مدیر گروه ادیان دانشگاه ادیان و مذاهب در ایران، یقین را بنا بر نص صریح روایات، متکی به عقل دانست و افزود: اینکه برای عقل چه جایگاهی را قائلیم، مشکل ماست؛ چرا که نتوانسته ایم آنطور که شایسته است عقل گرا باشیم و همین کوتاهی سبب آن شده است که گاهی به خرافات و پیرایه هایی که هیچ حجیتی در دین ما ندارد روی بیاوریم. در صورتی که ائمه (ع) ما بسیار تاکید داشته اند که انسان باید به یقینی که متکی بر عقل است، برسد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، حجت الاسلام حمیدرضا شریعتمداری، استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در گفت وگو با شفقنا، درباره موضوع نسبت بین عقلانیت و تشیع گفت: در میان مکاتب اسلامی، مکتب تشیع را به رغم اختلافات زیادی که با معتزله در موضوع امامت دارد، در کنار مکتب اعتزال قرار داده اند؛ از آن رو که معتزله عقل گراترین مکتب بین مکاتب در جهان اسلام است و تشیع نیز نه به آن اندازه ولی در همان بافت عقل گراست و از قرون چهارم به بعد لقب عدلیه را بر مکتب تشیع گذاشته اند.
این استاد دانشگاه، با تاکید بر اینکه مکتب تشیع، یک مکتب عقلگرای نسبی است افزود: عقل گرایی را می توان با چند شاخصه سنجید، یکی از این شاخصه ها آن است که آیا عقل به عنوان یک منبع مستقل برای استنباط احکام شرعی و دریافت های عقلانی در یک مکتب، جایگاهی دارد یا خیر؟ از این منظر شیعه را می توان مکتبی خواند که در متنش، یا حتی در تحقق تاریخی خود به صورت نسبی یک مکتب عقلگراست.
او با اشاره به دو کتاب حدیثی اصول کافی و بحار الانوار گفت: آنچه که در تشیع مطرح است آن است که عقل در این مکتب جایگاه والایی دارد، اگر کسی این دو کتاب را مورد بررسی قرار دهد می بیند که این دو کتاب با آنکه جزو کتب حدیثی شیعه هستند در عین حال هر دو با موضوع عقل و جهل آغاز می شوند و در آنها روایات فراوانی پیرامون مدح و منقبت عقل وجود دارد که معروف ترین این روایات، روایت امام کاظم (ع) خطاب به هشام بن حکم است که در آن عقل را جهت باطنی خدا می داند و می فرماید: خدای متعال دو جهت دارد. یک جهت بیرونی که پیامبران و ائمه (ع) هستند و یک جهت درونی که عقل است.
شریعتمداری، توجه به کلام را در مکتب تشیع، یک رویکرد عقلی دانست و ادامه داد: کلام غیر از عقاید است. کلام، علم و رشته ای خاص است که فراتر از نصوص دینی، پیرامون عقاید بحث می کند یعنی نصوص را مبنا قرار می دهد و با استفاده از نصوص، معارفی را استنباط می کند و در جاهایی که نه نص وجود دارد و نه حدیثی از آن جاها نیز موضع می گیرد و بحث می کند.
این استاد دانشگاه، وجود علمای برجسته ای همچون شیخ مفید، سیدمرتضی، شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، فاضل مقداد و... که در عرصه فقه، کلام و تفسیر نقش بسزایی در مکتب تشیع ایفا می کردند را نمونه بارزی برای اهتمام ورزیدن مکتب تشیع به عقل دانست و در ادامه اظهار کرد: یکی از مهمترین بحث هایی که در کلام وجود دارد بحث حسن و قبح عقلی و ذاتی است یعنی اینکه عقل فارغ از شرع می تواند تشخیص دهد که چیزهایی حسن و چیزهایی قبیح هستند، تا حدی که این جرأت و جسارت را به خرج می دهیم و می گوییم خدا هم باید به این یافته های عقلانی پایبند باشد؛ از این رو که عقل یک حجت الهی است و وقتی که عقل، ظلم را قبیح می داند بنابراین خداوند هم که حکیم است مرتکب قبیح نمی شود.
