مسئله نزول وحی و مباحث پیرامون آن، از مباحث مطرح در علوم قرآنی است و در دایره علم شریف تفسیر نمیگنجد؛ لیکن برخی مفسران در اثنای مباحث تفسیری خود، برخی شئون آن را مطرح کردهاند؛ البته برخی مفسران نیز به صورت جداگانه و طی کتابی مستقل به این مسئله توجه کردهاند.
به هر حال آنچه در این وجیزه طرح میشود، نگاهی کوتاه به مسئله نزول قرآن از دریچه علم تفسیر است.
1) مبدأ نزول قرآن
خدای سبحان در بسیاری آیات کتاب خود، به مسئلهٴ نزول قرآن و مبدأ نزول آن پرداخته است؛ مهمترین این آیات در «حوامیم سبعه»، «واقعه»، «آل عمران» و «علق» آمده است. بر اساس این آیات، اصل و مبدأ نزول قرآن یکی از اسمای حسنای الهی است:
برای مثال در سورهٴ «آل عمران» آمده است: «الم *اللَّهُ لَا إِلَاهَ إِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَیُّومُ ٭ نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ».(آل عمران3 ـ 1) در این آیات، نزول قرآن، به دو اسمِ «حی» و «قیّوم» خدا نسبت داده شده است؛ بر این اساس، آیه چنین معنا میشود که خدای حی و قیّوم که هیچ معبودی جز او نیست، کتاب خویش را در معیّت و مصاحبت حق، بر پیامبر نازل فرمود.
نیز در سورهٴ «واقعه»، مبدأ نزول قرآن، ساحت قدس «رب العالمین» دانسته شده است: «إِنَّهُ لَقُرْءَانٌ کَرِیمٌ ٭ فىِ کِتَابٍ مَّکْنُونٍ ٭ لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ٭ تَنزِیلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِین».(واقعه80 ـ 77) به این معنا که قرآن از سوی پروردگار جهانیان نازل شده، پس برآورندهٴ نیازهای همهٴ انسانها در همهٴ عصرهاست.
در سورهٴ «فصّلت» نیز خدای رحمان و رحیم مبدأ نزول قرآن معرفی شده است: «حم ٭ تَنزِیلٌ مِّنَ الرَّحْمَانِ الرَّحِیم»؛ (فصّلت 1 - 2) یعنی قرآن از رحمت رحمانی حق نشأت گرفته و با رحمت رحیمیّه خدا تنزّل یافته است.
منظور از رحمت در این آیه، رحمتی است که نقص موجودات را به کمال ترمیم میکند و ناقص را از طریق هدایت، به کمال خویش واصل میسازد؛ رحمتی که پیش از خلقت بوده و پس از آن نیز خواهد بود. (برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر.ک: همتایی قرآن و اهل بیت، ص61-66)
2) چگونگی نزول قرآن
کیفیّت و چگونگی نزول و تجلّی قرآن مسئلهای مهم در امر شناخت قرآن به حساب میآید. خدای سبحان در سورهٴٴ «قدر»، شب قدر را ظرف نزول قرآن معرفی میکند: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فىِ لَیْلَةِ الْقَدْر» و در آیه سوم سوره دخان نیز نزول قرآن را در شبی مبارک میداند: «إِنَّا أَنزَلْنَهُ فىِ لَیْلَةٍ مُّبَرَکَةٍ». جمع این دو آیه، به همراه برخی آیات دیگر نشان میدهد که قرآن کریم، در شب قدر، به صورت دفعی نازل شده است.
از سوی دیگر، بیان تفصیلی تاریخ عصر رسول و نیز شأن نزول آیات، نشان میدهد که قرآن، به صورت تدریجی، طی بیست و سه سال نازل شده است، چنانکه آیاتی هم بر نزول تدریجی آیات و سور قرآن تصریح دارند: «وَ قُرْءَانًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلىَ النَّاسِ عَلىَ مُکْثٍ وَ نَزَّلْنَاهُ تَنزِیلا»(إسراء106) ما قرآن را متفرق نازل کردیم تا تو آن را به تدریج دریافت کرده و به برای مردم تلاوت کنی.
