاملات و ارتباطات در حوزه عمومی، و از این قبیل مسائل. بحثهای تفسیر نسبت به این موضوعات خیلی کم رنگ است.
در دوران اخیر چه در اندیشه عالمان شیعی و چه در اندیشه عالمان سنی، با توجه به رویکردهایی که در حوزه تحلیل مباحث حکومت اسلامی از دیدگاه قرآن صورت گرفته، مثلاً در میان اهل سنت، کتابهای متعددی با عنوان «النُظُم الاسلامیة»، یا «نظام الحکم فیالاسلام»، در یکصد سال، صد و پنجاه سال اخیر نوشته شده، در نگاه عالمان شیعه هم خصوصاً بعد از انقلاب اسلامی کتابهای مفصلی با رویکرد تفسیر اجتماعی و تفسیر آیات مربوط به حکومت اسلامی، و تفسیر موضوعی حکومت اسلامی، کتابهای فقه سیاسی که از آیات قرآن هم بهره بردهاند، تألیف شده، من یک موقعی مقدار آیاتی که در بعضی از کتابهای مطرح در حوزه فقه و حکومت، طرح شده را جمع کردم و فیش برداری کردم، دیدم حدوداً چهارصد آیه در کتابهای النظم الإسلامیة اهل سنت و در کتابهای فقه الحکومت شیعی وجود دارد که به آنها تمسک شده، و خوب این فیشها یک منبع اطلاعاتی خوبی بود که تهیه کردم. و از این جا معلوم شد که اجمالاً بعضی از آیاتی که ما آنها را آیاتی در فضای اجتماع و سیاست نمیبینیم، این آیات مورد توجه مفسّرین معاصر یا فقهای معاصر در میان اندیشمندان شیعه و سنی قرار گرفته، که تحت عنوان فیشهای حکومت اسلامی در قرآن این را تهیه کردم و مورد توجه قرار دادم. و استفادههای متعدد، گاهی اوقات از آیاتی که ظاهراً بحث اجتماعی نیست و ربطی به سیاست ندارد، دیدم که فقها به آنها استناد کردهاند. مثلاً فرض کنید از آیه 29 سوره بقره «خُلِق لکم ما فیالأرض جمیعاً» که حتی اکثر فقهای گروههای میانی یا متأخر مثل صاحب جواهر فقط احیاء موات را از این آیه شریفه استفاده کردند، و در دوران معاصر مثلاً استفاده کرده بودند که ما میتوانیم در حوزه مشروعیت حکومت از این آیه شریفه استفاده کنیم.
در کتابهایی مثل کتاب «دراسات و نظامات الحکم و الادارة فیالاسلام» در این زمینه استفادههایی کردند. و استفادههای متعدد دیگر، مثلاً فرض کنید از آیه إنی جاعلٌ فی الأرض خلیفة، در سوره مبارکه بقره، بعضاً خلافت عامّه انسان را استفاده کردند. مرحوم شهید سید محمدباقر صدر از این آیه به عنوان یکی از مستندات خلافت عامه انسان استفاده کرده، آقای آیتالله سید کاظم حائری در کتاب «ولایةالعقل فی عصر الغیبة» استفاده کردند و از این تعبیرات زیاد است. این نکته را به ذهن من رسید که ما بیاییم و یک مجموعه گسترده ای را تحت عنوان آیات اجتماعی و سیاسی قرآن جدا بکنیم و به تفسیر این آیات با رویکرد اجتماعی بپردازیم. البته خود من هم که یک بار قرآن را به دقت به همین منظور مطالعه کردم، به آیاتی برخورد کردم که شاید مفسران یا فقهای ما در آن مقداری که من مطالعه کرده بودم از آن ها استفاده نکرده بودند. و همین زمینهای شد که یکی از کارهای بلندمدت را طراحی کردیم در مورد آیاتی که در قرآن کریم این رویکرد اجتماعی و رویکرد سیاسی را دارد. البته در این زمینه شاید دو شیوه کار میشد انجام بگیرد. یکی این که بر اساس موضوعاتی که در حوزه مباحث اجتماعی هست، مثلاً فرض کنید آیات مربوط به حقوق زن را جدا کنیم و تفسیر موضوعی نسبت به آن ها ادامه بدهیم، راه دیگر این که بیاییم تک تک آیات را مورد توجه قرار بدهیم و تفسیر ترتیبی قرآن اما فقط نسبت به آیات اجتماعی، گزینش آیات اجتماعی به صورت تحقیق تفصیلی روی آن انجام شود و هر کدام برای خودش مزایایی دارد. در حوزه آیات الاحکام، معمولاً نوشتههای اهل سنت به طریق ترتیبی قرآن است. مثلاً کتاب «فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام» از قطب راوندی، یا مرحوم مقدس اردبیلی در کتاب «زبدة البیان فی احکام القرآن»، معمولاً موضوعی و بر اساس موضوعات فقهی و ابواب فقهی آیاتی را که مربوط به این موضوعات بوده، به تحلیل و تفسیر پرداختهاند.
