شرح دعای سحر از جمله آثار عرفانی امام خمینی(س) است. ایشان این کتاب را که با تکیه بر آیات قرآن و روایات اهل بیت شیعه در شرح دعای مباهله معروف به دعای سحر، در سال ۱۳۴۷ هجری قمری (1307هجری خورشیدی) و به زبان عربی نوشته است. این کتاب قبلاً توسط سید احمد فهری به زبان فارسی ترجمه و منتشر شده است اما اخیراً ترجمه کامل آن از روی متن تصحیح شده ، توسط گروه معرف مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) همراه شرح مختصر اصطلاحات و تعابیر عرفانی عرضه گردیدهاست.
امام خمینی(س) در این اثر، عالیترین معارف عرشی را در نهایت فروتنی بیان فرموده و در عمل راه خودسازی و خودشکنی را نشان داده است. درباره اهمیت شرح دعای سحر در مقدمه چنین آمده است: من دعای مشهور مباهله را-که از ائمه اطهار، علیه السلام، به منظور توسل به حضرت نورالانوار در سحرگاهان به ما رسید-از دعاهایی یافتم که قدرش بسی جلیل و منزلتش بسی رفیع است، زیرا مشتمل بر صفات حسنای الهی و امثال علیای ربوبی است و اسم اعظم و تجلی اتّم اقدم پروردگار در آمده است؛ لذا خواستم آن را از بعض جهات، با توانی اندک و دانشی ناچیز، به مقدار استعداد خویش شرح دهم.
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در این زمینه مصاحبهای با دکتر یحیی کبیر، دانشیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه پردیس قم دانشگاه تهران ترتیب داده است که مشروح این مصاحبه را در ادامه میخوانید.
در ابتدا دیدگاه خود را درباره دعا و اهمیت آن از منظر دین مبین اسلام و هم چنین در دیدگاه امام خمینی(س) بیان بفرمایید.
از منظر دین و یا به تعبیر دیگر دقتی که عرفا و حکمای ما نسبت به دعا در دین دارند، دعا نوعی خواهش است و سه حالت دارد: خواهش یا به صورت استعداد است که خداوند در عمق هستی انسانها و موجودات قرار داده است، یا به صورت حال است و یا به صورت قال و گفتار میباشد. متاسفانه مردم بیشتر فکر میکنند که دعا یعنی چیزی را به زبان مطرح کردن، در حالی که در واقع سیرت تشکیکی این قضیه مطرح و اصل بر این است که دعا به زبان استعداد باشد؛ یعنی استعداد یک موجودی یک چیزی را بخواهد. منتها عنوان دعا در اسلام چون مربوط به خداوند سبحان است استعداد باید از حقیقت الحقایق چیزی را بخواهد. استعداد در واقع همان ذاتی است که خداوند از اول آن را رقم زده است. خداوند برای هر انسانی ذاتی را رقم زده است، در واقع همان استعداد ذاتی است که باید چیزی را بخواهد و زمانی چیزی می خواهد که بالفعل باشد؛ یعنی زمانی که شدن و صیرورت پیدا کند.
پس مهم این است که استعداد چیزی را از یک موجود جامع که همان خداوند تبارک و تعالی است بخواهد که ما به این اصطلاحا «دعای استعداد» میگوییم. در قرآن کریم خداوند در آیهای میفرمایند:«یسأله من فی السموات والارض کل یوم هو فی شان»(الرحمن/29)؛ یعنی آن چه که در آسمانها و زمین است از خداوند خواهش دارد. اگر دعای ما دعای استعداد نباشد آن چه که به زبان جاری میکنیم مصنوعی میشود و یک مرتبه ظاهری میشود و ممکن است آن چه که به زبان جاری میکنیم دقیقا مطابق با آن چه که در عمق استعداد ماست نباشد. دومین مرتبه دعا و خواستن از خداوند دعای حال است؛ یعنی حال انسان باید چیزی را بخواهد. فرض بفرمایید یک شخص روزه دار هستید، حال روزه دار یک حال گرسنگی و تشنگی است که نزدیک به افطار این خواهش بیشتر میشود و یا انسانی که مریض است در حال مرض از خدا شفا میخواهد و لو این که آن را به زبان جاری نکند. سومین مرحله دعا مرحله زبانی است که به آن مرحله قال گفته میشود.