این تحلیل نشان میدهد که ظواهر آیات، در مسئلهٴ کیفیت نزول قرآن متفاوت است و برخی آنها بر نزول دفعی و یکبارهٴ قرآن و برخی دیگر بر نزول تدریجی آن دلالت دارند. از طرفی آیهٴ «لَوْ کاَنَ مِنْ عِندِ غَیرِْ اللَّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلَافًا کَثِیرًا» وجود تعارض و اختلاف در آیات این کتاب آسمانی را منتفی میداند و آیات قرآن نه تنها اختلاف و تعارضی با هم ندارند، بلکه مکمّل و تمامکنندهٴ یکدیگرند.!S1!
از این رو برای تبیین و تحلیل انسجام میان آیات مزبور باید گفت که قرآن کریم دو نزول داشته که یکی به صورت دفعی بوده و دیگری صورت تدریجی داشته است.
مرحوم علاّمه طباطبایی در این باره مینویسد: «قرآن کریم دو مرتبه نازل شده؛ مرتبهای از آن بسیط و یکپارچه و مصون از تغییر است و مرتبهٴ دیگرش به صورت تفصیلی و غیر بسیط است و صلاحیّت تغییر و تحوّل به گونهٴ ناسخ و منسوخ و مانند آن را دارد و آنچه در شب قدر بر قلب مطهّر رسول اکرم(ص) نازل گردید، همان مرتبهٴ بسیط قرآن است و آنچه طی دوران رسالت بر آن حضرت نازل شد، همان مرتبهٴ تفصیلی و غیر بسیط قرآن است که با ناسخ و منسوخ همراه است».(المیزان، ج 2، صص 18 ـ 15)
آنچه علامه طباطبایی بدان توجه کرده است، با بعضی شواهد قرآنی و روایی نیز تطابق دارد؛ البته نزول قرآن کریم در شب قدر، به صورت بسیط محض نیست، زیرا بر اساس آیات قرآن، در شب قدر هر امر حکیم و یکپارچهای، تفریق و تفصیل مییابد: «فِیهَا یُفْرَقُ کلُُّ أَمْرٍ حَکِیم»(دخان 4). بنا بر این آنچه در شب قدر نازل میشود، باید با تفریق تناسب بیابد؛ نه جمع.
مراتب نزول قرآن
چنانکه میدانیم قرآن کریم سه مرتبه عالی، متوسط و نازل را میپیماید؛ مرتبهٴ عالی قرآن امالکتاب و کتاب مکنون است که در مقام لدن، نزد ذات مقدس خداست؛ مرتبهٴ متوسط قرآن را فرشتگان مقرّب و کِرام بَرَرَه درمییابند، و مرتبهٴ نازل قرآن نیز در قالب الفاظ و مفاهیم، به صورت عربی مبین تنزل یافته، و جامعهٴ انسانی در خدمت آن است.
مرتبهٴ نازلهٴ قرآن(عربی مبین) به صورت تفصیلی و طی سالهای رسالت بر پیامبر نازل شده است. البته رسول اکرم(ص) مرتبهٴ عالیه و متوسطه قرآن را در مرتبهٴ عالیهٴ قلب دریافته و سپس در مرتبهٴ نازله، با سمع و بصرِ قلب گرفتهاند و برای مردم باز گفتهاند.
مرتبهٴ عالی قرآن که در مقام لدن جای دارد، حقیقتی بسیط و محض است که هیچ کثرت و تفصیلی نمیپذیرد و وجود مبارک رسول گرامی اسلام نیز در شب معراج، بیواسطهٴ فرشتگان، و به صورت مستقیم آن را یافتهاند، در این مقام که مقام حقیقت مکنون قرآن است، حتی فرشتهٴ مقرّب و جبرئیل امین نیز راه ندارند: «لو دنوت أنملةً لاحترقت» (بحارالانوار، ج 18، ص 382).