او ارتباط تعقل را در حوزه فقه نیز مانند حوزه کلام دانست و در این باره بیان کرد: در فقه نیز قاعده به همین شکل است زیرا فقه متکی به اصول فقه است، بزرگان ما در فقه و اصول فقه عقل را به عنوان یکی از منابع تفکر فقهی معرفی کردند. توجه به عقل در فقه و اصول فقه تا حدی است که اگر آیه ای از دو معنای ظاهری و غیر ظاهری برخوردار باشد بنا بر نظر شیخ انصاری در اول رسائل، ارجحیت با آیه ای است که عقل آن را بر می گزیند یا در جایی که دو خبر تعارض داشته باشند بنا بر نظرشیخ مفید آن خبری که با عقل هماهنگ و هم سو است را انتخاب می کنیم.
استاد دانشگاه ادیان درباره ارتباط عقل گرایی با یقین بیان کرد: با یک توجه به مقدمه مرحوم کلینی در اصول کافی در میابیم که در مقدمه این کتاب به عنوان یک محدث، برای یقین ارزش والایی را قائل شده است خصوصا در موقعیت هایی که پای عقل در درک مطلبی لنگ باشد یقین می تواند در درک آن مطلب مفید فایده واقع شود اما در مقابل تقلید در اعتقادات را بر اساس بعضی از روایات مذموم شمرده است؛ البته بنا بر نظر وی تقلید در مواردی که انسان را به موضع حق برساند ایرادی وارد نیست و شاید خداوند در این موارد لطف و اغماض کند.
او مکتب تشیع را در اصل یک مکتب امام محور دانست و خاطر نشان کرد: در عین حالی که معتقدیم تشیع عقل محور است اما از طرفی محور تشیع امام است. اگر نگاه به امام براساس موازین قرآنی و عقلی باشد می توانیم معارف اهل بیت (ع) را کسب کنیم.
شریعتمداری، تکیه کردن بر موازین قرآنی و عقلی را در طریق امام شناسی مانع بروز خرافات و غلو در دین دانست و اضافه کرد: متاسفانه بعضی از علما و اهل علم این موازین را رعایت نمی کنند و همین امر سبب می شود که عامه مردم از عقل گرایی دور باشند و به جای آنکه امام را از راه قرآن بشناسند بر یک سری خرافات و توهمات تکیه کنند.
او معتقد است: در حال حاضر یکی از مشکلات فرهنگ دینی ما، در رفتارها، گفتارها و نوشتارها این است که معقولیت را کنار گذاشته ایم ولی مهمتر از این مساله، آن است که متأسفانه ملاک های حجیت را نادیده گرفته ایم، بر فرض اگر فقط مبنای ما حدیث باشد، در احادیث آمده است که باید آن را به قرآن ارجاع دهیم و اگر حدیثی با قرآن مخالف باشد باید به دیوار زده شود. به طور کلی نمی توان به یک حدیث صرفاً اعتنا کرد و آن را حجت دانست و تنها بر این موارد عقل و عقلانیت است که می تواند به ما کمک کند.
این استاد دانشگاه، بررسی سند و کتابی که از آن حدیث نقل شده است را از جمله وظایف شنونده حدیث برشمرد و افزود: در صورتی که تخصصی در تشخیص سند و کتاب حدیث نداشته باشد، می تواند به عقل خود رجوع کند که در این صورت اگر آن حدیث معقول بود می تواند بپذیرد در غیر این صورت نباید به طور کامل رد کند بلکه می تواند درباره آن حدیث تحقیق کند.
او با استناد به اینکه در قرآن بیش از 300 مرتبه خداوند انسان را ارجاع به عقل داده است گفت: اصل مخاطب قرآن عقل است و این عقل است که می تواند معنای آیات را درک کند حال که جایگاه عقل اینقدر رفیع است و این عقل است که باید قرآن را درک کند چه نیاز است به گوش دادن و اتکا کردن به صحبت ها و مطالب واهی و بی ریشه.
استاد دانشگاه ادیان، با اشاره به آیه قرآن در مورد یهودیان مبنی بر اینکه آنان دانشمندان و روحانیون خود را جای خدا گذاشته بودند، بیان کرد: چندین روایت در ذیل این آیه آمده است که این یهودیان آنان را نمی پرستیدند بلکه منظور، اطاعت مطلقه از این ها بوده است یعنی هر چه این دانشمندان می گفتند آن را به عنوان حجت می پذیرفتند بدون آنکه تحقیق کرده باشند. با توجه به این آیه و احادیث پیرامونش باید مردم را به تحقیق و تفحص در امر دین دعوت و از تقلید محض دور کرد.
او در پایان خاطر نشان کرد: مردم و علما باید حجت گرا باشند به این معنا که برای هر کار عبادی خود یک حجت شرعی داشته باشند و این حجت شرعی نیز باید معقول باشد تا از افتادن در دام خرافات در امان بمانند.