جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

تقریری فلسفی پیرامون سخنرانی آیت الله مصطفوی - ۲

خدمات متقابل اسلام و فلسفه از نظرگاه امام خمینی

کد خبر: ۲۲۸۸۰
خدمات متقابل اسلام و فلسفه از نظرگاه امام خمینی

9خردادماه امسال انجمن حکمت و فلسفه ایران میزبان همایشی پیرامون اندیشه‌های فلسفی عرفانی امام خمینی با عنوان «‌عروج از عرش و پرواز در فرش؛ امام خمینی؛ فلسفه، عرفان و فقه» بود و در همان ایام گزارش‌هایی خبری از سخنرانی‌های این همایش نیز منعکس شده است. نظر به اهمیت موضوعات طرح شده پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در صدد برآمده است تا به شرح و بررسی محتوای فلسفی-عرفانی این همایش بپردازد. پیش از این در یادداشتی با عنوان فلسفه اسلامی و دشمنان آن به بخش نخست سخنرانی آیت الله مصطفوی در این همایش پرداختیم. در آن نوشته نسبت دین و فلسفه و نقدهای مکتب تفکیک به عنوان مهم ترین جریان حوزوی منتقد فلسفه اسلامی مورد بحث قرار گرفت. یادداشت حاضر به بخش دوم این سخنرانی می پردازد که موضوع آن نحوه مواجهه حضرت امام با فلسفه است و به صورت ویژه دو نمونه از این مواجهه شرح داده شده است. هر دوی این موارد از کتاب شرح دعای سحر امام خمینی نقل شده است. هر کدام از این موارد وجهی از نسبت فلسفه و دین را در بستر فلسفه اسلامی و رویکرد امام خمینی آشکار می کند. مورد نخست نمونه ایست که در آن آموزه ای دینی به کمک فلسفه شرح و تفسیر می گردد و زبان فلسفی برای فهم بهترِ آن به کار گرفته می شود. در مورد دوم به عکس به آموزه ای دینی برای دفاع از رویکردی فلسفی استناد شده است. البته برای ترسیم تصویری جامع از بده بستان های میان فلسفه و اسلام باید همه مثال ها و اقسام این ارتباط جمع آوری گردد که از حوصله این نوشته خارج است. در این جا و با این مثال های انضمامی تنها سعی شده است تا نمونه هایی از کمک های متقابل اسلام و فلسفه در افق فلسفه اسلامی از نظرگاه امام خمینی به تصویر در آید.

نمونه اول

در نمونه نخست که به فهم بهتر دین به کمک فلسفه اختصاص دارد؛ فراز زیر از دعای سحر مورد نظر قرار گرفته است.

اللَّهُمَّ انّى اسْئَلُکَ مِنْ کَمالِکَ بِاکْمَلِهِ، وَ کُلُّ کَمالِکَ کامِلٌ، اللَّهُمَّ انّى اسْئَلُکَ بِکَمالِکَ کُلِّهِ.

«پروردگارا از تو درخواست می کنم به کامل ترین کمالت و همه تو کامل است. پروردگارا از تو به همه کمالت درخواست می کنم»

امام خمینی در شرح این فراز از دعا آورده اند: «کمال شی چیزی است که تمامیت شی به آن است و نواقصش بدان رفع می شود. پس صورت کمال هیولاست و فصل کمال جنس است. به همین دلیل، نفس نخستین کمال جسم طبیعی آلی شناخته شده است، زیرا نفس به یک اعتبار هیولا و به اعتبار دیگر، کمال جنس است.»(صفحه 65 شرح دعای سحر- ترجمه موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی- چاپ دوم)

می بینیم که امام خمینی برای تفسیر این فراز و ارائه فهمی از کمال از دو شاهد فلسفی-منطقی کمک می گیرد. دوگانه صورت-هیولی و فصل-جنس بستر این تفسیر قرار گرفته است. صورت کمال هیولی و فصل کمال جنس دانسته شده است. نکته نخست در این جا آن است که همان گونه که در کلام امام نیز نهفته صورت و فصل دو اعتبار مختلف از یک حقیقت واحد هستند. همچنین ماده هیولانی و جنس نیز به همین ترتیب یک امر واحد هستند که به دو گونه لحاظ شده باشند. اگر نظر به مفهوم و عالم ذهن داشته باشیم و به اصطلاح فلسفی یک حقیقت واحد را لابه شرط لحاظ کرده باشیم با جنس و فصل سروکار داریم و اگر نظر به حقیقت بیرونی و عالم خارج داشته باشیم و به اصطلاح فلسفی یک حقیقت واحد را به شرط شی لحاظ کنیم با ماده هیولانی یا صورت سروکار داریم. پس اگر نفس خارجی یک انسان را اعتبار کنیم کمال ماده هیولانی و اگر مفهوم ذهنی نفس را در نظر آوریم، کمال جنس آن است.

