شرح دعای سحر بنابر مستندات اولین اثر عرفانی امام خمینی(س) است. دعای سحر دعایی است که با این جمله آغاز میشود: اللهم انی اسئلک من بهائک بابهاه و کل بهائک بهی. اللهم انی اسئلک ببهائک کله. از امام رضا(ع) نقل شده است که امام باقر(ع) این دعا را در سحرهای ماه مبارک رمضان میخواندند. این دعا شروح متعددی دارد، که یکی از مهمترین آنها شرح امام خمینی است که در سال 1347 قمری یعنی در سن 27 سالگی تالیف کردهاند. سال تالیف این کتاب مصادف است با سال ورود مرحوم آیتالله شاه آبادی به قم. بنابراین تالیف این کتاب در سال اول تلمذ و شاگردی ایشان نزد آیتالله شاهآبادی(ره)، معلوم میکند که حضرت امام خمینی فلسفه را قبلا خوانده و در عرفان نیز کار کرده بودند.
پایگاه اطلاعرسانی و خبری جماران در این باره مصاحبهای با آقای یاسر جهانیپور فارغالتحصیل در رشته فلسفه و کلام اسلامی در مقطع کارشناسی ارشد از دانشگاه کاشان و همچنین محقق گروه کلام و فلسفه در مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، ترتیب داده است که مشروح آن را در زیر میخوانید.
در ابتدا در باب دعا و اهمیت آن از منظر دین مبین اسلام و هم چنین دیدگاه امام خمینی(س) در باره این مفهوم را بیان بفرمایید.
یکی از دستورات موکد در تعالیم اسلامی دعا کردن است. دعا، خواستن و بارها تکرار کردن نیازهاست در نزد خالق حکیم. دعا خواستن و تأکید بر اموری است که انسان آنها را برای خود ارزش و مهم میداند. هر چند این مطلوبیت برای عدهای دنیوی و برای عدهای دیگر اخروی است ولی باید توجه داشت که مقصود هر چه باشد، دعا عامل رسیدن به آن و تأمینکننده وسیله سعادت برای فرد و جامعه است. انسان با دعا، چون خود را در حضور خالق خود و در ارتباط با او میبیند، غمها و فشارهای روحی روانی خود را -هر چند در همان دقایق راز و نیاز- فراموش کرده و خود را در پناه خداوند میبیند. در دعا روح انسان چنان تأثیر میپذیرد که گویی خود را در برابر خداوند حاضر مییابد و به او پناه میآورد. به همین خاطر دعا یکی از سنّتهای موکّد و سفارشات عظیم در آداب اسلامی است.
از نظر امام خمینی دعا کردن از اهمیت فوق العادهای برخوردار است که با تاملی در کلمات و سخنان ایشان میتوان به اهمیت دعا نزد ایشان پی برد. از نظر ایشان دعا کردن در یکی از دو حالت متصور است؛ یا اینکه انسان به زبان خود دعا میکند یا اینکه از زبان معصومین دعا میکند که هر دو حالت از منظر عرفانی علت و سبب دارد. با نگاهی جزئی به کلمات حضرت امام، ایشان برای دعا خواص و آثار مختلف ذکر کردهاند مثلا دعا سبب انسانسازی است، یا دعا منشأ خیرات و برکات است یا از برخی عبارات ایشان در میآید که دعا مکمل قرآن است، این عبارت که فرمودهاند دعا قرآن صاعد است ناظر به همین معناست. هم در آیات قرآن به وفور در باب دعا و طلب حاجت از باریتعالی آیه آمده و هم در ادعیه منقول از اهلبیت عصمت در باب قرآن و عظمت آن بیانات فراوان وارد شده است.
