روزه ماه مبارک رمضان امتیاز و ویژگیهاى خاصى دارد که هم این ماه و هم روزهاش با سایر ماهها و ایام سال تفاوت مىکند. حضرت امام حسن عسکرى(ع) به نقل از پیامبر (ص)میفرمایند:
«إنَّ لِلَّهِ خِیَاراً مِنْ کُلِّ مَا خَلَقَهُ فَلَهُ مِنَ الْبِقَاعِ خِیَارٌ وَلَهُ مِنَ اللَّیَالِی وَالأَیَّامِ خِیَارٌ وَلَهُ مِنَ الشُّهُورِ خِیَارٌ وَلَهُ مِنْ عِبَادِهِ خِیَارٌ وَلَهُ مِنْ خِیَارِهِمْ خِیَارٌ، فأمّا خیاره من البقاع فمکّة و المدینة و بیت المقدّس... وَأَمَّا خِیَارُهُ مِنَ اللَّیَالِی فَلَیَالِی الْجُمَعِ وَلَیْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ وَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ وَ لَیْلَتَا الْعِیدِ... وَ أَمَّا خِیَارُهُ مِنَ الشُّهُورِ فَرَجَبٌ وَ شَعْبَانُ وَ شَهْرُ رَمَضَانَ.... وَ إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یُنْزِلُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ مِنَ الرَّحْمَةِ أَلْفَ ضِعْفِ مَا یُنْزِلُ فِی سَائِرِ الشُّهُورِ».
خداوند از آنچه خلق فرموده، مواردى را ممتاز قرار داده است؛ هم از مکانها و سرزمینها، هم از میان شب و روز، هم از میان ماهها و هم از میان بندگان. آنچه از میان مکانها برگزیده، سرزمین مکه، مدینه و بیتالمقدّس است؛ آنچه از میان شبها انتخاب فرموده، شبهاى جمعه، شبِ نیمه شعبان، لیله القدر، شبهاى عید فطر و عید قربان است و از میان ماههاى سال، ماه رجب، شعبان و ماه مبارک رمضان را برگزیده است. خداوند عزّوجلّ در ماه مبارک رمضان، رحمت واسعهاش را هزار برابر سایر ماهها نازل مىکند.
در خطبه معروفى که پیامبر (ص)در آستانه ماه مبارک رمضان بیان فرمودهاند، آمده است:
«أَیُّهَا النَّاسُ! إنَّ أَبْوَابَ الْجِنَانِ فِی هَذَا الشَّهْرِ مُفَتَّحَةٌ، فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لا یُغَلِّقَهَا عَنْکُمْ وَ أَبْوَابَ النِّیرَانِ مُغَلَّقَةٌ،فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لا یُفَتِّحَهَا عَلَیْکُمْ وَ الشَّیَاطِینَ مَغْلُولَةٌ، فَاسْأَلُوا رَبَّکُمْ أَنْ لا یُسَلِّطَهَا عَلَیْکُمْ».
اى مردم! در این ماه، درهاى بهشت به روى بندگان خدا باز است. از خدایتان بخواهید که این درهاى گشوده را به روى شما نبندد و درهاى جهنم به روى شما بسته است از خداىتان بخواهید هیچگاه این درها گشوده نشود و دستهاى شیاطین در این ماه بسته است و به زنجیر کشیده شدهاند [و قدرت فریبندگى و وسوسه مؤمنان از آنها سلب شده است] از خداىتان بخواهید هیچگاه شیاطین را بر شما مسلط نکند.
این ماه به دلیل همان ویژگى و انتخاب ذات اقدس الهى، ماه برگزیده خدا است و اینها امتیازاتى هستند که خالق آسمان و زمین، زمان و مکان، روز و شب، براى آفریدگان خود قرار داده و به نام ماه خود نام گذارى کرده و بندگانش را به میهمانى خود دعوت نموده است.
رسولاکرم (ص)مىفرمایند:
«هُوَ شَهْرٌ دُعِیتُمْ فِیهِ إِلَى ضِیَافَةِ اللَّهِ».
این ماه، ماهى است که شما به مهمانى خداوند دعوت شدهاید.
این مهمانى، بسیار کم خرج و فوقالعاده سودآور است. جوانان باید از این فرصت استفاده کنند؛ زیرا در شرایطى هستند، که قدرت عبادت دارند؛ آمادگى و صفاى روح و پاکیزگى آنها از آلودگىهاى دنیا، بیشتر از سایر سنین است. براى کسانى هم که به عبادت از منظر تجارت نگاه مىکنند، یک تجارت سودآور و پرفایده است.
