عدل
عدل میانهروی در تمام قوا و پیروی غرائز و امیال از حکم عقل و مهار شدن آنها به وسیله فکر و اندیشه است و روی این حساب عدل فقط یک ملکه اخلاقی معین نبوده و شامل تمام ملکات فاضله میگردد.
وقتی از امام صادق درباره عدل سؤال میشود، میفرماید:
1) اذا غض طرفه عن المحارم و لسانه عن المآثم و کفه عن المظالم[1] انسان عادل کسی است که در اثر انقیاد شهوت در برابر عقل، چشمش را از گناهان بپوشد و زبانش را از گناه و فحش و دستش را از ستم به زیر دستان نگاه دارد.
2) من ملک نفسه اذا رغب و اذا رهب و اذا اشتهی و اذا غضب حرم الله جسده علی النار[2] کسی که میتواند جلو خواستههای خود را بگیرد و از شدت میل و شهوت و یا غضب و خشم بکاهد و مالک خود باشد خداوند بدن او را بر آتش حرام کرده است.
عدل فردی و عدل اجتماعی
اعتدال در قوای فعاله یک فرد و روش و رفتارش با دیگران «عدل فردی» و توازن در عوامل و قوانین اجتماعی«عدل اجتماعی» است.
درباره عدل فردی جمعی از فلاسفه میگویند: انسان، طبعا ستمکار و جنایت پیشه و از نعمت عدل محروم است. بعضی قدم را بالاتر نهاده و معتقدند که ظلم و تجاوز در نهاد تمام موجودات فعاله از گیاه، حیوان و انسان موجود است.
میگویند: ما میبینیم گیاه قوی مانع رسیدن نور و آب و غذا به گیاه ضعیف شده و بالاخره او را نابود میکند و حیوان ضعیف طعمه حیوان قوی میشود و انسان اگر نیرومند شد همه چیز را در راه تأمین منافعش به کار میبرد و از همه، به نفع خود استفاده میکند.
توماس هابز میگفت هر انسانی در حال عادی برای انسانهای دیگر گرگ و درنده و طبعا شریر و جنایتکار است. [3]
اما امام صادق(ع) انسان را بالذات قابل صلاح و فساد دانسته و او را در برابر عدل و ظلم مخیر و مختار میداند. صحیح است که ستم و ظلم بین افراد انسان شایع و معمول است، ولی به عقیده آن حضرت روح انسان اسیر این حالت نیست و آماده است که تحت تربیت صحیح و تهذیب اخلاق قرار گرفته، راه عقلی موافق با عدالت را انتخاب کند و به آنجا برسد که بین خود و دیگران فرق نگذارد، هر چه برای خود دوست دارد برای دیگران نیز دوست بدارد و آنچه برای خود میخواهد برای دیگران نیز بخواهد.
امام صادق میفرماید: سید الاعمال ثلاثة: انصاف الناس من نفسک حتی لا ترضی بشیء لنفسک اذ ارضیت لهم بمثله...
بهترین رفتار انسان سه چیز است که یکی از آنها این است که با مردم به عدل و انصاف رفتار کنی و برای خود چیزی نخواهی، مگر آنکه برای دیگران نیز مثل آن را خواسته باشی.
عدل اجتماعی
دانشمندان جامعهشناسی اجتماع را به فرد تشبیه کرده و حالات فرد را در اجتماع نیز بیان کردهاند. همانطور که میبینیم فرد گاهی سالم و گاهی بیمار زمانی پیشرو و جلو افتاده و وقتی عقب مانده و منحط، فردی معتدل و عادل.و فردی دیگر افراطی و غیر عادی.
همچنین در اجتماع حالات سلامتی و بیماری و تعالی و انحطاط و اعتدال و طغیان پیدا میشود. همان طور که در اعضاء مختلف بدن فرد، ارتباط طبیعی برقرار است در اجتماع هم بین افراد این رابطه موجود است؛ فرد زنده، درک و شعور دارد، و عقل سبب توازن در قوی و غرائزش میشود، همینطور اجتماع زنده شعور داشته و با عقل و منطق ایجاد همآهنگی و همکاری در افراد مینماید و همه را مانند اعضاء یک بدن و به سمت یک هدف به فعالیت وا میدارد.
امام صادق در تحقیق عدل اجتماعی میفرماید: یحق للمسلمین الاجتهاد فی التواصل و التعاون علی التعاطف و المساواة لاهل الحاجة تعاطف بعضهم علی بعض حتی یکونوا کما امرهم الله(رحماء بینهم) متراحمین.[3]
بر مسلمانان است که کوشش کنند در رسیدگی و کمک به یکدیگر، مساوات با بیچارگان و رفت و آمد باهم تا رحم دل و مهربان باشند، همانطور که خداوند درباره یاران پیغمبر میفرماید که اینان نسبت به همکیشان خود رحم دل و پرعاطفه ولی با دشمنان سخت و دشمناند.
3)ما قدست امة لم یؤخذ لضعیفها من قویها غیر متعتع[4] جمعیتی پاک و منزه نشدند که حقوق زیردستان را از زورمندان نگرفتند.
4)اذا لم تجتمع القرابة علی ثلاثة اشیاء تعرضوا له حول الوهن علیهم و شماتة الاعداء بهم و هی ترک الحسد فیما بینهم لئلا یتحزبوا فیشتت امرهم و التواصل لیکون ذلک حاویا لهم علی الالفة و التعاون لتشملهم العزة.[5] اگر اجتماعی براساس این سه امر تشکیل نشد سقوط و سرزنش برایش پیش میآید، اول: آنکه نسبت به هم حسد نورزند تا چند دستگی بین آنان پیش نیاید و باهم مهربان باشند و همکاری و کمک در مشکلات اجتماعی داشته باشند تا عزت و عظمت بر آنها سایه افکند.
1) تحف العقول، ص 89
2) امالی صدوق، ص 198
3) سیر حکمت در اروپا
4) اصول کافی، حدیث 15، باب حق المؤمن
5) وسائل الشیعه، حدیث 9 باب وجوب الامر بالمعروف
6) تحف العقول، ص 78
منبع: مکتب تشیع، خرداد 1342، شماره 10، صص 158 تا 160