نکته مهمی که در آثار امام به آن اشاره شدهاست اینکه افرادی که اهل دعا و عبادتند چند دستهاند، یا راز و نیازشان به زبان معمولی است یا با زبان دل یا به زبان حال و یا به لسان استعداد است. آنهایی که هر وقت گرفتاری برایشان میآید پیش خدا آمده و دعا میکنند، اهل زبانند. البته این هم برای خودش خیلی خوب است همین که انسان برای رفع مشکلاتش نزد خالق خود رفته و از او یاری میطلبد، نزد اسلام پذیرفته است. اما این افراد پیوسته دل مشغولیشان خدا نیست ولی لااقل به این نکته اعتراف دارند که خداوند آنقدر رحیم و کریم است که به هر کس بخواهد عطا میکند همچنانکه در ادعیه معصومین آمده یا «من یعطی من سئله یا من یعطی من لم یسئله و من لم یعرفه» یعنی ای خدایی که عطا میکنی به هر کسی که از تو بخواهد و هر که نخواهد و یا حتی عطا میکنی به هرکه تو را نشناسد. صددرصد این طرز تفکر خوب است اما افرادی بالاتر از اینان وجود دارند که دلمشغولی و دغدغه اصلیشان دریافت خوبیها در دنیا و آخرت است و براین اساس تنها با زبان دعا نمیکنند دائم از خداوند حسنه و نیکوئی طلب میکنند. «ربنا اتنا فیالدنیا حسنه و فیالاخره حسنه و قنا عذاب النار». زبان دعای این افراد لسان قلب است اما افرادی بالاتر از این جماعت کسانیاند که دعا مینمایند به زبان حال نه زبان قال؛ به همین خاطر ما در آن داستان معروف میخوانیم وقتی چوپان آن گونه به درگاه خداوند دعا میکند و حضرت موسی او را توبیخ میفرماید، خداوند موسی را امر میکند تا دل چوپان را به دست آورد و به عبارتی موسی را سرزنش میکند چرا بنده ما را از درگاه مان راندی؟ این زبان، زبان حال است نه زبان قال، یعنی گفتار مهم نیست اگر این مطلب داستان هم باشد حکایت از واقعیتی بزرگ مینماید و آن اینکه این افراد ساکنان لاهوت و به مقام فنا رسیدهاند که مرتبه شان حال است و نه مقام و به همین دلیل اهل تشبیهاند و نه تنزیه و چون اشراقات ربانی هر دم به شانی از شئون بر قلب ایشان میتابد از مقام حال ترقی ننموده و کلمات کفرآلود ازآنان صادر میشود مانندآنچه حلاج، بایزید بسطامی یا چوپان در داستان موسی گفتهاند. این مقام هر چند مقامی والاست اما در مسلک اهلبیت عصمت و طهارت که کاملترین نوع بشریاند، ناقص است. سالک وقتی از حالت محو خارج شد و به تفضلات ربانی به مقام صحو رسید، مرتبهاش از حال به مقام رسیده و به تکوین بعد تلوین میرسد و به عبارتی دیگر از تلونات رهایی مییابد؛ در این مرتبه زبان داعی، زبان استعداد است و در این حالت دعا هر چه باشد به اجابت میرسد، این است که امام در شرح دعای سحر اشاره به این نکته دارند که سعی سالک باید این باشد تا لسان دعا را از قال به حال و آنگاه به استعداد برساند.!S1!
دیدگاه امام خمینی(س)در باره دعای مبارک سحر با توجه به این که اسماء الحسنای الهی در آن مطرح میشود، چگونه است؟
قبل از پاسخ به این سوال باید بگوییم شرح دعای سحر بنابر مستندات اولین کتاب ایشان است است. دعای سحر دعایی است که با این جمله آغاز میشود:
اللهم انی اسئلک من بهائک بابهاه و کل بهائک بهی. اللهم انی اسئلک ببهائک کله.
از امام رضا(ع) نقل شده است که امام باقر(ع) این دعا را در سحرهای ماه مبارک رمضان میخواندند. این دعا شروح متعددی دارد، که یکی از مهمترین آنها شرح امام خمینی است که در سال 1347 قمری یعنی در سن 27 سالگی تالیف کردهاند. سال تالیف این کتاب مصادف است با سال ورود مرحوم آیتالله شاه آبادی به قم.
بنابراین تالیف این کتاب در سال اول تلمذ و شاگردی ایشان نزد آیت الله شاه آبادی(ره)، معلوم میکند که حضرت امام خمینی فلسفه را قبلا خوانده و در عرفان نیز کار کرده بودند. شاهد کلام آنکه در کتاب شرح دعای سحر فرمودهاند: «سمعت من احد المشایخ من ارباب المعرفة رضوانالله علیه» یعنی از یکی از مشایخ عرفان شنیدم که فلان چیز را مثلا گفت و در جای دیگر فرمودهاند: «اتفق الحضور فی محضر احد العلماء الکرام دام ظله» یعنی حضور در محضر یکی از علما کرام برای بنده اتفاق افتاد و... البته شواهد کلمات امام خمینی نشان میدهد، این عبارات مربوط به استاد عرفان ایشان آیتالله شاه آبادی نیست؛ چون همیشه از ایشان با عبارت شیخنا یا استادنا العارف یاد میکنند و برای استاد احترام بسیاری قائل است تا جایی که در برخی موارد عبارت روحی له الفدا را پس از اسم ایشان حتما ذکر مینمایند.