در شب قدر قرآن با واسطه جبرئیل که روح امین است، بر قلب مطهّر پیامبر نازل شد: «نَزَل به الروح الامین٭ علی قلبک لتکون من المنذرین». (شعرا 193-194) البته در این مرحله، قرآن از بساطت محض خارج شده، نوعی تفصیل مییابد که با شب قدر تناسب دارد.
توجه به این نکته ضروری است که مقصود از «اجمال» در این بحث به معنای خلاصهگیری که با ابهام همراه است یا علم اجمالی مطرح در علم اصول نیست، بلکه اجمال در این بحث، در مقابل ترکیب و تفصیل و به معنای بساطت است که در عین اجمال و بساطت، همهٴ احکام و معارف را در درون خود نهفته دارد.
3)هدف نزول قرآن
الف) کتب آسمانی، برنامه هدایت انسانهاست و قرآن کریم که آخرین کتاب و پیام الهی است، کاملترین کتاب هدایت و عالیترین دستور «سیر الی الله» است.
پیامبر اسلام نیز خاتم پیامبران و کاملترین خلیفه الهی است که اوج قلّه «ثم دنی فتدلی٭ فکان قاب قوسین أو أدنی» (نجم8-9) را در نوردید و در مقام «لدن» قرآن را برای انسان به ارمغان آورد: «وإنک لتلقّی القران من لدن حکیمٍ علیمٍ»(نمل6)، از این رو هدایت قرآن، هدایتی برتر است و راه روشن از نور او مسیری فروزانتر را پیش روی بشر قرار میدهد.
قرآن کریم در آیات فراوانی، نزول خود را با هدایت همراه دانسته است: «ونزّلْنا علیک الکتاب تبیاناً لکل شیءٍ وهدی ورحمةً وبُشری للمسلمین».(نحل89) در آغاز سورهٴ مبارکهٴ بقره نیز آمده است: «ذلک الکتاب لا ریْب فیه هدی للمتقین».(بقره2) در این آیات قرآن عین هدایت معرفی شده است؛ نه کتابی دارای هدایت؛ یعنی قرآن هم در ذات و گوهر وجودی خود هدایت است و هم هدایتگر دیگران.
ب) قرآن کریم در مرحلهای بالاتر در آغاز سورهٴ ابراهیم(ع)، هدف نزول قرآن را که همان هدف والای رسالت است، چنین ترسیم میکند: «الر کتاب أنزلناه إلیک لتخرج الناس من الظلمات إلی النور بإذن ربهم إلی صراط العزیز الحمید»(ابراهیم1)؛ قرآن کتابی است که ما آن را به سوی تو فرو فرستادیم تا مردم را از هر تیرگی و تاریکی برهانی و آنان را به نور برسانی که البته این رهانیدن از ظلمتها و رساندن به نور، به دستور و اجازهٴ پروردگار آنان است.!S2!
دوری از خدا جز تاریکی ثمرهای ندارد و خدا که «نور بالذات» است تنها عامل روشنایی و نورانیت انسان است: «اللهُ ولِیّ الذین امنوا یخْرجهمْ من الظلمات إلی النّور»(بقره257).
در آیات قرآن، نورانی ساختن مردم به رسول اکرم(ص) نیز نسبت داده شده است، چراکه انسان کامل، خلیفهٴ خداست و خلیفه، کار مستخلفعنه را انجام میدهد و چون انجام این کار توسّط آن حضرت از راه خلافت و نیابت است، در آیات قرآن اخراج از ظلمتها به سوی نور، به اذن خدا مقید شده است.
غرض آنکه هدف والای نزول وحی، نورانی کردن جامعهٴ انسانی است؛ انسانی که در عمل از گزند تیرگی وسوسه، دسیسه و مغالطه مصون است، و در فکر و اندیشه، از تباهی توهم و تخیّل، و مغالطه آزاد است، شایستهٴ خلافت خداست.
بنابراین، مهمترین هدف نزول وحی، نیل به مقام خلیفة اللهی برای انسان است.
منبع: نشریه «حریم امام»