از زوایای مختلف می توان موضوع وحدت را مورد توجه قرار داد؛ اما از زاویه جامعه شناختی بهترین و روشن ترین تعریف را می توان در باره آن ارائه کرد. در این گفتگو تلاش شده تا موضوع وحدت با مفاهیم مرتبط شامل : انسجام ارگانیکی ، انسجام مکانیکی، وحدت درون زا ، و تاثیر آن بر عوامل برون زا، ید واحده، اقتدار و انسجام وحدت، سطوح افقی و عمودی وحدت ، نگاه فراملی و فراقومی امام راحل نسبت به موضوع وحدت مورد بحث قرار گیرد که از نظر می گذرد:
0 آقای دکتر مقدمتا موضوع وحدت را از منظر جامعه شناسی بررسی فرمایید:
موضوع وحدت یک موضوع ملی و حتی فراملی است. اساس جامعه وحدت و یگانگی و پیوندهای درونی افراد جامعه است. وحدت هم در سطح افقی و هم در سطح عمودی مطرح است. یعنی هم وحدت بین مردم با مردم و هم وحدت بین مردم و مسوولان و برعکس. وحدت اساس اجتماعی است. جامعهای بدون وحدت و یگانگی و همبستگی دوام نخواهد آورد. پایدار نمیماند. ابنخلدون جامعه شناس و مورخ و فیلسوف تاریخ بزرگ جهان اسلام در کتاب "دیوان المبتدا و الخبر" ، همبستگی و وحدت را اساس جامعه میداند؛ در قرن هفتم ابن خلدون و جامعه شناسان بزرگ دیگر یر این امر صحه می گذارند. جامعه شناسی وجود ندارد که اساس اجتماع را بر وحدت و یگانگی و همبستگی و اتحاد و پیوندهای درونی جامعه متمرکز نداند. اصلا جامعه بدون وحدت و یگانگی نمیتواند در جای خود بماند، پراکنده میشود؛ متفرق میشود. جنگهای داخلی بوجود میآید. جنگهای داخلی آمریکا به خاطر این بود که تجانس گروهی و وحدت گروهی بین شمالیها و جنوبیها به هم خورد. مسئله بوسنی و هرزوگوین، مسئله سودان کنونی، و صدها مورد دیگر ناشی از تفرق اندیشی آن جامعه است. اصلاً ستون جامعه وحدت است. وحدت نباشد جامعه از هم گسسته میشود. کشور حاکمیت یکپارچه خود را از دست میدهد. بنابراین جامعه شناسی میگوید: اولاً اقتدار باید بطوردائم همه عوامل اعم از هویت ملی، میراث فرهنگی و ارزشها و باورهای دینی و اعتقادی و هر عامل دیگری که در وحدت و یگانگی به اندازه ذرةالمثقالی مؤثر است، را باید به خدمت بگیرد تا وحدت و انسجام جامعه پایدار بماند. حضرت امام(ره) با شناخت دقیق نظرات جامعه شناسی بر موضوع وحدت تکیه کردند. زمانی که مسائل متعددی گریبان کشور را گرفته بود. در جنوب چریکها فرودگاه اهواز را به تسخیر خود درآوردند؛ ترکمنها از یک طرف، کردها از طرف دیگر، سیستان و بلوچستان از سوی دیگر؛ عده ای آذربایجان را تحریک میکردند و.... حضرت امام برای این موضوع بر مسئله وحدت تأکید میکردند؛ چرا که می گفت که ما یک "ید واحده" هستیم. از یک پیکر هستیم. اگر در این پیکر سر و یا گوش نباشد، دوام نمیآوریم. کشور هم همینگونه است اگر اندکی از خاک کشور به اشغال دیگران درآید که آن کشور دوام نمیآورد. ابن خلدون میگوید عدهای بادیه نشین ودشمن دائم در کمین هستند تا اقتدار را از دولت بگیرند و خودشان جایگزین شوند. البته ابن خلدون عوامل بیرونی را مؤثر میداند. منظور از بادیهنشین افراد بدون تمدن نیست. تئوری ابن خلدون ناظر بر این معنا است که مواظب گروهها و عوامل بیرونی باشید، که در کمین هستند. به قول سعدی: دشمنان در کمین و حسودان گوشهنشین؛ اگر آنچه که حُسن سیرت توست به خلاف آن تقریر کنند و در معرض خطا قرار بگیرید مجال مقالت نباشد. در نتیجه وقتی که حضرت امام(ره) از وحدت سخن به میان آوردند کشور و انقلاب به مانند اقیانوسی بود که به طوفان رسید. طوفان و تلاطم بود. در آن شرایط میگفتند خوزستانی، خوزستانی است؛ عدهای ترکمنها، آذریها، سلطنت طلبها و ... همه علیه تمامیت کشور قد علم کرده بودند و از طرف اجانب و وطن فروشان تحریک میشدند. چرا که میخواستند "وحدت" که دغدغه اصلی امام خمینی(ره) بود را بر هم بزنند.
