انسانها برای رسیدن به کمال حقیقی و تقرب به بارگاه الهی باید افرادی را به عنوان سرمشق و الگو در زندگی انتخاب کنند که تمام اصول انسانی را رعایت کرده و به کمال حقیقی نایل شده باشند. والاترین و برترین مصداق این افراد، رسول خدا (ص) میباشند. ایشان به تصریح قرآن کریم، رحمت الهی برای تمام انسانها هستند. پروردگار متعال میفرماید:«و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین» ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم.همچنین خداوند در آیهای دیگر میفرماید: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَاللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ».(1) به برکت رحمت الهى در برابر آنان نرم و مهربان شدى و اگر خشن و سنگدل بودى از اطراف تو پراکنده مىشدند، پس آنها را ببخش. با توجه به اهمیت این مسئله لازم است گوشهای از رفتارهای اخلاقی و اجتماعی مورد بحث قرار گیرد.
ریشههاى رفتار رسول خدا صلىالله علیه وآله و سلم
یکی از رفتارهای برجستهی پیامبر( ص) عدالت محوری و دادگسترى است. از سلوک رسولاللّه(ص) برداشت مىشود که همه مردم حق دارند عدالت را از رسولاللّه(ص) مطالبه کنند. پیامبراکرم(ص) نیز به عنوان رهبر جامعه اسلامى با روى گشوده برخورد کرده، پاسخ این مطالبه مردمى را مىدهند. در نتیجه رسول گرامى اسلام (ص) به عنوان سفیر الهى، به وضوح هدف خداوند متعال از فرستادن انبیاء علیهم السلام را پیاده و خود را در مقابل مطالبه مردمى براى عدالتََ، پاسخگو مىدانند.
ابلاغ پیام خداوند بدون اعمال ظلم
رسول خدا (ص) وظیفه داشتند آنچه را از خداوند متعال به ایشان رسیده بود بدون هیچ تغییرى به مردم برسانند؛ امّا براى انجام این عمل، هرگز به ظلم و ستم یا بهرهگیرى از قدرت رو نیاوردند؛ چرا که خداوند از ایشان چنین نخواسته بود. ایشان براى رساندن پیام الهى هیچ تبعیضى قائل نشدند و دستور یافتند که خود را همچون آنان بدانند. تمام کوشش پیامبر(ص) این بود که احساس امتیاز و برترى میان خود و مردم را بر طرف کنند و آثار کبریایى و جبّاریت را از مباحث عظمت معنوى ومقام نبوّتش دور نمایند.خداوند سبحان از زبان رسولاللّه (ص) مىفرماید : «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَى إِلَیَّ».(2) بگو من هم بشرى مانند شما هستم، تنها به من وحى مىشود. همه اصحاب رسولاللّه(ص) اجراى عدالت صحیح را با چشمان خودشان مشاهده مىکردند. پیامبرى که خدا برگزیده و مقام خاتمیّت را از میان همه انبیاء علیهمالسلام، به ایشان بخشیده، همه آثار و علائم برترىجویى خویش را کنارمىگذارد و به حکم قرآن مىفرماید: «من مثل شما هستم، مادرم مثل مادران شما و پدرم نیز مانند پدران شما بوده و هیچ امتیازى بر شما ندارم». ایشان با این سیره مىخواهند اولین گام در درس عملى خود را بردارند، تفوّق و تمایز را که زشتترین وزنندهترین نشانه ظلم به دیگران است، از بین ببرند.
الگوهاى رفتارى
با اندکى تأمّل و تدبّر در زندگى رسول گرامى اسلام به رفتارهاى زیبا و خداپسندانهاى از ایشان دست خواهیم یافت که همه و همه نشان از روح بلند و آسمانى ایشان دارد و شایسته است شیعیان و پیروان واقعى حضرت بدین الگوها رو آورند و آنها را در رأس رفتار و اعمال خود قرار دهند. لذا خداوند متعال،ایشان صلی الله علیه وآله وسلم را اسوهای نمونه برای تمام انسانها معرفی می کند و میفرماید:«لقد کان فی رسولالله اسوة حسنة».(3) بیگمان برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود.رسول خدا (ص) در مورد شیوهی رفتاری خود میفرمایند: « خمسٌ لا أدعهنّ حتّى الممات، الأکل على الحضیض مع العبیدورکوبی الحمارَ مؤکفا وحلبى العنزَ بیدی ولبس الصوفِ والتسلیمَ على الصبیانِ لتکون سنّةً من بعدی».(4) پنج چیز است که تا هنگام مرگ از آن دست بر نمىدارم: 1) روى زمین مى نشینم و با بردگان غذا مى خورم، 2). بر چارپای بدون یراق و زین سوار مى شوم، 3) با دست خودم بز را مى دوشم، 4) لباس پشم مى پوشم، 5) به بچه ها سلام مى کنم تا بعد از من هم دیگران یاد بگیرند همین گونه عمل کنند. کسى که شیوه رفتارى او با دیگران این چنین است، او مى تواند شعار
عدالتخواهى دهد و پرچم مبارزه با ظلم را به اهتزار در آورد.