سید حیدر آملی عارف شیعی قرن نهم در کتاب اسرار الشریعه به این تقسیم بندی میپردازد و هم چنین حضرت امام خمینی(س) نیز جاهایی به طور ضمنی به این مطالب اشاره دارند. پس مقصود از دعا خواهش است،خواهشی که مقتضای استعداد یک انسان است و اگر بیشتر باشد غلط است. گاهی انسان چیزی را میخواهد که ناشدنی است، مثلا از خدا بخواهیم که هرگز بیمار نشویم این محال است چون در دنیا صحت و مرض با هم توأم هستند و یا از خداوند بخواهیم که هرگز باران شدید نبارد، این محال است زیرا باریدن انواع بارانها از جمله باران شدید مقتضای ذات طبیعت است. پس در ابتدا باید آن استعداد سنجیده شود. زیرا به تعبیر صدرالمتألهین تفاوت استعدادها در جهان عینیتش بدیهی است. و استعداد هر کسی در نزد خداوند رقم خورده است. مثلا این که کسی از خداوند بخواهد که استعداد امام علی(ع) را داشته باشد نیز امکان ندارد زیرا جابه جایی استعدادها ممکن نیست.
پس مهم است که انسانها متوجه باشند که چه نوع استعدادی را تا چه حدی دارا هستند و خواهش هایشان بر مبنای آن استعداد پیش بیاید. در مورد دعای حال مثلا این که شخصی به زور بخواهد شب جمعه دعای کمیل بخواند در حالی که حال آن وجود ندارد این کار درست نیست. در عرفان گفته میشود که نباید خوانده شود زیرا وقتی انسان به سمت دعا میرود باید تا حدی حال آن وجود داشته باشد. مورد بعد دعای قال است که در میان ما بسیار رایج است. گاهی انسان به استعداد که ذاتی ترین ناحیه وجود است توجه ندارد و یا به حال توجه ندارد اما زبانش کار میکند، اگر بخواهد به زبان قال دعا کند؛ باید سعی کند نحوه خواندن و آداب دعا را رعایت کند. پس اگر دعا خلاف استعداد باشد تاثیری ندارد. اگر زبان خلاف حال خودش بخواهد یا بر خلاف هندسه معرفتی دعا در قرآن و سنت بخواهد باز هم تاثیر چندانی ندارد، لذا با این حساب نتیجه مختصری که در اینجا میتوان گرفت این است که هر سه نوع از انواع دعا به شرطی مثمر ثمر هستند که با هندسه معرفتی دعا و توقیفی بودن دعاهای امامان و انبیا در قرآن مطابق باشد.!S1!
درباره اهمیت دعای سحر از دیدگاه امام خمینی و با توجه به این که در این دعا اسماء الحسنای الهی مطرح می شود دیدگاه خود را بیان کنید.
از منظر امام خمینی(س) برای شدن و برای انسان شدن برحسب نظر علمای شیعی که امام نیز به همان نظر دامن میزنند معرفت الاسما و سپس اطاعت از مظاهر و احکام اسما لازم است. این دو مسئله در آراء حضرت امام و عرفای بزرگ ما بسیار مهم است.
امام خمینی(س) به تمام معنا منطق وحی، قرآن، عترت و عرفان الهی و حکمت الهی در اسلام را داراست و وقتی ایشان صحبتی میفرمایند بالقطع بر مبنای این منطقهاست.
حضرت امام در مورد دعای سحر و ضرورت فراگیری و معرفت و دقت در آن هدفی را دنبال میکنند و آن این است که اگر انسان بتواند معرفتالاسما پیدا کند و سپس محبت به اسما پیدا کند و در سومین مرحله اطاعت از اسما و مظاهر اسما پیدا کند به مرتبه انسان شدن دست پیدا میکند و مومن شدنش تمام میشود و متخلق به اخلاق الهی میشود. اسما الهی در بعضی از آیات، روایات و ادعیه ما مطرح شدهاند که در دعای جوشن کبیر به همراه اسم "الله" هزارتا میشود و در دعای سحر نیز مطرح شدهاند و پرداختن به این دعا در واقع نوعی متخلق به اخلاق الهی شدن است و این تخلق به اخلاق الهی هدف تمام انبیا بوده است.
برای مسلمان و مومن کامل شدن راه اصلی رو آوردن به این دعاهاست و هم چنین رو آوردن به فراگیری اسمای الهی و حب به اسما و اطاعت از احکامی که هر یک از اسما دارد، زیرا هر اسمی در حوزه استحفاظی خود احکامی دارد. که نتیجه غور و مکاشفه در اسماء الهی رسیدن به مقام انسان کامل و توحید صرف است. در واقع قرائت قرآن همان قرائت اسم الله است. 114 بار بسمالله در قرآن مطرح شده و در واقع ظهور این بسم الله همان آیات باز شده الهی است، لذا کسی که قرآن را تلاوت میکند در مسیر متخلق شدن به اسما الهی قدم برمیدارد.
در باب «طریقه سلوک»، امام خمینی(س) معتقدند که تنها سالک در صورتی به سر منزل مقصود خواهد رسید که در مقام سلوک منزلها، درجهها ، مرحلهها و معراجها از خلق به سوی حق را پشت سر بگذارد و کم کم قید را زایل کند تا آن که به حق منتهی گردد، در باب این مراحل سلوک و رسیدن به حق دیدگاه خود را با توجه به این شعر مولانا بیان فرمایید.