0 مردم در برقراری وحدت چه وظیفهای دارند؟
مردم در برقراری وحدت وظیفهای سنگینی دارند؛ البته مسوولان ، دولتمردان و حاکمان مسوولیتشان هزار برابر است. وقتی گفته میشود وحدت در سطح افقی و عمودی منظور این است. یعنی هم وحدت بین مردم با مردم و هم وحدت بین مردم و مسوولان و برعکس. اصولا وحدت اساس اجتماعی است یعنی مسوولان ، حکام و دولتمردان نباید کاری کنند و حرفی بزنند که باعث خدشه دارشدن وحدت بشود. اکنون ما مسئله انتخابات را در پیش داریم. از گوشه و کنار این کشور هر روز حرفی به گوش میرسد. اگر برنامهریزان ندانند چکار کنند و ندانند چه عملکردی را در پیش بگیرند، وحدت خدشهدار میشود. موضوع بمانند قصه آن پدر است که برای اینکه بتواند فرزندان خود را متحد کند، گفت: که هر کدام یک چوب در دستشان بگیرند و آن را بشکنند. که همه فرزندان چنین کرد. سپس همه چوبها را جمع کرد و بدست آنها داد تا آنها را بشکنند ولی نتوانستند. وحدت یعنی این؛ وقتی اقوام کشور نسبت به وحدت نگاه حقیر و کوچک داشته باشند کشور خیلی زود شکسته میشود. کردستانی بگوید کردستان! آذری ها بگوید آذربایجان! مثل آن معاون گورباچف که گفت که آذربایجان یکی شود و پایتخت آن هم تبریز شود!! سیستانی ها بگوید سیستان! پس نباید نسبت به وحدت نگاه پایین دست داشت. وحدت اساس است.
0 منطورتان این است که حضرت امام(ره) نگاه فراملی و فراقومی نسبت به موضوع وحدت آن داشت؟
- دقیقا همینگونه است و غیر از این را امام هیچوقت نخواست .برای حصول وحدت حتما و در همه شرایط باید نگاه فراملی و فراقومی نسبت به آن داشته باشیم. حضرت امام(ره) نگاه جامع به وحدت داشت و حتی نگذاشت در جنگ تحمیلی یک وجب از خاک کشور ضمیمه کشور دیگری شود ؛ برای همین بود که امام خمینی(ره) همه را به "وحدت" دعوت میکرد. گروههای سیاسی و اجتماعی را به "وحدت" سوق میداد. حضرت امام با عمل خود موفق شد وحدت را در جامعه حکمفرما کند درست است . در زمان امام برخی افراد در خدشه وارد کردن به قومیتها شیطنتهایی میکردند، اما امام هرگز اجازه نمیداد نگاه دشمنان نسبت به این سرزمین با نگاه پایین دستی به وحدت تحقق پیدا کند. امام همه جامعه و همه کشور را یکپارچه میدید. چه وحدت در گروههای سیاسی و چه وحدت در حاکمیت ارضی؛ ابن خلدون از جامعه شناسانی است که مانند مارکس، دُرگه، و ... همه جامعه شناسان اساس جامعه را وحدت و یگانگی آن جامعه میدانند.
