ابتدا باید متذکر شد که مقصود از این آزادی، آزادی در تکوین و اراده و انتخاب است؛ و اینکه شارع در مقام قانونگذاری در این جهان، یا در مقام اعمال حاکمیت و سلطه، چنین حقی را از انسانها نمیستاند یا مجازات دنیوی برای آن در نظر نمیگیرد. بنابراین، «حق انتخاب» به معنای «صحت انتخاب» نیست؛ و آزادی در انتخاب دین به معنای رها بودن انسانها از تکلیف و مسئولیت در برابر خداوند نمیباشد.
قرآن کریم بهصراحت اکراه بر پذیرش دین و اجبار نسبت به عقاید حقّه را مردود دانسته و حوزة عقیدتى را حوزهاى شمرده است که باید همراه با آزادى عمل و انتخاب آگاهانه صورت پذیرد؛ و ایمانى را که از روى اختیار و پذیرش قلبى تحقق نیافته باشد، نکوهش مىکند و برخى از مصادیق آن را بر «نفاق» تطبیق مىدهد. اصرار بر آزادى عمل در انتخاب دین و آگاهانه بودن این انتخاب، در آیات متعددى از قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است؛ از جمله:
۱. در سورة بقره تصریح میفرماید:
«لَا إِکْرَاهَ فىِ الدِّین»
«در دین هیچ اکراه (و واداشتنی) نیست.»
این آیه شریفه ـچه مفاد آن، قضیه خبرى و حکایت از یک امر واقعى و تکوینى بوده و یا حکم انشائى و تشریعى باشدـ در ردّ و بطلان اکراه در دین، صراحت دارد. علاوه بر اینکه شأن نزولهای بیان شده برای آن نیز مؤید همین مطلب است.
2. در سورة یونس فرموده است:
«وَ لَو شاءَ ربُّکَ لآمَن مَنْ فِىالاَرضِ کلُّهُم جمیعاً؛ اَفَأنتَ تُکره النّاسَ حَتَى یکونوا مؤمنین.»
«اگر خداى تو بخواهد تمام کسانى که روى زمین زندگى مىکنند ایمان مىآوردند؛ آیا تو مردم را اکراه میکنی تا با ایمان گردند؟.»
این آیه دلالت بر این دارد که سنّت ازلى خداوند چنین بوده است که افراد در ایمان آوردن آزاد و مختار باشند؛ و اگر بنا بود بدون اختیار ایمان بیاورند، خداوند مىتوانست آنان را بهگونهاى خلق کند که قهراً بدون خواست و اراده خود ایمان آورند؛ اما خداوند از ازل چنین چیزى را اراده نفرموده است. همچنین نفی ایمانآوری همراه با اکراه در شیوه عملی پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) از آیه شریفه بهخوبی فهمیده میشود.
۳. و در سوره اعراف میفرماید:
«قالَ المَلَأُ الَّذینَ استَکبَروُا مِن قَومِهِ لَنُخرجَنَّکَ یا شُعَیبُ وَالّذینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَریَتِنا اَو لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنا؛ قالَ اَوَلَو کنُّا کارهینَ.»
«گروهی که کبر ورزیده بودند از قوم او (به شعیب) گفتند: تو و کسانى را که با تو ایمان آوردهاند، از دیارمان بیرون مىکنیم یا بیتردید به دین و آیین ما بازمیگردید! (شعیب به آنها) گفت: هرچند ما (نسبت به دین شما) اکراه داشته باشیم؟!... .»
شعیب (علیهالسلام) مىخواهد بفرماید مگر ممکن است ما به دین و آیین شما بگرویم در حالى که نسبت به آن اکراه داریم؟ به عبارت دیگر مگر ایمان به دینى با اکراه قابل جمع است؟ و اینکه کلام شعیب (علیهالسلام) را خداوند نقل و تأیید فرموده، نشان از این است که از دیدگاه قرآن کریم، دین قابل اکراه نیست.
از سوى دیگر قرآن کریم در آیات فراوانى، خود را مصداق بیّنات و رشد و هدایت و نور معرفى مىنماید؛ و در واقع راه تفکر و شناختِ با دلیل و منطقِ جهان هستى و مبدأ آن را براى همگان بیان مىدارد. چنین شیوهاى نمىتواند با زور و اکراه براى کسى مطرح شود؛ و معمولاً در امور اعتقادی اکراه و اجبار در جایى است که منطق و استدلال در کار نباشد.