امام همانطور که از محتوای کتاب معلوم میشود شرحی عرفانی بر دعای سحر نگاشته و در آن از کتب اسرارالصلاة حاج میرزا جواد ملکی و تعلیقه آقا محمدرضا قمشهای بر شرح فصوص قیصری و شرح اسماء حاجی سبزواری و فتوحات محیی الدین و تاویلات عبدالرزاق کاشی و شرح قیصری بر فصوص و شرح مفتاح الغیب فناری و قبسات میرداماد و اسفار ملاصدرا و برخی کتب فیض و نیز کتاب الهیئة والاسلام مرحوم سید هبة الله شهرستانی یاد و مطلب نقل می کند.
نکتهای که اینجا معلوم میشود فهم دقیق و احاطه کامل حضرت امام به دعای سحر است دعایی که اسماء و صفات الهی با بیانی زیبا و دلنشین در آن مطرح شده است و امام عزیز(س) در واقع این دعا را سوژه و موقعیت مناسبی برای شرح اسماء حسنای الهی دیده و انها را شرح مینماید. آن هم شرحی عرفانی که ناشی از عمق احاطه و تفکر ایشان به مسائل عمیق عرفانی است. خوب است در ضمن بیان این مطلب اشاره به این نکته هم بشود که هر وقت لازم شد مطلبی شرح داده شود متناسب با موضوع بحث شرح داده شود یعنی اینکه شرح باید در جای مناسب خود باشد. مثلا زیباست شرح حدیث، حدیثی یا شرح فلسفی، فلسفی باشد. در این بین مسائل عرفانی نیز شرح عرفانی میطلبد به عنوان مثال همین دعای سحر که مشتمل بر عالیترین مقامات توحید و خداشناسی و معرفت ربوبی است. شما شرح فلسفی یا روایی کن، من نمیخواهم بگویم اینها خوب نیست لکن تاثیر شرح کم میشود. مثلا نمیشود پیرامون کیفیت خلق اسماء، نحوه تجلیات انها یا فنای اسمایی و .. از روایت یا فلسفه استفاده کرد. اگر روایتی از معصوم هم نقل شده باشد که قطعا پیرامون اسماء و صفات الهی روایات نابی نقل شده است، ان هم شرح عرفانی میخواهد. تفسیر همه چیز با روایات کار اشتباهی است که برخی آقایان مانند اخباری مسلکها مرتکب میشود؛ اخیرا کتابی در شرح «مصباح الهدایه» امام دیدهام که واقعا متعجب شدم. کتابی که از منظر اهل معرفت در میان کتب عرفا کم نظیر است توسط نویسنده دانشمندِ اثر، شرح که نه شرح، بلکه ترجمه، همراه با بیاناتی حدیثی و روایی شده است. خود حضرت امام در انتهای کتاب «مصباح الهدایه»، اهل معرفتی که مطالعه این اثر را مینمایند را بر حذر داشته است از اینکه اسرار این کتاب را برای غیر اهل آن فاش کنند و برای همین خود او عالیترین و عمیقترین مباحث عرفانی، از جمله مسئله نبوت و خلافت و ولایت در غیب و شهود را، با زبانی موجز و مختصر در هفتاد هشتاد صفحه بیان نموده و از هر گونه شرح و توضیح اضافی دوری کرده است؛ حتی با این حال در برخی موارد در متن کتاب می فرمایند: عنان قلم از دستم به در رفت. با این حال ما میبینیم که این عمیقترین مسائل عرفانی که حضرت امام خود با لفافه و مجمل و مختصر بیان داشتهاند و خوانندگان را از افشای آسرار آن برحذر داشتهاند، برخی با عباراتی غیر عرفانی که به مذاق اهل آن خوش نمیآید به اصطلاح شرح کرده اند. «ینادون من مکان بعید»
بگذریم؛ مخلص کلام اینکه برای دعای سحر یا مثلا مناجات شعبانیه که از ادعیه موکد حضرت امام خمینی است؛ اگر کسی هم اراده کند که شرح نماید باید اهل عرفان و درس خوانده در این زمینه و خود استاد باشد و حضرت امام با توجه به اینکه اهل سیر و سلوک هم بوده است شرحی حقیقتا ناب در عرفان بر این دعا نگاشتهاند که انسان از خواندن آن لذت می برد.