پیامبر (ص) در مسیر عدالتخواهى خویش هیچ لغزشى نداشتند؛ چون مطابق با فطرتشان عمل مىکردند. تصویر رسول اللّه از عدالت یک فضیلت بشرى نیست؛ بلکه تخلّق به اخلاق الهى است؛ چون خدا عادل استوعدالت را دوست دارد.
پیامبر(ص) و زن بیاباننشین
در کتب معتبر روایتى از ابن مسکان با واسطه از حضرت امام جعفر صادق(ع) نقل شده است: « مرَّت امرأةٌ بذیة برسولاللّه (ص) وهو یأکل وهو جالس على الحضیض، فقالت یا محمّد( ص)! واللّه إنّک لتأکل أکل العبد وتجلس جلوسه، فقال لها رسولاللّه (ص): ویحک أیّ عبد أعبد منّی؟ قالت : فناولنی لقمةً من طعامک فناولها، فقالت: لا واللّه الّتی فی فمک، فأخرج رسولاللّه (ص) اللقمة من فمه فناولها فأکلتها . قال أبوعبداللّه علیهالسلام فما أصابها داءٌ حتّى فارقت الدّنیا روحها».(5) روزى زن بدزبانى از کنار پیغمبر گذر کرد در حالى که پیامبر(ص) روى زمین نشسته و مشغول غذا خوردن بودند. پس گفت: یا محمّد( ص)به خدا سوگند همانند بردهها نشستهاى و غذا مىخورى و مثل آنها مى نشینى و بلند مى شوى. پیامبر(ص) فرمودند: کدام بندهاى را سراغ دارى که بندگیش از من بیشتر باشد؟ آن زن عرض کرد: یک لقمه از آن نانى که مى خورید به من بدهید. حضرت یک لقمه گرفتند و به دست آن زن دادند، عرض کرد: نه یا رسول اللّه ! همان لقمهاى که در دهانتان هست مى خواهم. حضرت لقمه را از دهان مبارک بیرون آوردند و زن آن لقمه را خورد. حضرت امام جعفر صادق (ع) مى فرمایند: وى تا زنده بود، هیچ بیمارى سراغش نیامد.
علاقه پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم نسبت به یاری دیگران
یکى از رفتارهاى آسمانى رسول خدا(ص) و نیز ائمّه اطهار(ع) این بود که همیشه و در همه حال به انسانها مدد مى رساندند و به اشکال مختلف آنان را یارى مى کردند. رسول اللّه (ص) مى فرمایند: « اُنصر أخاک ظالما أو مظلوما . قیل : کیف أنصرُه ظالما ؟ قال( ص):تحجزه عن الظلمِ ، فإنّ ذلک نصرُه ».(6) برادرت را یارى کن چه ظالم باشد و چه مظلوم. گفته شد: یارسول اللّه! ظالم را چگونه مىتوان یارى کرد؟ حضرت فرمودند: یارى او این است که او را از ظلم کردن بازدارى.همچنین مىفرمایند: « إنّ النّاسَ إذا رأوا الظالمَ فلم یأخذوا على یدیه، یوشک أن یعمّهم اللّه ُبعقابِه ».(7) اگر مردم ظالمى را مى ببینند که ظلم مى کند و جلوى او را نگیرند، نزدیک است که خداوند همه آن مردم را عذاب نماید. رسولاللّه (ص) مى فرمایند: اگر دستگاهى و صاحب قدرتى ظلم کرد، دروغ گفت و دیگران هم او را تصدیق کردند، من از آنها بیزارم و آنها از من نیستند من هم از آنها نیستم، حتّى اگر اسم مسلمان بر خودشان بگذارند . جامعهاى که معاویه بر آن حکومت مى کند، جایگاه ستم بر مردم است و داعیه مسلمانى هم دارد، آیا واقعا اینها رهروان راه رسول خدا هستند ؟ رسول اللّه(ص) با تمامى مظاهر ظلم به مبارزه برخاستند چه ظلمى که با حرکت ناپسند یا سخن زشت اتّفاق بیفتد و چه ظلمى که ضمیر پاک انسان منزّهى را آلوده کند. امیدواریم سیرهی عملى رسولاللّه (ص) درس بزرگ وارزندهاى براى ما مدّعیان پیروى و رهروان واقعی ایشان باشد.
1)سوره آل عمران، آیه 59.
2) سوره کهف، آیه 110.
3)سوره احزاب، آیه 21.
4) أمالى صدوق( قدس سره)، ص 72.
5) بحارالأنوار، جلد63، ص 430.
6)جامعالسعادات، جلد 2 ص 174 و از منابع اهل سنّت: کنزالعمّال، جلد3، صفحه 414.
7) التمهید، ج 24، ص 315 .
منبع: آفتاب