با نگاهى دیگر باید دانست که دین مجموعهاى از اعتقادات، اخلاقیات، و امور عملى است. بدیهى است که اعتقاد به هیچوجه با اکراه نه به وجود مى آید و نه زایل مىگردد؛ بلکه هر اعتقادى اسبابى دارد که آنها نیز از سنخ امور اعتقادى و قلبى مىباشند و در اختیار انسان قرار ندارند. اخلاق نیز قابل اکراه نیست؛ زیرا امور اخلاقى از صفات نفس هستند و گرچه مقدمات عملى آنها اختیارى انسان است ولى خود آنها ـ نظیر اعتقاداتـ قابل اکراه نیستند. بلى، آن دسته از امور عملى که فروع دین مربوط به آنها است قابل اکراه مى باشند؛ ولى انجام آنها همراه با اکراه، عموماً فاقد ارزش است. ارزش آنها به این است که انسان از روى اختیار و اراده خود عمل نماید. ناگفته نماند که هرچند اعتقاد امرى اختیارى نیست ولى ایمان به آن اعتقادات ـ یعنى التزام و پایبندى عملى به آنها ـ امرى است اختیارى؛ و آنچه در قرآن مورد توجه قرار گرفته همان ایمان همراه با آگاهى است، نه اعتقاد که امرى قلبى و خارج از اختیار افراد است.
یادآوری چند نکته:
1. آزادی بیان عقیده
آزادی مذهب و عقیده از دیدگاه اسلام، شامل آزادی بیان عقیده و نشر آن نیز میگردد؛ به دلیل اینکه:
اولاً: در آیاتی از قرآن کریم، با مخالفان گفتگو شده یا آنان به گفتگو دعوت شدهاند؛ و مقتضای هر گفتگویی، بیان عقاید طرفین و استدلال پیرامون آن است.
ثانیاً: در آیاتی دیگر، قرآن مخالفان خود را تحدّی کرده یا آنان را به مناظره فرا خوانده است. از جمله میفرماید: «أَمْ یَقُولُونَ افْترََیهُ قُلْ فَأْتُواْ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْترََیَاتٍ وَ ادْعُواْ مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ صَادِقِین» : «یا میگویند: این (قرآن) را به دروغ بافته (و به خدا نسبت داده) است! بگو: پس ده سوره همانند آن بافته شده بیاورید و جز خدا هرکه را میتوانید فراخوانید، اگر راست میگویید.» تعبیر به «من استطعتم» بیانگر آزادی مخالفان اسلام در مناظره با مسلمانان، بلکه آزادی در تلاش جهت تقویت و نشر و غلبه عقاید خود میباشد. همین مفاد از عبارت: «فأتوا بکتاب» در آیه شریفه: «قُلْ فَأْتُواْ بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنهُْمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِین» فهمیده میشود.
و ثالثاً: اعطای این آزادی تنها به شعار و اعلام محدود نگشته، بلکه در مقام عمل نیز مخالفان عقیدتی و سیاسی در تبلیغ اندیشههای خود آزاد بودند و با مسلمانان احتجاج میکردند؛ هرچند به خاطر شیوههای نادرست احتجاج مورد نکوهش واقع میشدند: «یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فىِ إِبْرَاهِیمَ وَ مَا أُنزِلَتِ التَّوْریة وَ الْانجِیلُ إِلَّا مِن بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ. هَأَنتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِیمَا لَکُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لَا تَعْلَمُون» : «ای اهل کتاب! چرا درباره ابراهیم محاجه (و ستیزه) میکنید، در حالی که تورات و انجیل نازل نگردید مگر پس از او. هان شما همانهایید که پیرامون آنچه به آن علم داشتید محاجه کردید؛ پس چرا در آنچه به آن دانش ندارید محاجه میکنید؟ و خدا میداند و شما نمیدانید.»