در فراز اول دعای مبارکه سحر (اَللهمَ اِنی اسئلُک َمِن بَهائِکَ بِابهاهُ وَ کُلُ بَهائِکَ بَهی اَللهُمَ اِنی اَسئَلُکَ بِبَهائِکَ کلٍه) مسئله جامعیت همه عوالم در انسان مطرح شده است. این مسئله جامعیت همه عوالم در انسان به چه معناست؟
خوب این سوال مهم و عمیقی است که شرح مفصلی میطلبد و ما به اجمال به برخی مباحث آن به زبان ساده اشاره میکنیم. نکته اول اینکه عالم محل ظهور اسماء الهی است و به همین دلیل نظام عالم نظام احسن و اکمل است، به گونهای که کاملتر از او متصور نیست. ماهیات مشهود هر یک جلوهای از جلوات و مظهری از مظاهر حقند این را عرفا و اهل سلوک به نحو تفصیل میبینند یعنی هر شیای از اشیا عالم را مظهر یک اسم حق میبینند و این هم از روی قواعد عرفانی صحیح است. حقتعالی پس از اینکه اسماء را خلق فرمود البته خلق اسما هم به این دلیل بود تا کمالات خود را بروز دهد و ذات را از خفا و کمون بیرون کند. به عنوان تشبیه مشهود به محسوس اگر کسی هر چقدر هم اهل کمالات باشد یا مثلا دانشمندی باشد عالی مرتبه که با یک اراده بتواند هر مشکلی علمی را حل و فصل کند. اگر این آدم در گوشه عزلت و کنج خانه بنشیند علمش هیچ فایده ای به حال او ندارد هر چقدر هم دوست داشته باشد دیگران از او منفعت ببرند موفق نمیشود و هیچکس هم او را تحسین نمیکند اما اگر خود را از عزلت نشینی و خفا بیرون آورد و همه اورا ببینند و از علم او استفاده کنند، حال میتواند به خواستههایی که دارد برسد. این به عنوان تشبیه بود تا مطلب روشن شود وگرنه بین اصل بحث و این مثال تضاد و تقابل وجود دارد. عرفا میگویند خداوند عاشق خود بود؛ خوب چون عاشق خود و ذات خود بود، کمالات خود را از کمون و بطون خارج کرد تا کمالات خود را اولا و بالذات خود و آنگاه خلق او مشاهده کنند. حال این ظهور کمالات چگونه است اینجاست که عارفان محقق متاله دست به کار شده و با استفاده از بطون آیات قرآن و روایات معصوم و کشف و شهودات خود به شرح و بیان کیفیت ظهور کمالات حق و یا همان صدور کثیر از واحد پرداختند. گفتند برای ظهور کمالات حتما لازم است اسماء و ویژگیها ظهور یابند چون هر اسمی نشان دهنده ذات مسمی با صفتی خاص است؛ بنابراین خداوند که از همه نقایص دور است و همه کمالات و خوبیها را داراست تمامی اسماء او ایجابی و اسماء سلبی او سلب السلب یا همان ایجابی است به همین دلیل اسمایی که همه بیانگر محاسن و کمالات ذات حق بوده و در باطن ذات مخفی بودند. در ابتدا از خفای ذات خارج و اشکار میشوند این مرحلهی اول ظهور کمالات است. مرحله دوم که بعد از ظهور اسماء اتفاق می افتد این است که باید شی یا اشیایی باشند تا این اسماء در آنها ظاهر شوند وگرنه رویت کمالاتِ کامل میسر نخواهد بود.
به عنوان مثال همه ما اگر تابلوهای نقاشی کمالالملک را ببینیم هزار بار به به و چه چه میکنیم و خالق آن را صدبار تحسین میکنیم. البته این طبیعت و ذات انسان است که زیبایی را دوست دارد و خدا هم این را فطری انسان قرار داده است به همین صورت مثلا شما باید گل زیبا یا انسان زیبایی را ببینید تا بگویید مرحبا به خالق آن. خوب خداوند به همین دلیل هم زیبا دوستی را فطری انسان قرار داده یعنی زیبایی را ببیند و لذت ببرد و زیبایی و رحمت خالق متعال را از طریق آن درک کند همینطور این مطلب در مورد دیگر اسماء نیز صادق است از این رو مومن گاهی در خوف است و گاه در رجا و عارف گاهی اسماء جلال بر او متجلی میشود و گاه اسماء جمال. یکی دور میکند و دیگری نزدیک یکی هیبت عطا میکند دیگری دهشت و یکی هیمان. برای اجرای مرحله اول و دوم هم واسطه نیاز است که در جای خود در کتب عرفانی بحث شده و ما هم به کرّات بحث کردهایم. از جزئیات که بگذریم حالا اشیا خلق شدهاند و حق تعالی کمالات خود را میبیند و سالک اگر به کشف و شهود برسد او هم خداوند را در اشیا میبیند.