نکته دوم آن است که شاید اگر به این سخن از افق حکمت متعالیه و در بستر حرکت جوهری نظر نکنیم به درستی فهم نگردد. تا پیش از ملاصدرا و در فلسفه مشاء ترکیب صورت و ماده ترکیبی انضمامی به شمار می آمد اما در حکمت متعالیه ترکیب صورت و ماده ترکیبی اتحادی دانسته می شود. یعنی آنچه در بیرون است وجود بسیط و صرف و واحد است و این وجود با حرکت جوهری و ذاتی در تحول است. از تحلیل حرکتِ این امر بسیط دو مفهوم صورت و ماده هیولانی اعتبار می گردد. یعنی این ذات واحد بیرونی که در حرکت اشتدادی و استکمالی است صورت های گوناگونی را به خود می گیرد و هر صورت نسبت به صورت های پیشین که ماده آن به شمار می آید استکمال و اشتداد یافته است. پس صورت همان استکمال و اشتدادیافته ماده است. نکته ویژه این است که در بستر حرکت جوهری معنای فلسفی کمال بودن صورت برای ماده به بهترین نحو درک می گردد.

تعبیر ارسطو در مقولات که هیولای اولی و ماده هیولانی به عنوان قوه محض به خودی خود وجود ندارد را نیز باید در همین بستر فهم کرد. یعنی تا وجودی بیرونی که متصف به یک صورت کمالیه می گردد نباشد اساسا ماده هیولانی تحقق نخواهد داشت و ماده هیولانی تنها از عوارض تحلیلی همین صورت کمالیه که در حرکت اسکتمالی است، می باشد. با کمک از همین بستر فلسفی امام خمینی به توضیح آموزه ای دیگر از دین می پردازد:

«به همین مناسبت ولایت علوی که خداوند ما را بر آن مستدام بدرد، کمال دین و اتمام نعمت است؛ چنانکه خداوند فرموده است:«الیوم اکملت الکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی امروز دین شما را کامل و نعمتم را بر شما تمام کردم» . حضرت امام باقر علیه السلام نیز در ضمن روایتی طولانی در کافی فرموده اند: «ثم نزلت الولایة. و انما اتاه ذلک فی یوم الجمعة «1» بعرفة فانزل «2» اللَّه تعالى (الیَوْم أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی)؛ و کان کمال الدین بولایة علی بن ابی طالب، علیه السلام.» سپس ولایت نازل شد و این امر در روز جمعه در صحرای عرفات روی داد و خداوند این آیه را نازل فرمود: امروز دینتتان را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم و کمال دین به ولایت حضرت علی علیه السلام بود.»

پس همه عبادات بلکه عقاید و ملکات به منزله هیولاست و ولایت صورت آن. ... چرا که ماده و هیولی جز با داشتن صورت و فعلیت وجود نمی یابد» (صفحه 65 و 66 شرح دعای سحر- ترجمه موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی- چاپ دوم)

به کمک این زبان فلسفی یکی از عقاید شیعی تفسیری کاملا ویژه می یابد. از این منظر از آن جهت که با ولایت حضرت علی علیه السلام دین به کمال خود رسیده است(الیوم اکملت لکم دینکم) لذا نسبت عبادات و عقاید دیگر به آن نظیر نسبت ماده هیولانی به صورت است. یعنی به همان ترتیب که صورت ماده را به کمال می رساند و حقیقت و فعلیت و وجود ماده از صورت است ولایت علی علیه السلام نیز حقیقت و فعلیت تام دین بوده و آن را به کمال می رساند. با این حساب ولایت، عملی در عرض باقی اعمال نیست. بلکه در سلسله طولی اعمال در حد نهایی قرار داشته و به مثابه استکمال یافته ترین صورت دینی حقیقت همه اعمال و عقاید و ملکات پیشین را در خود دارد.

نمونه دوم

اما نمونه دوم از مواجهه حضرت امام با فلسفه در شرح بخش زیر از دعای سحر آمده است

اللهم إنی أسألک من مَنِّک بأقدمه، و کلُّ مَنِّک قدیم‏ پروردگارا از تو درخواست می کنم به قدیم ترین احسانت حال آنکه همه احسان های تو قدیم است.