حضرت امیرالمؤمنین (ع)در وصف متّقین مىفرمایند:
«صَبَرُوا أَیَّاماً قَصِیرَةً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَةً طَوِیلَةً تِجَارَةٌ مُرْبِحَةٌ یَسَّرَهَا لَهُمْ رَبُّهُمْ أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا فَلَمْ یُرِیدُوهَا وَأَسَرَتْهُمْ فَفَدَوْا أَنْفُسَهُمْ مِنْهَا» .
روزگارى کوتاه که صبر و تحمّل کردند، آسایش طولانى در پى داشت. این تجارت سود آورى بود که خداوند براى مردم باتقوا امکانپذیر ساخت. دنیا به آن تقوا پیشگان روى آورد؛ ولى آنان رهایش کردند و به آن اعتنایى ننمودند. دنیا آنان را به اسارت کشید و آنان با دست کشیدن از جهان، خود را نجات دادند.
کاهش ارزش روزه
هر عبادتى در راستاى سازندگى و ارتقاى مقام انسان، قابلیت تکامل یا کم ارزش شدن را دارد؛ یعنى کسى، که عبادتى را انجام میدهد مىتواند با انجام دادن امورى به ارزش آن عبادت بیفزاید یا از ارزش آن بکاهد. روزه نیز همین حکم را دارد؛ یعنى هم قابل تکامل است و هم قابل نقصان.
حضرت امیرالمؤمنین (ع)مىفرمایند:
«کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلا الْجُوعُ وَالظَّمَاُ» .
چه بسیار روزهدارى که از روزهاش نتیجهاى جز گرسنگى و تشنگى نمىگیرد!
البته این مسئله فقط در مورد روزه مطرح نیست. بلکه تمام عبادات شامل چنین قاعدهاى مىشوند. به عنوان نمونه حضرت امیرالمؤمنین (ع)در مورد نماز مىفرمایند:
«وَکَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلاَّ السَّهَرُ وَالْعَنَاءُ».
چه بسیار شب زندهدارى که از بیدارىاش، جز بىخوابى و رنج، حاصلى نمىبرد!
تمام عبادات مبتنى بر یک علت نهایى است که اگر آن علت حاصل نشود، از روزه جز تشنگى و گرسنگى و از نماز جز بىخوابى و زحمت، سهمى ندارد.
به نصّ قرآن کریم، علت غایى نماز، دورى از گناه است.
(تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ) .
نماز، انسان را از زشتیها و گناه باز مىدارد.
خداوند سبحان، تقوا و پرهیزکارى را علت غایى روزه معرفى میکند و مىفرماید:
(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) .
اى افرادى که ایمان آوردهاید! روزه بر شما نوشته شده، همان گونه که بر کسانى که قبل از شما بودند نوشته شده، تا پرهیزگار شوید.
در حقیقت روزه واقعى آن است، که انسان را به راه صحیح و پاکدامنى رهنمون شود.
مراتب روزه
روزه هم مثل نماز، مراتب و درجاتى دارد. یک مرتبه آن در اصطلاح فقها، فقط مرتبه اسقاط تکلیف است؛ یعنى فقط نگهدارى شکم و شهوت. در این حال دیگر لازم نیست چشم، گوش، زبان و امثال آن اطاعتى کرده باشند. همین که روزهدار از خوردن، آشامیدن و محرّماتِ ذکر شده در رسالههاى عملیه پرهیز کند، تکلیف واجب را ادا کرده است. در این حال، چشم و گوش و زبان، هیچ یک تابع فرمان «صوموا» نبودهاند و او فقط با این عمل، واجب ظاهرى را به جاى آورده است. آن کمالات و آثار، یقینا بر این مقدار از عمل مترتّب نیست و او فقط تکلیف واجب را ادا کرده است؛ مثل انسانى که وضو مىگیرد و نمازى را به حسب ظاهر به جاى مىآورد که تکلیفى انجام داده باشد.
مرتبه دیگر اینکه در سایه تورّع و امساک از خوردن، آشامیدن و مهار غریزه جنسى، سایر اعضا (زبان، گوش، چشم، دست و پا) را هم از ارتکاب ناروا حفظ مىکند؛ مثلاً وقتى حرف از زبان مىشود مىگوید:
در سخن دُر ببایدت سفتن ور نه گنگى، به از سخن گفتن
وقتى صحبت از چشم است مىگوید:
زدست دیده و دل هر دو فریاد که هر چه دیده بیند دل کند یاد
بسازم خنجرى نیشش ز پولاد زنم بر دیده تا دل گردد آزاد
چشم را به روى هر ناروا و حرامى میبندد و براین باور است، که آنچه تا کنون دیدهام، از دل ندیدهام، همه از چشم دیدهام؛ بنابراین، چشم، گوش، دست، پا و همه جوارح را در بند مىکشد و براى مهار آنها با خود نیز مىجنگد تا چشم دل او باز شود.