این آزادی تا بدانجا گسترش یافته بود که موجب تجرّی مخالفان گشته، به تبلیغ مخالفان اسلام علیه اعتقادات مسلمانان نیز سرایت میکرد: «وَدَّت طَّائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یُضِلُّونَکم ...»؛ «وَ قَالَت طَّائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ ءَامِنُواْ بِالَّذِى أُنزِلَ عَلىَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَجْهَ النَّهَارِ وَ اکْفُرُواْ ءَاخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون.» اما تا آنجا که مخالفتهای آنان مصداق محاربه یا نقض عهد با مسلمانان نبود، برخورد قهری حکومت اسلامی را در پی نداشت. پیشوایان معصوم اسلام (علیهمالسلام) نیز در عمل با مخالفان عقیدتی خود به بحث و استدلال میپرداختند و مخالفان با آزادی و بدون ترس عقاید ضدّ دینی خود را مطرح میکردند.
2. آزادی بیان و مسئولیت
آنچه در این مبحث، پیرامون آن استدلال و به آیات و روایات اسلامی استناد گردیده، حق انسان در انتخاب دین و آزادی او در بیان عقاید و آرای خویش است. اما به رسمیت شناختن این حقوق به معنای نادیده انگاشتن مسئولیت و تکلیف انسان در چگونگی بهرهگیری از آنها نیست. اصولاً حق و مسئولیت متلازماند و هرکجا حقی برای کسی ثابت گردد حتماً تکلیفی را بر عهده دیگری به همراه خواهد داشت؛ و کسی که به نفع او حقوقی بر عهده دیگران اعتبار شده معمولاً دیگران نیز حقوقی بر عهدة او دارند. حضرت علی (علیهالسلام) میفرماید: «هیچ حقی برای کسی ثابت نمیشود مگر اینکه وظیفهای بر عهدة او گذاشته میشود، و هیچ وظیفهای بر عهده کسی گذاشته نمیشود مگر اینکه حقی برای او ثابت میگردد. و اگر به فرض برای کسی حقی ثابت باشد که در قبال آن وظیفهای نداشته باشد، او تنها خداوند سبحان است.» و از پیامبر اکرم (صلیالله علیهوآله) نقل شده است که فرمودند: «از رحمت خداوند دور است کسی که تکلیف خود را بر دوش مردم نهد.» یعنی کسی که از حقوق عمومی استفاده کند و تکلیفی انجام ندهد.
اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز از این حقیقت غافل نبوده و ـهرچند به اجمال و تلویحیـ در مادة 29 خود به آن اشاره کرده است:
«الف: هر کس در مقابل آن جامعهای وظیفه دارد که رشد آزاد کامل شخصیت او را میسر سازد.
ب: هر کس در اجرای حقوق و استفاده از آزادیهای خود، فقط تابع محدودیتهایی است که به وسیلة قانون، منحصراً به منظور تأمین شناسایی و مراعات حقوق و آزادیهای دیگران و برای مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همگانی، در شرایط یک جامعه دموکراتیک وضع گردیده است.»
3. آزادی بیان و ارتداد
از جمله احکامی که در نگاه برخی با اصل آزادى عقیده و بیان در تضاد دیده میشود، حکم ارتداد در اسلام است. هرچند تحقیق کامل و جامع درباره حکم «ارتداد» مجال دیگری را میطلبد، اما در این مختصر به یادآوری چند نکته بسنده میشود:
1ـ به حکم فقهى ارتداد در قرآن اشارهای نشده است و آنچه در آیات قرآن بیان گردیده تنها عقاب اخروى کسانى است که از دین بازگشته و در آن حال از دنیا رفتهاند. نظیر آیة شریفة: «وَ مَن یَرتَدِدْ مِنکم عَن دینه فَیَمُت وَ هو کافرٌ فأولئک حَبِطَت اَعمالُهم فى الدنیا و الآخرة و اُولئکَ اصحابُ النّار هم فیها خالدون» : «و هرکس از شما که از دینش بازگردد و در حالى که کافر است از دنیا برود، پس آنان کارهایشان در دنیا و آخرت از بین رفته و آنان یاران آتش بوده، در آن مخلّد خواهند بود.»
2ـ در حکم فقهی ارتداد قیودى در نظر گرفته شده است که بدون آنها حکم آن صادر نمى شود؛ از جمله:
الف ـ چیزى که انکار مى شود جزو ضرورى دین باشد؛ یعنى چیزى باشد که همه مسلمانان آن را جزو دین اسلام مىدانند.
ب ـ انکار آن به انکار خدا یا رسول(صلىالله علیهوآله) بازگشت نماید.
