فلسفه اسلامی و دشمنان آن
9خردادماه امسال انجمن حکمت و فلسفه ایران میزبان همایشی پیرامون اندیشههای فلسفی عرفانی امام خمینی با عنوان «عروج از عرش و پرواز در فرش؛ امام خمینی؛ فلسفه، عرفان و فقه» بود و پیش از این گزارشهایی خبری از سخنرانیهای این همایش نیز منعکس شده است نظر به اهمیت موضوعات طرح شده پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران در صدد برآمده است تا به شرح و بررسی نکات برجسته این همایش بپردازد. پیش از این متن سخنرانی آیتالله محقق داماد در این همایش و نیز یادداشتهایی(1)و(2) پیرامون آن بر روی پایگاه اطلاع رسانی جماران قرار داده شد. در این سلسله یادداشتها به محتوای سخنرانی آیتالله مصطفوی در این همایش نظر خواهیم افکند. پرسش از هدف فلسفه اسلامی که نخستین بخش این سخنرانی بوده است؛ موضوع یادداشت حاضر نیز خواهد بود. در دو یادداشت آتی نیز به صورتهای جداگانه تفسیر آیتالله مصطفوی از رویکرد فلسفی و عرفانی امام به بحث گذاشته خواهد شد.
1)کاربرد و هدف فلسفه اسلامی چیست؟ آیتالله مصطفوی در دو سطح به این پرسش پاسخ میدهد. در مرتبه اول علم به حقیقت اشیا و در سطح دوم تشبه به اله به عنوان غایت فلسفه اسلامی ذکر شده است. براساس تقسیم بندیهای معمول، هدف نخست غایت الهیات «بالامعنی الاعم» و هدف دوم غایت الهیات «بالامعنی الاخص» است. در تشریح هدف دوم ایشان هم فهم بهتر دین و هم دفاع از عقاید دینی را جزو کارکردهای فلسفه برمیشمرند. در ادامه این یادداشت سعی میکنیم تا رویکردی انتقادی را در نسبت میان دین و فلسفه طرح نموده و مدعای آیتالله مصطفوی در مورد کارکردهای فلسفه و نسبت آن با دین را به آزمون بگذاریم.
2) به طور کلی دو جریان عمده به نقد بنیادین فلسفه اسلامی دست میزنند. یک گروه، علمای حوزه و گروه دیگر عدهای از روشنفکران هستند که معنا و مصداق این ترکیب را زیر سوال میبرند. چون پرداخت به هر دوی این جریانها خارج از گنجایش چنین یادداشتی است و نیز روی سخن آیتالله مصطفوی در تایید حقانیت فلسفه چندان با روشنفکران دینی نبوده است؛ در اینجا به بحث در باب مخالفین حوزوی بسنده شده است. در میان حوزویان، مکتب تفکیک جدی ترین مخالف فلسفه اسلامی است. آنچه روشن است علمای مکتب تفکیک حتی اگر سخن در باب عناوین را مهم تلقی نکنند(1) اما هرگز حاضر به پذیرش عنوان فیلسوف اسلامی برای خود نیستند. نسبت این مکتب با فلسفه اسلامی نسبتی ویژه است و به یک معنا میتوان گفت هیچ جریانی به اندازه مکتب تفکیک هویت فلسفه اسلامی را به چالش نمیکشد. این مکتب از یک طرف حجیت عقل را میپذیرد. چرا بزرگان تفکیک همچون میرزا مهدی اصفهانی(ره) و میرزا جوادآقا تهرانی(ره) و... به خدایی که بهظاهر قرآنی همانند ما دست، گوش و چشم دارد، معتقد و ملتزم نیستند؟ جواب روشن است! برای اینکه چنین خدایی، معقول نیست! (2) ایشان بسیاری از مبانی فلسفی نظیر امتناع اجتماع نقیضین و یا اصل علیت را می پذیرند.(3) اما در درجه اول هویت فلسفه اسلامی را از اساس انکار میکنند. در درجه دوم کارکرد این فلسفه را مورد مناقشه قرار میدهند و در نهایت استدلالهایی را که فلاسفه اسلامی مبتنی بر آنها دعاوی خود را مطرح میکنند مخدوش میدانند. در ادامه ابتدا نمونهای از نقدهای ایشان که هویت فلسفه اسلامی را از اساس به چالش میکشد طرح کرده و در پایان نیز بحثی در باب نقدهایشان به استدلال ها و کارکردهای فلسفه اسلامی مینماییم.