0 وحدت در چه ابعادی می تواند بروز بکند؟ و دارای چه عواملی می تواند باشد؟
- اساسا انسجام هر جامعه را می توان به انسجام ارگانیکی و انسجام مکانیکی تقسیم بندی کرد. هرچه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل باشم از آن ماهر چه درباره وحدت و یگانگی صحبت کنیم کافی نیست. وحدت هم صدها عامل دارد. وحدتی خوب است که مثلاً جوانها را به میراث ملی و فرهنگی و میهنی برگرداند. سابقه تاریخی این مملکت 9 هزار سال است. از موسیقی و اعتقادات دینی و مذهبی بایستی تحکیم وحدت ببخشیم. فقط نباید یک زاویه را دید. دین عامل بسیار مهم است؛ اما همه "دین" نیست. میراث فرهنگی هم هست. پاسارگاد هم هست. چغازنبیل هم هست؛ آداب و رسوم شمالی و جنوبی و غیره هم هست. برنامههای تلویزیونی باید به سمتی برود که "سالار علی دلواری" را هم بزرگ کند. "سالار علی دلواری" برای چه مبارزه کرد؟ برای اینکه انگلیسیها نیایند و وحدت کشور ما را بهم بزنند. "آریوبرزن"،" رستم فرخزاد"، و ... برای چه مبارزه کردند؟ از منظر جامعه شناسی هزاران عامل دروحدت مؤثر هستند که هر انسان را با جامعهاش پیوند بدهند. وحدت ببخشند. ولی وقتی جوانی میبیند که شغل ندارد؛ درگیریهای سیاسی همه کشور را فلج کرده ،از جامعه میبُرد. به قول ابن خلدون آن اجانب و بیگانگان عدهای بادیهنشین که در پشت مرزها در کمین هستند منتظرند که وحدت را از بین ببرند. آن زمان حضرت امام این مسایل را خوب فهمیدند و گفتند که وحدت را حفظ کنید همه ما "ید واحد" هستیم. مجلس در رأس امور است. ما خدمت حضرت امام بارها رسیدهایم در گلاب دره{نیاوران} و جماران و قم؛ اساس فکر حضرت امام(ره) بر وحدت بود. سؤالی که جامعه شناسی از خود میپرسد که چرا باید اختلافات بوجود بیاید؟ اینها اساسی است که مردم از بزرگان خود الگو برداری میکنند.
0 آیا از نظر امام وحدت در اصول کفایت میکند؟
- در نظر حضرت امام(ره) وحدت در اصول اهمیت اصلی داشت.یک اصل بود. وقتی که حضرت امام(ره) قریب به این مضمون میفرماید عالم محضر خداست ، در محضر خداوند گناه نکنید یعنی عارف است. امام نکته اصلی و تیرک این خیمه جامعه را "وحدت" میداند. عوامل دیگری را هم حضرت امام (ره) برای وحدت عنوان کردند. مجلس در رأس امور است. یعنی اینکه مقررات باید حرف اول را بزند؛ همه باید قانونمدار باشند. خودش هم رعایت میکرد. ایشان اصل را بر وحدت میدانست.