ج ـ انکارکننده قصد و توجه داشته باشد که انکار آن به انکار خدا یا رسول (صلىاللهعلیهوآله) بازمىگردد.
بنابراین اگر در ضرورى بودن مسألهاى میان مسلمانان اختلاف باشد، یا انکار حکمى ضرورى به انکار خدا یا رسول باز نگردد، و یا اساساً کسى معتقد باشد که آن مسأله مطابق قرائت وى جزو ضروریات دین به شمار نمىآید، عنوان «ارتداد» تحقق نیافته و نمىتوان کسى را به آن متهم نمود. از این روست که: «باید توجه شود که مجرد اختلاف نظر در فهم مبانى اسلامى و استنباط احکام دینى امرى است طبیعى، و هیچکس حق ندارد درک و برداشت خود را مقیاس حق قرار دهد و مخالفان خود را به ارتداد یا انحراف متهم کند».
3ـ هرچند قرآن کریم عقاب دنیوى ارتداد را بیان نفرموده است اما از برخى آیات آن مى توان استفاده کرد که در تعریف مفهوم ارتداد، جحد و عنادِ فرد منکر را از قیود آن شمرده است؛ آنجا که مىفرماید: «إنّ الّذینَ ارْتَدّوا عَلى اَدبارِهم من بَعد ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدىَ الشیطان سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى لَهُمْ.» : «بىگمان کسانى که پس از آنکه هدایت براى آنان نمایان گشت به گذشتة خویش بازگشتند، شیطان راه را برایشان هموار ساخته و آرزوهاى دراز در پیش رویشان نهاده است.» یا در آیهاى دیگر که فرمود: «کَیفَ یَهدِى اللّهُ قوماً کفروا بَعْدَ ایمانِهِم وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَیّنات.» : «چگونه خداوند قومى را هدایت کند که پس از ایمان آوردن و شهادت به حقانیت پیامبر و رسیدن دلایل روشن به آنان، کافر شدند.»
همانگونه که مشاهده مىشود قید: «من بعد ما تبیّن لهم الهدى» در آیة اول، و دو قید: «شهدوا انّ الرسول حق» و «جائهم البینات» در آیه دوم، به جحد و عناد فرد مرتد اشاره دارد؛ بنابراین مىتوان گفت بحث ارتداد در جایى است که منکر خدا یا رسول یا منکر ضرورى دین، با وجود دستیابى به براهین و بیّنات و آگاهى به حقّانیت مطلب، از روى غرضورزى و عناد آن را انکار نماید؛ و ناظر به مواردى نیست که شخص محقّق در اثناء تحقیق در بعضى امور دینى دچار شک و تردید گردد، یا به نتیجهای مخالف دست یابد.
4ـ از مجموع ادلّه و مبانى ارتداد مىتوان استفاده کرد که در صدر اسلام جریانى به وجود آمده بود تا عدهاى براى ضربه زدن به اسلام، ابتدا به ظاهر مسلمان شوند و پس از مدت کوتاهى از اسلام خارج گردند تا بدین وسیله مسلمانانى را که تازه ایمان آورده و هنوز پایههاى دینى آنان محکم نشده است، سست و متزلزل نمایند. در حقیقت این امر یکى از توطئههاى برنامهریزى شدة دشمنان براى نابودی اسلام بهشمار مىآمد که قرآن کریم نیز بدان تصریح داشته است: «و َقالَت طائفةٌ مِن اهل الکتابِ آمِنوا بالّذى اُنزل عَلَى الّذین آمنوا وَجهَ النَّهارِ و اکْفُرُوا آخِرَه لَعلَّهُمْ یَرْجِعونَ» : «و گروهى از اهل کتاب گفتند: در آغاز روز به آنچه بر آنان که ایمان آوردند فرستاده شده است، ایمان آورید و در پایان روز به آن کافر شوید، شاید آنان (نیز از ایمان خود( بازگردند.»
شأن نزول برخى آیات نیز اشاره به این حقیقت دارد که این گونه افراد پس از ارتداد، در صفوف مسلمانان انشعاب و دودستگى ایجاد کرده و نیز روابط پنهانى با کفار داشتند و احیاناً به قتل و غارت و افساد در جامعه اقدام مىکردند.