اما اینجا کار تمام نشده و خداوند مخلوق دیگری دارد که از طرفی به عنوان لب و خلاصه کل عالم و از طرفی دیگر دارنده همه کمالات مجموع عوالم هم هست و او انسان کامل البته به بیان شیخ اکبر است. این موجود، مخلوق خاص و مورد عنایت حقتعالی است کما اینکه در سوره بقره میفرماید: خداوند علم اسما را به آدم اموخت و در باره حضرت موسی میفرماید: «واصطنعتک لنفسی» یعنی تو را برای خودم آفریدم. آنچه از آن تحت عنوان انسان کامل یاد میکنیم عبارت از موجودی است که مجموع اسمایی که خداوند به نحو تفصیل و پراکنده در اشیا عالم ایجاد و ظاهر نموده است همه را یکجا در او ظاهر نموده است. پس انسان کامل آیینه تمام نمای حق مثل اعلای او و مظهر همه اسما و صفات الهی است. به این نکته همه عرفای محقق معترفند و آن را قبول دارند به عنوان نمونه قیصری در شرح فصوص الحکم مینویسد: «به لحاظ آنکه وجود عالم مستند به اسماء و مقصود اصلی از ایجاد عالم ایجاد انسان بوده است تا حقتعالی ذاتش را به ذاته در آینه عین جامع انسانی از بین اینهها مشاهده کند در این میان انسان کامل به عنوان مظهر اکمل حق و تجلی اعظم الهی و جامع جمیع مراتب و حاوی همه کمالات به عنوان عالم جداگانهای مورد توجه و اهتمام عارفان قرار گرفته است». یا امام خمینی در ابتدای همین دعای سحر میفرماید: و اعلم ان الإِنسان هو الکون الجامع لجمیع المراتب العقلیة و المثالیة و الحسیة، منطوٍ فیه العوالم الغیبیة و الشهادتیة و ما فیها؛ کما قال اللَّه تعالى: (وَ عَلَّمَ آدَمَ الأَسْماءَ کُلَّها) یعنی بدان انسان همان کون جامع جمیع مراتب عقلی و مثالی و حسی است که هم عوالم غیب در اوست و هم عوالم شهادت همچنانکه حقتعالی درباره او فرمود: علم جمیع اسما را به آدم اموخت. با توجه به این توضیحات معلوم میشود که چون انسان کامل علم تمام اسماء را داراست و هر اسمی در شیای ظاهر است، پس انسان کامل به همه عوالم وجود احاطه دارد. با ملکیان، ملکی با ملکوتیان، ملکوتی و با لاهوتیان، لاهوتی است. اینجاست که فرشتگان حتی جبرئیل در مقام و عظمت انسان کامل متحیرند.
مطلب دیگر آنکه چون هیچ اسمی از اسما حق غیر از اسماءِ مستاثر مخفی نبوده و برای ابراز کمالات حق ظاهر شدهاند، پس انسان کامل همه اسماء حق را داراست و لا فرق بینهم و بینک الا انهم عبادک. اینکه گفتیم اسماء مستاثر، البته در صورتی است که مظهری در عالم نداشته باشند و اگر بنا به قول حضرت امام اسماء مستاثر هم مظهر داشته باشند، انسان کامل مظهر اسماء مستاثر نیز خواهد بود. چون میان ظهور و بروز اسماء مستاثر و مظاهر آنها میان بزرگان عرفا اختلاف وجود دارد، ما بنا را در تعریف و ویژگیهای انسان کامل بر این گذاشتیم که انسان کامل موجودی است که مظهر همه اسماء ظاهر در عالم است. یعنی هر اسمی که مظهری در عالم داشته باشد، در انسان کامل نیز موجود است. پس این قسم اسماء اگر دارای مظهری باشند، در انسان کامل نیز ظهور دارند. با این توصیف حقتعالی اگر به ذات انسان کامل بنگرد تمام کمالات خود را در او میبیند و مانند این است که به همه اشیا و ذرات عالم نگریسته است و اینجاست که عرفا میگویند انسان کامل مجموع تمام عوالم است و خداوند از مجرای او به عالم با نظر رحمت نگریسته و افاضه فیض میفرماید یا به بیانی دیگر انسان کامل همان فیض مقدس و مشیت فعلیه حقتعالی است.!S3!
امام خمینی(س) در کتاب شرح دعای سحر در باب استجابت دعا فرمودهاند: دعاکننده سزاوار چنین است که تا میتواند باطن خود را منزه سازد و آن را از آلودگیها و ملکات پست تهی سازد تا دعایش مورد اجابت حق تعالی قرار گیرد، به این معنا که دعا کننده باید خود را برای خدا خالص گرداند. دیدگاه خود را در باره مراحل تهذیب نفس، استجابت دعا و خلوص در این زمینه بیان نمایید.