3) تفکیک میان عقل و فلسفه مبنای نقد این جریان به فلسفه است. عقل به معنای عامِ مابه الادراک نزد تفکیکی ها از چنان جایگاهی برخوردار است که اثبات حقانیت وحی نیز به عهده آن است. این عقل هیچ تضادی با وحی نخواهد داشت؛ اما نباید عقل و مستقلات عقلیه را با مواضع فیلسوفان اسلامی خلط کرد. مواضعی که به نظر مکتب تفکیک بعضا در تقابل با وحی قرار میگیرد. هنگامی که فرد به کمک مستقلات عقلی حقانیت وحی را به اثبات رساند؛ «با تدبر بر روی کلام وحی به چنان یقینی دست خواهد یافت که چیزهایی که در نظرش حالت استدلال عقلی دارند نمیتواند حجیت قطعی بیابد.»(4) از نظر تفکیکیها چنین فردی دیگر نه به اشتباهات فلاسفه نظیر سنخیت خالق و مخلوق یا وحدت علم و اراده قائل خواهد شد؛ نه در مسئله معاد جسمانی به شک و شبهه خواهد افتاد.
4) اما معمولا نخستین دفاعی که از فلسفه در برابر مواضع این چنینی میشود آن است که اعتبار حکم عقلی همیشگی است و معنا ندارد که پس از اثبات حقانیت وحی آن را کنار بنهیم. اگر فیلسوف با همان عقلی که وحی را به اثبات می رساند به سنخیت علت و معلول و به تبع آن خالق و مخلوق برسد؛ اگر ظاهر آیات و روایات با چنین نتیجهگیری در تضاد افتاد باید ضرورتا دست به تاویل بزند. پس هرگاه ما اعتبار و حجیت عقل را مخدوش نماییم؛ وحی نیز از اعتبار ساقط خواهد شد. در پاسخ به این نقد آیتالله سیدان از علمای بزرگ مکتب تفکیک این گونه سخن میگوید که «اگر کسی از ابتدا در مسیر عقلی گام برداشت، ممکن است فیلسوف دیگری هم بر آن خدشه وارد کند ... این فیلسوف برمعنایی ادعای قطعیت کرده است و فیلسوف دیگری همان ادلهای را که به عنوان قطع اعلام شده است درست نمیداند، طبعا می توان نتیجه گرفت که اصل مطلب از قطعیت برخوردار نبوده است زیرا این فیلسوف چنان میگوید و فیلسوف دیگر آن را رد میکند». (5) به نظر می رسد که در این نگاه توافق عام بر روی یک موضع مهمترین معیار برای قطعیت آن است و لذا در باب امری که توافق عام بر روی آن وجود ندارد، نمیتوان به قطعیت عقلی رسید. از این رو به نظرات فلاسفه اسلامی که هر یک نظر دیگری را مخدوش کرده است نمیتوان اعتماد کرد. اما مشکلی که در این میان وجود دارد آن است که این توافق عام نه بر روی حقانیت وحی وجود ندارد نه بر روی آنچه مکتب تفکیک مستقلات عقلیه میخواند. پس این نقدی است که اگر بر فلسفه اسلامی وارد باشد ریشه مکتب تفکیک را نیز خواهد زد. لذا باید به جای توافق عام بر سر یک مسئله معیاری عقلی را برای قطعیت آورد و با استناد به اختلاف آرای فلاسفه کلیت فلسفه را مخدوش دانست. تا این جا نمونهای از نقدهای مکتب تفکیک که هویت فلسفه اسلامی را از اساس به چالش میکشد طرح کردیم و نشان دادیم که چنین نقدی میتواند به طریق اولی بر خود مکتب تفکیک نیز وارد باشد.