ایشان در ذیل این فراز از دعا می فرمایند:

«این فقره دعا بهترین شاهد مطلبی است که پیشوایان حکمت متعالیه و صاحبدلان اهل معرفت اعتقاد دارند و آن این که فیض حق تعالی قدیم است. خدای تعالی با افاضه وجود بر موجودات بر آن ها منت گذاشته و منت او همان وجود منبسط است که بر هیاکل ممکنات گسترانیده. این وجود به اعتبار این که سایه برای وجود قدیم است، خود نیز قدیم است ولی حکمی برای خود او و ذاتش نیست، بلکه اصلا ذاتی ندارد تا حکمی داشته باشد. هرچند از جهت یلی الخلقی به حدوث ممکنات حادث است.» (صفحه 141 شرح دعای سحر- ترجمه موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی- چاپ دوم)

در اینجا حضرت امام خمینی از یک فراز دعا شاهدی برای تایید یک رویکرد ویژه فلسفی اقامه می کند. بحث قدیم یا حادث بودن خلقت از جمله چالش برانگیزترین مباحث تاریخ اندیشه اسلامی بوده که چه در فلسفه چه در عرفان و چه در کلام مناقشات فراوانی را به پا کرده است. پرسش اصلی این است که آیا خلقت باری از زمان خاصی شروع شده و زمانی بوده است که هیچ خلقتی صورت نگرفته بوده است؟ یا خالقیت از ازل و همواره بوده است و به تعبیر فلسفی قدیم است. از این تعبیر دعا که «همه احسان های تو قدیم است» این نتیجه حاصل می آید که خلقت، قدیم و ازلی است. لذا مشاهده می کنیم که پیوند دین و فلسفه نزد حضرت امام چنان تنگاتنگ است که از فقرات یک دعا برای تایید یک نظر فلسفی نیز کمک می گیرد.

اما در ادامه امام خمینی به صورتی مختصر به کمک میراث عرفانی سنت اسلامی که در حکمت متعالیه نیز هضم جذب شده است به صورتی کوتاه تبیینی را از قدیم بودن خلقت عرضه می کند. برای درک سخن امام باید با مفاهیم سه گانه وجود در سنت عرفانی ما یعنی وجود مطلق وجود منبسط و وجود مقید آشنا باشیم. یادداشت سوم از این سلسله یادداشت ها به صورت خاص به رویکرد عرفانی حضرت امام و بحثی که آیت الله مصطفوی در این باب داشته اند اختصاص یافته است. در آنجا این مفاهیم به صورت مبسوط شرح داده خواهند شد و در اینجا تنها به توضیحی کوتاه اکتفا می کنیم.

«به عقیده عرفای اسلامی اولین اثر یا فعل که از وجود مطلق محض و خاص و بدون وصف و صفت(مطلق اول) صادر می شود و لازمه آن می باشد وجودی است عام و فراگیر و مطلق و به تعبیر معروف آن وجود منبسط یا فیض که بعکس مرتبه اول وجود هم تمام حقایق عالم در آن مندرج است و هم مجمع تمام صفات ذات کمالیه خداوند می باشد.» (وجود مطلق- محمد خامنه ای- خردنامه صدرا - شماره شانزدهم - صفحه 5) این وجود منبسط مرتبه دوم از مراتب وجود است. وجود اول وجودی است که هیچ قیدی را نمی توان بدان متصف کرد و حتی در باب آن نمی توان گفت وجود لابشرط. این وجود نخست حقیقت حق تعالی است و وجود دوم یعنی وجود منبسط فعل حق تعالی است. حضرت امام وجود منبسط را در حکم سایه ای برای حقیقت حقه وجود دانسته و بدین ترتیب به واسطه قدیم بودن وجود مرتبه اول وجود منبسط هم قدیم خواهد بود. با این وصف امام خمینی با رویکردی فلسفی عرفانی تبیینی از مسئله قدیم بودن خلقت یا به تعبیر فنی وجود منبسط عرضه می کنند.

پس به کمک این دو نمونه مشاهده کردیم پیوند اسلام و فلسفه و ارتباط دو طرفه میان آن ها از نظرگاه امام خمینی به تصویر درآمد. در یادداشت سوم از این سلسله یادداشت ها به بخش پایانی سخنرانی آیت الله مصطفوی و نسبت اسلام و عرفان در اندیشه امام خمینی پرداخته خواهد شد.

انتهای پیام

دیدگاه شما