از جمادی مردم و نامی شدم وز نما مردم ز حیوان سر زدم
مردم از حیوانی و آدم شدم از چه ترسم کی زمردن کم شدم
هر چهار سفر موجود در اسفار اربعه ملاصدرا از قرآن و سنت اسلام قابل استخراج است. امام خمینی(س) در درسهای خود که اسفار ملاصدرا را نیز تدریس مینمودند این چهار سفر را به طور کامل توضیح میدادند. اولین سفر در میان این 4 سفر، سفر «از خلق به سوی حق» است که همان عبور از کثرت به سمت وحدت است. البته در ابتدا باید توجه به این نکته داشته باشیم که از منظر حضرت امام(س) یک عارف سالک که میخواهد سفر خود را آغاز کند باید متوجه تعریف سفر باشد که از کجا به کجا میرود، در سفر یک مبدأ وجود دارد و یک منتها و انسان دارای یک قصد هم میباشد. در واقع سالک در طول یک سفر علاوه بر مبدأ و مقصد طی منازل و مواقف و مقاماتی را نیز دارد و به بیان تخصصیتر طی حالات دارد و هم چنین گاهی مطرح میشود که میدانهایی را باید طی کند. عطار نیشابوری در کتاب منطق الطیر از 30 پیچ کوهستانی که سالک باید آنها را طی کند، نام میبرد.
عقل، قلب و نفس و روح هر کدام یک موقفاند که دارای مساحت هستند. نفس اولین موقف است و انسانی که میخواهد از موقف نفس طی طریق کند باید متوجه باشد که کجا مظاهر الهی در نفس است و کجا مظاهر شیطانی در نفس است. در سفر اول که همان سفر از خلق به حق است عارف باید نفی کثرات کند و کثرات را بشکند یا کثرات را نبیند. در اینجا یک بحثی مطرح میشود و آن این است که جغرافیای این سفر کجاست؟ مواقف و جایگاه این سفر کجاست؟ اولین سفر، سفر معرفتی است؛ یعنی در این سفر اول کاملا باید با قدم معرفت وارد شود و قدم بردارد، عارف سالک باید عقل خود را به حرکت درآورد؛ یعنی جوهر عقل را به راه بیاندازد و در مسیر معرفت قدم بردارد این یعنی سلوک که در لسان قرآن به این "تفکر" گفته میشود، چنین عقلی مشکوک نیست، شبهه و ریب ندارد چون قدم بر میدارد و حرکت می کند در هر مسیری که قدم بر میدارد رضوانی را میبیند، اولیا جدیدی را میبیند. مثلا کسی که اهل نماز است با شروع نماز سلوک دارد، البته مقصود کسی نیست که تنها قاری نماز است بلکه اهل صلوة مد نظر است مثل امام سجاد (ع). محوریترین قسمتهایی که امام(س) در شرح دعای سحر و شرح چهل حدیث به آن اشاره میکنند همین سفر اول است، یعنی سالک سعی میکند با قدم معرفت و ذهابی که روح و قلبش پیدا میکند کثرات کم کم و یکی پس از دیگری کنار بگذارد وقتی کثرات را پشت سر بگذارد درهمین سفر اول متوجه میشود که:
به صحرا بنگرم صحرا ته بینم
به دریا بنگرم دریا ته بینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت
نشان از قامت رعنای ته بینم
دیده وحدت نگری مهم ترین ثمره سفر اول است. سفر دوم سفر از «حق به حق» است، یعنی از اسماء در اسماء سیر کردن همان کاری که ما در دعاهای ماه رمضان و در سحرهای ماه رمضان انجام میدهیم. در سحر ماه رمضان خبری از خلق نیست، خبر تماما از حق است از اسمی به اسمی و در واقع از مظهر اسمی به مظهر اسمی مرتبا رجوع میکنیم.
این سفر در واقع به تعبیر فلسفه «معرفت یافتن به اسماءالله» است. در توحید نظری ما سه مرتبه توحید داریم: توحید ذاتی، و صفی و فعلی. این سفر دوم کاملا توحید ذاتی و وصفی است. در ماه مبارک رمضان سمبل این قضیه در سحر اتفاق میافتد و دعای سحر سمبل همین قضیه است. در واقع در سحرهای ماه رمضان انسان در سفر دوم است. سومین سفر در سیر نزولی است؛ یعنی انسان از بالا به پایین در افعال الهی سیر کند و تفاوتش با سفر اول در این است که در سفر اول کثرت وجود دارد و ما از کثرت به سوی وحدت حرکت میکنیم ولی در سومین سفر دیگر کثرت وجود ندارد و تنها یک فعل واحد الهی است و به اصطلاح همان حالت «و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رما» است، یک فعل مطلق الهی است.