من در این کار به دنبال این بودم که ما به شیوه احکام القرآنهای اهل سنت این کار را انجام بدهیم تا منبعی باشد برای کسانی که بعداً میخواهند تفسیرهای موضوعی اجتماعی قرآن را در موضوعات مختلف انجام بدهند. خوب بالاخره این کاری است که فکر میکنم هم نیازمند یک نوع آشنایی و دغدغههای اجتماعی و سیاسی هست، و نگاه دقیق در جهت کشف نکاتی که میتوان از این آیات در حوزه اجتماعی به دست آورد، و خصوصاً رصد کردن دیدگاه مفسّران دو قرن اخیر در این موضوعات، خیلی روشن است که در این بحثها، گاهی اوقات از مفسران متقدممان به اندازه یک خط هم در عرصه مباحث اجتماعی چیزی نداریم. اما در یکی دو قرن اخیر مفسرانی مثلاً در «تفسیر المنار» از محمد عبده و رشید رضا ببینید که تا علامه طباطبایی تا مرحوم سید محمد حسین فضل الله و دیگر مفسران شیعه و سنی معاصر که استفادههای خوبی در این زمینه داشتهاند. خوب این زمینهای شده که کار انجام بگیرد و امیدوار هستیم که هر چه زودتر به نتیجه برسد.
پیش بینی من این است که تقریباً می شود که یک مجموعه هشت جلدی را در فضای تفسیر آیات اجتماعی قرآن به نتیجه رساند و انشاءالله مورد استفاده محققان مباحث اجتماعی قرآن قرار بگیرد.
تفسیر اجتماعی الان چه مرحلهای از کار است؟
الان شاید که یک بخش عمده ای حدود دو تا سه جلد نگارش ابتداییاش صورت گرفته و منتظر مراحل ویرایش نهایی و سپردن به چاپ هست.
سراغ آیات رفتید یا بیشتر جمع آوری نظر مفسران گذشته است؟
سه مرحله را در نظر گرفتیم، یک مرحله نقل آراء و دیدگاههای مفسران با دغدغههایی که ما در این موضوعات داشتیم و به یک معنا توجه به موقعیت پژوهش در حوزه تفسیر اجتماعی؛ یک بخش دیگر بعد از نقل، نقد است که دیدگاههای مفسران اگر قابل نقد باشد یا نکتهای در نظراتشان قابل ملاحظه باشد، از سوی دوستان و در حقیقت جلسه تفسیر اجتماعی مورد نقد قرار میگیرد. یک مرتبه سوم دارد تحت عنوان نتیجهگیری و جمعبندی نهایی که بخش اجتهادی مربوط به هر آیه میشود. در حقیقت سه مرحله نقل، نقد و جمع بندی و تحلیل نهایی در هر آیه در نظر گرفته شده است.
موسسه «فهیم» در همین زمینه کار میکند؟
بله، مؤسسه فهیم از ویژگیهایش این است که به حمدالله با همراهی و همکاری عدهای از فضلا و محققان حوزه اندیشه اسلامی طراحی و راه اندازی شده، و متکی به افرادی است که به عنوان یک امر دینی قابل حمایت از مؤسسه حمایت میکنند و کارهای متعددی هم انجام میدهد. شاید بگوییم نقطه عزیمت تشکیل مؤسسه فرهنگی فهیم، این بود که احساس میشد خیلی از نظریه پردازیهایی که در حوزه اندیشه دینی صورت میگیرد، و خیلی از دیدگاههایی که محققان را زحمت فراوان به آنها میرسند، این آراء و نظریهها در لابلای کتابها و مقالاتی که بسیار محدود منتشر میشود، باقی میماند و از یادها میرود و آن طور که باید، از نظریه پردازی دینی تقدیر و اطلاع رسانی و احیاناً نقد، بررسی و پیگیری نظریهها صورت نمیگیرد.
در مؤسسه یک بخش عمده فعالیت مان که به حمدالله در این چهارسالی که تشکیل شده به آن پرداختیم، این است که جلساتی را به نظریهپردازی دینی از سوی محققان اختصاص دادیم که به سه صورت ارائه نظریه، مناظره و نقد کتاب برگزار شده است. معمولاً عده زیادی از فضلا و اساتید، دانشجویان و طلاب مرتبط با رشتههای علوم اسلامی و غالباً هم در سطوح درس خارج و در سطح نظریهپردازان در این جلسات شرکت میکنند. و به یک معنا در فضای اندیشه دینی، به ویژه در حوزههای قرآن و حدیث و فقه و اصول سعی کردیم که بحث های نو اندیشانه فضلای شایسته نظریه پردازی را منتشر بکنیم. و به نوعی در این زمینه بتوانیم به اصلاح نظریه پردازی های دینی، ایجاد چالشهای جدی در حوزه نظریه پردازیها و تشویق محققان و طلاب، در این فضا بپردازیم. این یکی از فعالیتهای عمده مؤسسه فهیم است. در این بخشها بیش از صد و چهل جلسه نظریهپردازانه داشتیم که امیدواریم بخش انتشارات مؤسسه به زودی این مجموعه را منتشر کند. آنچه به طور مستمر در سالهای گذشته ادامه داشته، تحت عنوان تفسیر آیات اجتماعی ـ سیاسی قرآن که این هم با حضور تعداد زیادی از محققان و تعدادی مشخص از دوستان فضلا و محقق و به یک شیوه جمعی پیگیری میشود و تفاسیر متعددی که رویکردهای اجتماعی دارد دیده میشود و مورد تحقیق، بررسی، جمع بندی و نتیجه گیری قرار میگیرد.
مؤسسه به صورت مجازی هم از طریق داشتن سایتهای متعدد، فعالیتهای خودش و فعالیتهای فرهنگی و نظریه پردازانه حوزه اندیشه دینی را در اختیار محققان مورد استفاده قرار میدهد. امیدوار هستیم که زمینه توسعه بیشتر فعالیتهای مؤسسه فهیم با جلب همکاریهای محققان و خیّرین فراهم بشود.