حضرت امام صادق (ع)در این زمینه مىفرمایند:
«إذَا صُمْتَ فَلْیَصُمْ سَمْعُکَ وَبَصَرُکَ وَشَعْرُکَ وَجِلْدُکَ وَعَدَّدَ أَشْیَاءَ غَیْرَ هَذَا وَقَالَ: لاَ یَکُونُ یَوْمُ صَوْمِکَ کَیَوْمِ فِطْرِکَ».
هنگامى که روزه میگیرى، باید گوش و چشم و موى و پوست بدنت نیز روزه باشند و اشیاى دیگر را شمارش نمودند و فرمودند: باید روزى که روزهدارى با روزهاى دیگرت متفاوت باشد.
با توجّه به روایات مذکور، گناه موجب کاهش ارزش روزه مىشود؛ امّا همانگونه که حضرت امام سجّاد (ع)فرمودند، حق روزه آن است که تمام اعضاى بدن روزه باشند؛ یعنى گناهانى که از طریق اعضاى مختلف بدن صادر مىشوند، در زمان روزه، موجب کاهش ارزش روزه مىگردند. پس باید مراقب بود چنین اتفاقى رخ ندهد.
حضرت امام صادق (ع)مىفرمایند:
«سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ (ص)امْرَأَةً تَسُبُّ جَارِیَةً لَهَا وَهِیَ صَائِمَةٌ فَدَعَا رَسُولُاللَّهِ (ص)بِطَعَامٍ فَقَالَ لَهَا: کُلِی فَقَالَتْ: إِنِّی صَائِمَةٌ فَقَالَ: کَیْفَ تَکُونِینَ صَائِمَةً وَقَدْ سَبَبْتِ جَارِیَتَکِ؟! إِنَّ الصَّوْمَ لَیْسَ مِنَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ فَقَطْ» .
رسولاکرم (ص)شنیدند که زن روزهدارى نسبت به کنیزاش بدگویى و فحّاشى مىکند. حضرت (ص)آن زن را به خوردن طعام دعوت کردند. آن زن عرض کرد: من روزه دارم، حضرت (ص)فرمودند: چگونه روزه دارى، حال آن که زبانت به فحش و بدگویى نسبت به زیر دست باز شده است؟ همانا روزه فقط پرهیز از خوردن و آشامیدن نیست. باشد، زبان و گوش او هم باید روزهدار باشد.
«مَنِ اغْتَابَ مُسْلِما بَطَلَ صَوْمُه وَنَقَضَ وُضُوؤه فَإِنْ ماتَ وهُوَ کذلک، ماتَ و هُوَ مُسْتَحِلٌّ لِما حَرَّمَ اللّهُ» .
کسى که از مسلمانى غیبت و بدگویى کند، روزه خود را باطل کرده و وضوى او هم باطل میشود؛ پس اگر در این حال بمیرد، حرام الهى را حلال کرده است.
مسئله مراقبت از ارزش روزه، آن قدر مهم است، که در آموزههاى دینى نسبت به ذهن و فکر نیز دستور روزه دادهاند.
حضرت امیرالمؤمنین (ع)مىفرمایند:
«صِیامُ القَلْبِ عَنْ الْفِکرِ فی الآثامِ أَفْضَلُ مِنْ صِیامِ الْبَطْنِ عَنِ الطَعامِ».
روزهدارى قلب از فکر کردن به گناهان، برتر از آن است که فقط شکم را از خوردن و آشامیدن باز دارد.
در کتاب معراج السعاده، سه درجه براى روزه بیان شده است:
اول: روزه عوام و آن عبارت است از اینکه در روزها شکم و فرج خود را از مقتضاى شهوات آنها محافظت نمایى و این نوع روزه فایده نمىبخشد مگر رهایى از عذاب را.
دوم: روزه خواص و آن عبارت است از آنچه مذکور شد به زیادتى محافظت چشم، گوش، زبان، دست، پا و سایر جوارح از معاصى و گناهان و بر این روزه مترتب مىگردد آنچه از براى روزه دار وعده داده شده است از ثوابهاى بىپایان.
سوم: روزه خواصِ خواص و آن عبارت است از آنچه مذکور شد با محافظت دل از اشتغال به افکار دنیویّه و اخلاق رذیله و نگاه داشتن آن از یاد غیر خدا و افطار این روزهها به یاد غیر خدا بودن و یا در صبح قیامت است و حاصل این روزه، رو گردانیدن از غیر خداست .
منبع: آفتاب