بحث دعا و مراتب آن را در سوال اول بازگو کردیم. این بیان امام هم به آن مراتب برمیگردد. یعنی خوب است برای دعا از لسان قال به لسان استعداد ترقی کنیم. صعود از پلکان ایمان و سیر و سلوک هم دارای مراتبی است و انسان به جایی میرسد که لسان دعای او لسان استعداد اوست. همانطور که در سوال قبل گفتیم هر کس مظهر اسمی از اسماء حق است. برای اجابت دعا با سیر و سلوک باید خود را به اسم متجلی در خود برساند، یعنی آن اسم را که حقتعالی در او به ودیعت نهاده، بتواند ادراک کند. سالکی که ادراک اسم حق مینماید، اولا در آن اسم فانی میشود؛ یعنی به هر جا نگاه کند، ظهور همان اسم را در عالم میبیند و لاغیر و چون از حالت محو خارج شد همه را با توجه به ان اسم به خدا دعوت می کند و انگاه هر اسم را در جای خود مشاهده و رویت می نماید. این وقت سالک اگر دعا کند به لسان استعداد خود یعنی به زبان اسم متجلی در خود دعا کرده است و در حقیقت میتوان گفت به اسم اعظم دست پیدا کرده است. اسمی که اگر خدا را با آن بخواند اجابت میکند ما اگر هم خدا را با اسمائش بخوانیم چون دلمان از لوث آلودگیها پاک نشده است و صرفا جز لقلقه زبان نمیخوانیم که البته باز هم بی اثر نیست، به حقیقت اسم اعظم نرسیدهایم. مثلا عارفی ممکن است یا الله بگوید و دعایش اجابت شود، ولی ما صد بار یاالله بگوییم و هیچ نشود اما با این حال سفارش شده که در دعا خداوند را با اسما نیکویش بخوانید تا مورد توجه قرار گیرید این همان بحث عشق به ذات و ظهور کمالات خود است.
خوب بنده هم درباره تهذیب نفس و خلوص از دیدگاه امام خمینی در مجلات چه مجله حضور و چه دیگر مجلات به تفصیل مقالاتی نوشتهام که تکرار آنها را در اینجا بیهوده میدانم ولی به اجمال به برخی مطالب خلوص و تصفیه دل از غیر حقتعالی اشاره میکنم.
امام حسین روحی له الفدا در دعای معروف عرفه میفرماید: «و انت الذی ازلت الاغیار عن قلوب احبائک حتی لم یحبوا سواک، و لم یلجأوا الی غیرک». تو همان کسی هستی که غیر خود را از قلوب دوستانت راندهای تا آنجا که جز تو کسی را دوست ندارند و به کسی به جز تو پناهنده نمیشوند. البته این نهایت مرتبه اخلاص است که امام شهیدان خداوند را با آن میخواند. سالک تا به این مرحله بخواهد برسد باید سیر و سلوک بسیار کند مثلا داستانی خاطرم هست قریب به این مضمون است که مرحوم بحرالعلوم روزی خرسند وارد جایی شد، از علت خوشحالی وی پرسیدند؛ فرمود: امروز بالاخره بعد از بیست سال موفق شدم ریا را از خودم ریشه کن کنم. ریشه کنی ریا بسیار سخت است چه برسد وصول به مرتبه محبین و مشتاقین حق که اخلاص آنها با اخلاص ما زمین تا آسمان متفاوت است.
این که گفته میشود اخلاص و تهذیب نفس یا طبق روایات ایمان مومنان ذو مراتب است بیهوده نیست. به عنوان نمونه امام رضا علیه السلام در حدیثی فرمود: «بهشت برای کسی است که خالص کند برای خدا عبادت و دعایش را و قلبش به آنچه چشمانش ببیند مشغول نشود و به آنچه گوشهایش میشنوند یاد خدا را فراموش نکند و سینهاش به آنچه به دیگران عطا شده تحریک نشود(یعنی دچار وسوسه و کفران نشود)». خوب معلوم است این اولین مرتبه اخلاص است چون محب حق هیچگاه به دنبال بهشت و نعمات آن نبوده است مثلا میشود گفت این حدیث در مورد خود حضرت امام رضا(ع) صدق میکند آیا اخلاص امام با اخلاص افراد عادی یکی است مسلما و به طور قطع باید گفت نه یعنی این حدیث مشوق کسانی است که اهل ریا بوده و تازه بیدار شده، میخواهند خود را برای خدا خالص کنند. خوب حالا با این مقدمه وارد بحث شویم و اولین نکته را در تعریف اخلاص بگوییم و آن اینکه اخلاص طبق تعریف تصفیه عمل از شوائب و ناخالصیها همراه با نیّت صحیح است. زیرا عمل با پاکی نیت، تصفیه شده و لیاقت ورود در محضر ربوبی را مییابد.