0 نقش وحدت در عوامل درونزا و برونزا را حضرت امام چگونه میدانست؟
--به مواردی از عوامل درونزا اشاره کردم. مثلاً نمایندگان واقعی وارد مجلس شورای اسلامی شوند. قوانین رعایت شود. همه چیز در جای خود قرار گیرد. دعواهای سیاسی نباشد. برای رسیدن به هدف از دیگران هزینه نکنند؛ خانواده محترم شمرده شود؛ مشکلات شغلی جوانها حل شود؛ مسوولان مشارکت اجتماعی را از طریق عملکرد خوب بیشتر کنند؛ و ... اینها از عوامل درونزا هستند. که شامل هزاران مورد میشود. ولی از نظر حضرت امام(ره) علاوه بر عوامل درونزا که باید به آنها اهمیت داده شود، عوامل برونزا هم بسیار مهم هستند. که مثلاً نگذارید و همواره مواظب باشید که اجانب بر شما مستولی نشوند. اگر کشوری از درون ضعیف شود عوامل برونزا فعال میشوند. در زمان حضرت امام(ره) هم عوامل برونزا فعال بودند که البته آن موقع به خاطر وقوع انقلاب اسلامی ، عوامل برونزای زیادی فعال شدند و میخواستند که انقلاب مردم ایران را به شکست بکشانند. اما با توجه به اینکه حضرت امام(ره) نسبت به عوامل درونزا خوب عمل کرد هرگز دشمنان برونزا نتوانستند نسبت به انقلاب اسلامی تعرضی کنند. اَلان هم همینگونه است. به هر حال از گوشه و کنار از صدام و ... به ایران حمله کردند اما به واسطه اینکه عوامل درونزا بسیار خوب و محکم بود هرگز نتوانست عوامل برونزا بر عوامل درونزا فائق آید. حضرت امام(ره) همواره تأکید میکرد که وحدت خود را حفظ کنید. چون میگفت اگر وحدت درونی شما حفظ شود از بیرون به شما گزندی نمیرسد. من هم به عنوان یک جامعه شناس چنین عقیدهای دارم حرف حضرت امام مطابق با نظریه پردازان جامعه شناسهای معروف است. خطر از درون است. اگر درون وحدت و انسجام و یکپارچگی و هماهنگی باشد و همه "ید واحد" باشیم. بیرون کاری نمیتواند انجام بدهد. وقتی از درون خانوادهای بین همسر و فرزندان اختلاف دائم وجود داشته باشد کمکم خواهر و برادرها و ... دخالت میکنند. بنابراین اگر کشور ما از درون قوی باشد آمریکا، انگلیس و فرانسه و اسرائیل نمیتوانند کاری کنند. وقتی وحدت درونی از هم پاشید هر کسی برای خود سازی را کوک میکند. حال آنهایی که از درون جامعه زمزمههایی بر ضد محوریت وحدت که مد نظر اصلی امام بود، میکنند، خائن بر مملکت هستند. متجاوزان هیچوقت برای ما دل نمیسوزانند در نتیجه عوامل برونزا وجود دارد اما خود من بر اساس اصل جامعه شناسی عوامل درونزا را بسیار مهم میدانم همانگونه که حضرت امام مهم میدانست.چ
0 از نظر جامعه شناسی موضوع انسجام (وحدت) را بیشتر توضیح بفرمایید و اینکه چرا حضرت امام برآن خیلی تاکید داشتند؟
- در مجموع در علم جامعه شناسی دو نوع انسجام داریم .از نظر دورکهیم این دو نوع انسجام عبارتند از انسجام مکانیکی که به مانند پیچ و مهرههای یک خودرو به هم وصل باشد و اجزا از عملکرد همدیگر خبر ندارند؛ مثل این میماند که افرادی که در جامعه زندگی میکنند از حال همدیگر خبر نداشته باشند و نسبت به هم بیتفاوت باشند. و هر کس به حال خودش باشد که اصلاً مطلوب یک جامعه نیست. و دیگری انسجام ارگانیکی است. انسجام ارگانیکی که جامعه را به یک پیکر انسانی تشبیه میکند و هر عضوی درد بگیرد بقیه اعضا مطلع میشوند. حرف از افلاطون است و سپس فارابی در کتاب "مدینةالفاضله" بر آن تأکید کرد؛ و بر خلاف وحدت مکانیکی مضر نیست .حضرت امام(ره) بر انسجام ارگانیکی تأکید داشت. ارگانیکی یعنی "ید واحده" ؛ وحدت مکانیکی مضر است. یعنی نباید ما اعضای جامعه به مانند پیچ و مهره کنار هم باشیم. همدیگر را احساس نکنیم. براساس نظر حضرت امام(ره) وحدت ارگانیکی مهم است. یعنی فرد باید بداند که در جامعه چه وظایفی دارد و چه کاری باید انجام بدهد و هر کجا که خللی بوجود آمد در جهت ترمیم آن قدم بردارد.