بنابراین «ملاک حکم مرتد، تغییر اعتقاد قلبی نیست؛ چرا که عقیده معمولاً تابع مقدمات خود است و خود آن از اختیار فرد خارج است، بلکه ملاک آن ایجاد فساد با قصد و اراده ظالمانه است. به نظر میرسد تفاوتهای حکم مرتد ملی با مرتد فطری ناظر به همین جهت باشد.»
5ـ صرف نظر از آیات قرآن کریم، بسیارى از روایاتى که به طور مطلق بر اجراى حکم ارتداد دلالت دارند، یا مرسل و مقطوع السند مىباشند و یا در سند آنها ضعف مشاهده مىشود؛ و با توجه به آنچه اشاره شد بسا بتوان روایات صحیح السند را نیز بر یکدیگر حمل کرد یا با توجه به ملاکاتى که از آیات قرآن به دست آمده است آنها را مقیّد و محدود ساخت.
6- ممکن است حکم مرتد از اساس، از مصادیق احکام سیاسی و ولایی شرع به شمار آید و در زمانها و مکانها و شرایط مختلف، مسائل و شرایط خاص آن زمان و مکان در نظر گرفته شود. مؤیّد این نظر، نامه حضرت امام رضا(علیهالسلام) خطاب به مأمون است که در آن آمده است: «کشتن هیچیک از ناصبیها یا کافران در مکانی که تقیه در آن لازم باشد، جایز نیست؛ مگر کسی که قاتل و یا کوششکننده در فساد باشد.»
4. آزادی بیان و کتب ضالّه
آزادی عقیده ملازم با آزادی نشر آراء و عقاید، از جمله آثار مکتوب است. این در حالی است که یکی از احکام دین اسلام، حرمت حفظ و نشر کتب ضلال، بلکه وجوب هدم آنهاست. در این ارتباط نیز به چند نکته یادآوری میشود:
1- لازم است میان حرمت حفظ و نشر کتب ضلال به عنوان یک وظیفة فردی با دخالت و برخورد حاکمیت دینی در این مسأله، تفکیک کرد. آنچه به مبحث ما مربوط است، مورد دوم است.
2- دخالت حاکمیت اسلامی در جلوگیری از تدوین و نشر کتب گمراهکننده، نیازمند دلیل بر عمومیت تعزیر نسبت به هر گناه از سوی حاکمیت است.
3- بر فرض وجوب یا جواز دخالت حاکمیت اسلامی در این امر، با توجه به پیشرفت رسانههای ارتباط جمعی و صنعت چاپ و نشر، امکان اتلاف کتب ضلال در این زمان بهشدت مورد خدشه است. بنابراین، یا باید به سقوط تکلیف به علت عدم قدرت ملتزم گردید، یا کتب گمراه کنندهای را که مطالب آن توسط دانشمندان اسلامی ردّ شده است، در حکم تلفشده تلقی کرد، چنانکه این احتمال در «جواهر الکلام» نقل شده است؛ و یا اینکه وجوب اتلاف را در این زمان به وجوب پاسخ علمی و منطقی تفسیر نمود.
4- فرض جواز دخالت حاکمیت اسلامی در جلوگیری از نشر محصولات فرهنگیِ گمراه کننده در مواردی است که آنها موجب گمراهی همه یا اکثر افراد جامعه اسلامی و یا ترویج فساد و گناه بین آنان شود؛ بنابراین شامل کتابهایی نمیشود که نسبت به اکثر افراد موجب ضلالت نمیگردد. از این رو چنانچه در مُضل بودن آنها میان حاکمیت و متصدیان تدوین و نشر اختلاف پدید آید، باید به نظر کارشناسان در این امر مراجعه شود. و اگر کارشناسان در میزان ضرر و نفع آنها دچار اختلاف نظر باشند، بهگونهای که اطمینان به ترجیح ضرر بر نفع پیدا نشود، حکومت حق محروم کردن جامعه از آثار یا رسانههای دربردارنده آن آثار را ندارد، و در این صورت مسأله به وجدان فردی مسلمانان واگذار میشود تا مطابق تکلیف فردی از گناهان و آثار مضر اجتناب کرده و از اسباب و علل رشد و سعادت خویش کمال بهره را برگیرند.