مراتب کلی اخلاص هم عبارت است از اخلاص دین و اخلاص عمل و اخلاص خود. کسی که دین خود را خالص کند از دایره شرک و نفاق بیرون رفته و به اسلام داخل میشود. اخلاص در عمل که پس از خالص نمودن دین از کفر و شرک است دارای مراتب بسیار برحسب نیات میباشد. به عنوان نمونه
1. مرتبه شاکرین: شاکرین کسانی هستند که خدا را میپرستند و عبادت میکنند تا شکر نعمتهای نامتناهیش را ادا کرده باشند. همان نعمتهایی که خدای متعال در باره آنها میفرماید: و ان تعدوا نعمة الله لا تحصوها و امیر المومنین در نهج البلاغه هم در مورد این جماعت فرمود: گروهی با شوق ثواب و پاداش خدا را میپرستند این گونه عبادت عبادت تجار است و گروهی خدا را از خوف عقاب میپرستند این عبادت، عبادت بندگان است و گروهی خدا را برای اداء شکر میپرستند این عبادت آزادگان است.
2. مرتبه مقربین: مقربین گروهی هستند که برای نزدیکی و قرب به خدا، خدا را میپرستند.
3. مرتبه حیا پیشگان: آنها گروهی هستند که انگیزه آنان در طاعات و عبادات حیاء از خداست چون میدانند که خدای تعالی بر اندرون وجود آنها آگاه است و به آنچه از اذهان آنها خطور میکند عالم است و به ریزه کاریهای وجود آنها احاطه دارد، به همین خاطر از اینکه در مقابل خدا سرکشی و عصیان کنند حیا دارند و به انجام طاعات و عبادات مبادرت میکنند همچنانکه در حدیث است «اعبد الله کانک تراه فان لم تکن تراه فانه یراک».
4.مرتبه متلذذین: آنها کسانی هستند که بیش از لذت اهل دنیا از نعمتهای دنیایی از عبادت پروردگارشان احساس لذت میکنند. از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: بهترین مردم کسی است که نسبت به عبادت عشق بورزد و با آن معانقه کند و قلباً دوست داشته باشد با بدنش آن را انجام دهد و خود را برای آن از هر فکری خالی کند چنین شخصی باکی ندارد که در چه وضعی زندگی کند در سختی باشد یا در ناراحتی.
5. مرتبه محبین: محبین کسانی هستند که بر اثر عبادت و اطاعت پروردگار به بالاترین درجات دوستی او رسیدهاند. چنانکه خدای تعالی میفرماید: «یحبهم و یحبونه» نمونه بارز آن کلام امیر المومنین در دعای کمیل است که فرمود: ای معبود من گیرم که بر عذابت صبر کنم ولی چگونه بر فراق تو صبر توانم کرد.
این مرتبه یعنی مرتبه اخیر از عبادت در نظر اهل سلوک کاملترین و بهترین مراتب آن است. زیرا نیت در آن شامل محبت در مرتبه اخلاص است و اخلاص در این مقام عبارت از فنای در ذات خداست. سالک مادامی که متوجه به خود است هر چند از غیر خود گذشته باشد باز هم عملش خالص لوجه الله نیست. زمانی مخلص است که خودیت خود را کنار گذاشته و انانیت خود را نابود کرده باشد با فنای من من کردن هاست که به فنای ذات حق میتوان رسید. نکته مهم و به قولی اثر ویژه این مرتبه از اخلاص این است که شیطان تسلیم فرد با اخلاص شده و راهی برای گمراهی او ندارد.
چنانکه قرآن از زبان خود بیان میفرماید که «لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین». یعنی همه را اغوا میکنم جز بندگان با اخلاص تو را. منظور از همه یعنی هر کس در هر مرتبه از اخلاص که باشد، احتمال گمراهی او هست، مگر کسانی که فانی در ذات حق شده باشند. این افراد چون وجودشان دیگر حقانی شده است و از جنبه خلقی و منیّتها خبری نیست، شیطان در انها راهی ندارد دلیلش هم آن است که چون منفذ شیطان برای غلبه بر آدمی نفس و هوای اوست در نتیجه اگر هوای نفسی در کار نباشد، پس شیطان راهی برای نفوذ نخواهد داشت. کاملین در عبادات که توحید افعالی و صفاتی و ذاتی را درک کرده و وجودشان وجود ربانی و عین وجود حق گشته، خدا را چنان میشناسند و او را آن گونه با اخلاص عبادت میکنند که اخلاص مردم دیگر (در هر مرتبه) ذرهای از مرتبه اخلاص ایشان نیست از این رو خداوند در قرآن در آیات مختلف از سوره صافات خلوص این جماعت را از غیرشان متمایز نموده است. پس از گذر از این مرحله به مرتبه ای دیگر از محبت و عشق به حق می رسیم که مخصوص کسانی است که به فراق بعد وصول مبتلا شده اند. محبتی که امام حسین(ع) در دعای عرفه ذکر میکند، در حقیقت فرع اخلاص حاکم بر قلوب سالکان و شیفتگان حق است.