0 علاوه بر وحدت جغرافیایی ، وحدت سیاسی ، وحدت ارگانیکی و وحدت در میان همه اقوام که حضرت امام توصیه میکردند موضوع وحدت در ارزشها هم همواره از منظر ایشان مطرح بود...؟
- مهمترین عامل در وحدت، وحدت در ارزشها است. وحدت ارزشها و هنجارهای جامعه؛ وحدت در وحدت سیاسی؛ وحدت در وحدت اقتصادی، فرهنگی. در عین حال پولاریستی فکر میکنیم و به همه فرهنگها در جوامع مختلف و در جامعه خودمان احترام میگذاریم، اعم از کرد، لُر، بلوچ و فارس و ترکمن و ترک و... اما همه در کنار هم هستیم این دیدگاه حضرت امام بود که میخواست همه در کنار همدیگر به خوشی زندگی کنند. هر کس میتواند در عین حال فرهنگ خودش را داشته باشد. اما اگر این فرهنگ بخواهد به اصطلاح خودش را از پیکر جامعه جدا کند این امر مسئلهای مضر است وحدت یعنی اینکه همه در کنار هم باشند حتی ادیان و اقوام غیر همگون؛ این نظر حضرت امام بود.
0 وحدت بر ارزشها بسیار مورد تأکید حضرت امام بود...
ارزش یعنی همین، ارزش یعنی همه جامعه؛ از سنگ و کلوخ و درخت که ارزش برنمیآید ارزش مختص انسانهای با ارزش یک جامعه است. انسانی وقتی سلام میگوید یعنی ارزش. سلام کردن یعنی هنجار؛ چادر و حجاب یعنی ارزش؛ چادر پوشیدن هنجار است. چیزی در جامعه غیر از ارزش وجود ندارد. دزدی هم ارزش است اما ارزش نامناسب؛ هر قدمی برای انجام کاری خوب برمیدارید یعنی در مسیر ارزش هستید؛ در جامعه شناسی از ارزش اینگونه تعریف میشود. از نظر جامعه شناسی ارزش فقط معنوی نیست، ارزش مادی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، روانی و ... هم داریم. ارزشها در جامعه به دو دسته تقسیم میشوند مادی و معنوی؛ ارزشهای مادی نباید در جامعه معیار قرار گیرد بلکه ارزشهای معنوی است که بسیار مهم است که همه چیز را در بر میگیرد. تمام سلولهای بدن انسان ارزش است. این است که حضرت امام بر ارزشها تأکید میکرد. جامعه شناسی یعنی ارزش. ما یک رشتهای به نام جامعه شناسی ارزشها داریم؛ تحصیل ارزش است. نماز خواندن ارزش است. حضرت امام بر روی ارزشهای معنوی و فرهنگی تأکید بسیاری داشتند. وقتی که جامعهای ارزشهایش کم شود به مانند موزائیک در میآیند که کنار هم هستند ولی با هم نیستند.
0 حضرت امام خودشان به عنوان پیشگام وحدت مخصوصاً در امور سیاسی الگو بود...