و بالاخره سفر چهارم که سفر از خلق در خلق بالحق است. در اینجاست که عارف سالک تمام منافع مردم را میفهمد و حق این را دارد که مانند امام خمینی(س) مدینه فاضله تاسیس کند و مردم را دسته جمعی به سمت حق هدایت کند. این همان عرفانی است که ما معتقدیم عرفان مدنی امام به حساب میآید نه عرفان متصوفه چرا که نمیتوان مردم را ترک کرد بلکه این عارف باید تلاش کند مردم را به سمت حق سوق دهد. در یک مدینه فاضلهای که مدینهای قرآنی، اسمای الهی، سلوکی و مدینهای است که در آن سفر معنوی مطرح است. !S2!
سالک تنها زمانی به مقام تساوی تجلیات راه مییابد که نردبان تعینات را پله پله بالا برود، سالک در این مقام به چه زیباییهایی دست مییابد؟
ما مقامات داریم و حالات. حال باید دید آیا از منظر حضرت امام(س) و اساتید دیگر مقامات بالاترند یا حالات، حال همان نفحههای ربانی است که برای سالک رخ می دهد و باعث میشود که از خود بیخود شود، به عبارت سادهتر اگر هفت بطن انسان را در نظر بگیریم، 7 سماع معنوی است که خداوند از طریق این سماع معنوی با انسان مکالمه میکند. اگر انسان از طریق مقامات بطن نفس را طی کند، حالاتی برای او دست میدهد، به اصطلاح ساده تر هر مقامی که طی میشود نتیجه آن یک حال است؛ این بر طبق نظر صدرالدین قونوی است و امام خمینی(س) و استاد حسن زاده آملی هم بر همین نظرند.
اولین مقام، مقام توبه است. نتیجه طی مقام توبه رسیدن به یک حال است؛ یعنی رسیدن به یک نفحه از نفحات ربانی که این نفحه وقتی پیش میآید انسان به یک حال دست پیدا میکند. پیامبر اکرم(ص) وقتی شبها دعا مینمود، میفرمودند: «رب زدنی فیک تحیرا». به این معنا که: خداوندا تحیر مرا نسبت به خودت زیاد کن. این تحیر همان حالت بهت است که انسان نسبت به خداوند پیدا میکند. حضرت علی(ع) در نمازهای خود این حالت را داشت لذا گفته بودند تیری را که به پای ایشان فرو رفته بود، وقت نماز از پای حضرت بیرون بیاورند.
چون در این حالت دچار یک حال بودند و درد جسمانی برایشان معنایی نداشت؛ یعنی یک انسان سالک عارف کامل در هنگام بهت الهی از تمام وابستگیهای این دنیا رها میشود. در واقع به دنبال هر مقامی یک حالی ایجاد میشود که جلوهای از جلوات الهی را نشان میدهد چون در هر نفحهای جلوهای وجود دارد. حال در واقع حالت تجلیه است و زیبایی خاص خود را دارد این جلوهها یا جلوه حضور است که جلوه فعل است، یا جلوه وصف است که به آن جلوه کشف میگوییم یا جلوه ذات الهی است که به آن مشاهده میگوییم که در نهج البلاغه و مناجات شعبانیه به وفور دیده میشود.!S3!
به عنوان مثال وقتی از حضرت زینب(س) پرسیدند اوضاع را به چه صورت میبینی. پاسخ دادند: «ما رأیت الا جمیلا». که این از سنگینترین بحثهای عرفانی است که در مورد حضرت زینب در آن اوضاع کربلا مطرح شده است. این به این دلیل است که ایشان دارای مقامات است و به دنبال هر مقامی هم یک حال وجود دارد. لذا برای ورود به مکتب امام خمینی(س) زحمات بسیاری باید کشید تا بتوان به اهمیت عرفان ایشان پی برد، ایشان در شرح دعای سحرشان و همین طور دیگر آثار عرفانی شان به خوبی عرفان والای خویش را به معرض نمایش گذاشتهاند.
به سادگی نمیتوان به سراغ شرح دعای سحر رفت زیرا به میزان بسیاری، منطقها و علوم برای فهم این اثر امام بزرگوار ما لازم است تا بتوان بیانات ایشان را درک کرد. آقای جوادی آملی معتقدند حضرت امام(س) از مرتبه شریعت، طریقت و حقیقت عبور کرده اند. بسیاری از مباحثی که در شرح دعای سحر و آثار عرفانی شان مطرح میکنند بعد از طی این سه مرحله بوده است. انسان باید تسلط زیادی به فلسفه و کلام و عرفان داشته باشد تا بتواند آثار عرفانی امام خمینی(س) را درک کند.