5)گفتیم که کاربرد فلسفه اسلامی نیز از طرف علمای مکتب تفکیک مورد مناقشه قرار گرفته است. آیتالله مصطفوی در سخنرانی خود فهم بهتر دین و دفاع از آن در برابر شبهات را جزو کارکردهای فلسفه اسلامی دانستهاند. اما اگر آن طور که علمای تفکیک مدعیاند نتایج فلاسفه اسلامی با صریح آیات در تقابل باشد چگونه این فلسفه به فهم بهتر وحی کمک میکند؟ با این حساب از نظر مکتب تفکیک اگر فلسفه اسلامی به شبهات دامن نزند قطعا قادر به دفاع از دین نخواهد بود. اما میدانیم که اگر به ظاهر آیات قرآنی اکتفا کنیم باید برای خدا دست و چشم و گوش قائل باشیم و خدایی که مکتب تفکیک از آن دفاع میکند چنین اوصافی ندارد. چه امری باعث میشود که علمای مکتب تفکیک از ظاهر چنین آیاتی عدول کنند. به نظر می رسد که ایشان چنین خدایی را نمی پذیرند چرا که با همان عقل صریحی که حقانیت دین را اثبات نموده است در تضاد است. البته به ادعای ایشان خود قرآن نیز این تضاد ظاهری آیات با عقل صریح را رفع می کند. (6) اما به هرحال ایشان نمی توانند نقش مستقلات عقلیه در فهم بهتر آیات و نیز عدول از ظاهر برخی آیات به واسطه تقابل با برخی نتایج صریح عقلی را رد کنند. از این رو تفاوتی ماهوی میان مواجهه مکتب تفکیک و فلسفه اسلامی با آیات قرآن نیست. همان گونه که فلسفه اسلامی از نتایج تحقیقات عقلی برای فهم بهتر آیات استفاده میکند و در مواردی که تضادی میان این نتایج و آیات برقرار است دست به تاویل میزند؛ مکتب تفکیک نیز به مستقلاتی عقلی قائل است که به واسطه آن فهم صحیح از آیات را عرضه کرده و در جایی که تضادی ظاهری در میان است از ظواهر آیات عدول میکند. با این حساب نقدهای دسته دوم یعنی نقدهایی که کاربرد فلسفه اسلامی در کمک به دین را به جهت تضاد نتایج آن با آیات و روایات زیر سوال می برد مخدوش است.
6) اما دسته سوم از نقدهای جریان تفکیک، آنهایی است که استدلالهای فلاسفه اسلامی را مخدوش میکنند. دامنه بحث از این نقدها بسیار گسترده است. استدلالهایی که منجر به پذیرش سنخیت خالق، مخلوق و یکی بودن علم و اراده در حضرت باری میشود و یا بحثهای صورت پذیرفته در جبر و اختیار و همچنین معاد جسمانی که پیشتر نیز اشارهای به آنها شد از جمله استدلالها و مباحثی بوده است که توسط فلاسفه طرح و اهالی مکتب تفکیک نسبت به آن منتقد هستند. یقینا پرداختن به این مباحث از حوصله این یادداشت خارج است اما به نظر میرسد گره اصلی دفاع از فلسفه اسلامی در همین جا نهفته باشد. اگر اهالی مکتب تفکیک بتوانند نشان دهند که چنین نتایجی از مبادی عقلی برنمی آید و استدلال های فلاسفه ظنی و خدشه پذیر است؛ آنگاه ادعای ایشان مبنی بر عدم کاربرد معارف فلسفه اسلامی در فهم بهتر و دفاع از دین نیز موجه است؛ اما اگر فلاسفه اسلامی بتوانند نشان دهند که استدلالهای ایشان چنان قابل دفاع است که از همان قطعیتی که مستقلات عقلی برخوردار است بهره میبرد؛ آنگاه هم از هویت فلسفه اسلامی به طور کلی دفاع کرده اند و هم کارکرد آن در فهم بهتر و دفاع از دین را به اثبات رساندهاند.
!)نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک، کتاب نقد شماره 41، ص 328
2) جریان شناسی تفکیکیان، مصاحبه آیت الله محسن غرویان با نشریه پنجره
3) نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک، کتاب نقد شماره 41، ص 328
4) نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک، کتاب نقد شماره 41 ،ص 327
5) نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک، کتاب نقد شماره 41 ، ص 327
6)نسبت عقل و وحی از دیدگاه فلسفه اسلامی و مکتب تفکیک، کتاب نقد شماره 41، ص 318