به عبارت دیگر محبین کسانی هستند که انگیزهاشان در عبادت عشق و محبت به خداست ولی این مرتبه را زمانی به دست آوردهاند که دل خود را از اغیار خالی کرده و روی قلب خود را متوجه به یک معبود و معشوق حقیقی کردهاند و در غیر این صورت محبت متوجه چنین دلی نمیشود. این مرتبه مخصوص کسانی است که خود را فراموش کرده و به جمع وحدت و کثرت و بقا بعد الفنا رسیدهاند. به عبارت دیگر این مرتبه از عشق مکمل قبلی و بعد از فنا و هنگام هوشیاری برای سالک حاصل می شود. همچنانکه امام العارفین و العاشقین در دعای کمیل چنین میفرماید: «هبنی صبرت علی عذابک فکیف اصبر علی فراقک». گیرم که بر عذاب تو صبر کنم پس چگونه بر فراق و دوری تو صبر کنم. محبت سالک زمانی که از معشوقی که به وصال او رسیده جدا میشود کجا، و محبت هنگام وصال کجا. یکی لذت است و دیگری سوختن یکی عشق است و دیگری آتش. این مرتبه از اخلاص در حقیقت خالص نمودن خود است که بالاترین مرتبه از مراتب اخلاص است. !S4!
در دعای بیست و هشتم از صحیفه، هم امام سجاد(ع) میفرماید: ای خداوند من از روی اخلاص تنها و تنها تو را برگزیدهام و با همه وجودم به تو روی آوردهام و از هر کس که خود نیازمند توست روی بر تافتهام و به هر کس که از نعمت تواش بی یازی نیست تمنایی نکردهام. تویی ای سرور و مولای من که تنها و تنها پیشگاه توست که باید دست طلب به سوی آن دراز کرد نه هر کس دیگری که از او چیزی میطلبند. پیش از آنکه دیگری را بخوانم تنها و تنها تو ر ا میخوانم و تنها به تو امید میبندم و تنها دست دعا به آستان تو بر میدارم و تنها تو را ندا میدهم.
نکته آخری که لازم است متذکر شوم، مهمترین اثر اخلاص است که در احادیث مکرر به آن اشاره شده است، و آن جاری شدن چشمههای حکمت بر قلب و زبان است. عن النبی(ص) قال: «ما اخلص عبداً لله عزوجل اربعین صباحاً الاجرت ینابیع الحکمة من قلبه علی لسانه». یعنی هیچ کس چهل روز خود را برای خدا خالص نمیکند مگر این که چشمههای حکمت از قلبش بر زبانش جاری میشود. حکمت مذکور در روایت غیر از معانی علمی و فلسفی آن است. این حکمت یعنی درک حقایق کلیه، کشف اسرار و وصول به کنه اشیای عالم است. خداوند متعال در قرآن حکمت را به عظمت ستوده و از آن با عنوان خیر کثیر یاد فرموده است. «یوتی الحکمة من یشاء و من یوت الحکمة فقد اوتی خیراً کثیراً».
در بیان این حقیقت امام خمینی(س) هم در کتاب شرح چهل حدیث ص 394 میفرمایند: «علاج و کل العلاج در این است که انسان که مىخواهد عملش الهى باشد وارد هر عملى که شد مجاهده کند و با هر ریاضت و جدیتى شده قصد خود را تلخیص کند. سرمایه نجات و سرچشمه فیوضات، تخلیص نیت و نیت خالص است «من اخلص لله اربعین صباحا جرت ینابیع الحکمة من قلبه على لسانه» اخلاص چهل روزه این است آثار و فوایدش. پس شما که چهل سال یا بیشتر در جمع اصطلاحات و مفاهیم در هر عملى کوشیدید و خود را علامه در علوم مىدانید و از جندالله محسوب مىکنید و در قلب خود اثرى از حکمت و در لسان خود قطرهاى از آن نمىبیند، بدانید تحصیل و زحمتتان با قدم اخلاص نبوده، بلکه براى شیطان و هواى نفس کوشش کردید. پس اکنون که دیدید از این علوم کیفیت و حالى حاصل نشد، چیزى براى تجربه هم باشد به اخلاص نیت تصفیه قلب از کدورت و رذایل بپردازید.»
بدان امید که خداوند که تفضلی فرموده و ما را از بندگان با اخلاص خود قرار دهد.