--درست است حضرت امام در همه زمینهها الگو بود و در امور سیاسی هم همینگونه بود. ماشین ضد گلوله سوار نمیشد و ... لباسی که در قم میپوشید همان گونه لباس را هم در زمان رهبری میپوشید. همان لباس ساده و مبل کهنه و مکان سادهای در جماران؛ اینها باید امروزه الگو قرار بگیرد. اهل ریا، تشریفات نبود. اکنون هم مقام معظم رهبری هم همینگونه است. حضرت امام را در قم، در گلابدره{نیاوران}و جماران دیدم. امام راحل ساده زیستی را الگو قرار داد. این ارزش بسیار مهم باید اکنون مورد توجه همه مدیران قرار بگیرد.
0 ایشان از نظر جامعه شناسی وحدت را در تعالی جامعه مؤثر میدیدند...
همین گونه است. امام راحل تعالی و پیشرفت و سعادت و توسعه اقتصادی، اجتماعی سیاسی فرهنگی هر جامعه را در وحدت و در یگانگی و در انسجام و پیوستگیمیدانست. یک جامعهای مثل جامعه ژاپن چرا این اندازه پیشرفت کرد چون دارای وحدت و یگانگی است. از نظر امام وقتی جامعهای تعالی خود را بالا ببرد پیشرفت میکند. ژاپن جامعهای است که در جنگ جهانی دوم شکست خورد ولی انسجام خود را از بین نبرد؛ ارزشهای خود را حفظ کرد گفتند ما میخواهیم ژاپنی بمانیم هم از تمدن غرب عقب نمانیم. حضرت امام فرمودند که تعالی و پیشرفت جامعه و توسعه جامعه در وحدت است. جامعه در تشنج و اختناق پیشرفت نمیکند جامعهای توسعه مییابد که آرام باشد. توسعه و پیشرفت در آرامش است. فراغ بال باید باشد. اگر یک روز در کردستان، یک روز در بلوچستان و در نقاط مختلف دیگر آرامشی نباشد جامعه فقط فکر و ذکرش متوجه آن میشود و از اصل پیشرفت باز میماند. امام فرمودند که تعالی جامعه در وحدت است. جامعه شناسی میگوید جامعه به مانند اقیانوس است. اگر آقیانوس طوفانی باشد، خسارات زیادی به بار میآورد. وحدت جامعه هزاران عامل دارد. نماز جمعه یک نوع وحدت است. بررسیهای انجام شده نشان میدهد که نماز جمعه و حضور در تکایا حتی آمار خودکشی را پایین میآورد. در این دیدگاه انسان خود را تنها احساس نمیکند. مساجد، تکایا، عاشورا، تاسوعا وحدت میآورد. عوامل وحدت در جامعه هزاران مورد است.
0 از نظر جامعه شناسی یک جامعه چگونه میتواند به وحدت در ارزشها برسد؟
--وحدت در ارزشها وقتی ایجاد میشود که جامعه حکم یک "غربال" را داشته باشد. آنچه که در غربال ریخته میشود الک کند. چیزهای بدرد نخور را از خود جدا میکند. در جامعه کارکرد چیزهای بد از بین میرود و چیزهایی که خوب و مفید است باید تقویت شود. این مسئله از خانواده شروع میشود؛ در مدرسه ادامه پیدا میکند. کتابهای درسی مناسب تهیه شود؛ تلویزیون و رادیو برنامههای مناسب تهیه کنند؛ مطبوعات و رسانهها مطالب مفید بنویسند؛ کتبی که در زمینه بهخصوص میراث ملی و فرهنگی ما است باید تقویت شود. همه اینها ارزش هستند و در وحدت مهم هستند. باید به خویشتن خویش بازگردیم. محورها این موارد هستند. باید تاریخمان حفظ شود. در تاریخ ما افراد خوب بودند افراد بد هم بودند. امیرکبیر هم بوده، دیگران هم بودند. همه را باید بگوییم. اما جمله آخر اینکه آنچه که امام خمینی گفت جامعه باید خود الگو باشد. باید سیاستمداران ما سعی کنند تا اختلاف طبقاتی را از بین ببرند. این خواسته حضرت امام بود. که مردم در رفاه باشند.