قرآن کریم بهصراحت اکراه بر پذیرش دین و اجبار نسبت به عقاید حقّه را مردود دانسته و حوزة عقیدتى را حوزهاى شمرده است که باید همراه با آزادى عمل و انتخاب آگاهانه صورت پذیرد؛ و ایمانى را که از روى اختیار و پذیرش قلبى تحقق نیافته باشد، نکوهش مىکند و برخى از مصادیق آن را بر «نفاق» تطبیق مىدهد. اصرار بر آزادى عمل در انتخاب دین و آگاهانه بودن این انتخاب، در آیات متعددى از قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است؛ از جمله:
۱. در سورة بقره تصریح میفرماید:
«لَا إِکْرَاهَ فىِ الدِّین»
«در دین هیچ اکراه (و واداشتنی) نیست.»
این آیه شریفه ـچه مفاد آن، قضیه خبرى و حکایت از یک امر واقعى و تکوینى بوده و یا حکم انشائى و تشریعى باشدـ در ردّ و بطلان اکراه در دین، صراحت دارد. علاوه بر اینکه شأن نزولهای بیان شده برای آن نیز مؤید همین مطلب است.
2. در سورة یونس فرموده است:
«وَ لَو شاءَ ربُّکَ لآمَن مَنْ فِىالاَرضِ کلُّهُم جمیعاً؛ اَفَأنتَ تُکره النّاسَ حَتَى یکونوا مؤمنین.»
«اگر خداى تو بخواهد تمام کسانى که روى زمین زندگى مىکنند ایمان مىآوردند؛ آیا تو مردم را اکراه میکنی تا با ایمان گردند؟.»
این آیه دلالت بر این دارد که سنّت ازلى خداوند چنین بوده است که افراد در ایمان آوردن آزاد و مختار باشند؛ و اگر بنا بود بدون اختیار ایمان بیاورند، خداوند مىتوانست آنان را بهگونهاى خلق کند که قهراً بدون خواست و اراده خود ایمان آورند؛ اما خداوند از ازل چنین چیزى را اراده نفرموده است. همچنین نفی ایمانآوری همراه با اکراه در شیوه عملی پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) از آیه شریفه بهخوبی فهمیده میشود.
۳. و در سوره اعراف میفرماید:
«قالَ المَلَأُ الَّذینَ استَکبَروُا مِن قَومِهِ لَنُخرجَنَّکَ یا شُعَیبُ وَالّذینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَریَتِنا اَو لَتَعُودُنَّ فى مِلَّتِنا؛ قالَ اَوَلَو کنُّا کارهینَ.»
«گروهی که کبر ورزیده بودند از قوم او (به شعیب) گفتند: تو و کسانى را که با تو ایمان آوردهاند، از دیارمان بیرون مىکنیم یا بیتردید به دین و آیین ما بازمیگردید! (شعیب به آنها) گفت: هرچند ما (نسبت به دین شما) اکراه داشته باشیم؟!... .»
شعیب (علیهالسلام) مىخواهد بفرماید مگر ممکن است ما به دین و آیین شما بگرویم در حالى که نسبت به آن اکراه داریم؟ به عبارت دیگر مگر ایمان به دینى با اکراه قابل جمع است؟ و اینکه کلام شعیب (علیهالسلام) را خداوند نقل و تأیید فرموده، نشان از این است که از دیدگاه قرآن کریم، دین قابل اکراه نیست.
از سوى دیگر قرآن کریم در آیات فراوانى، خود را مصداق بیّنات و رشد و هدایت و نور معرفى مىنماید؛ و در واقع راه تفکر و شناختِ با دلیل و منطقِ جهان هستى و مبدأ آن را براى همگان بیان مىدارد. چنین شیوهاى نمىتواند با زور و اکراه براى کسى مطرح شود؛ و معمولاً در امور اعتقادی اکراه و اجبار در جایى است که منطق و استدلال در کار نباشد.
با نگاهى دیگر باید دانست که دین مجموعهاى از اعتقادات، اخلاقیات، و امور عملى است. بدیهى است که اعتقاد به هیچوجه با اکراه نه به وجود مى آید و نه زایل مىگردد؛ بلکه هر اعتقادى اسبابى دارد که آنها نیز از سنخ امور اعتقادى و قلبى مىباشند و در اختیار انسان قرار ندارند. اخلاق نیز قابل اکراه نیست؛ زیرا امور اخلاقى از صفات نفس هستند و گرچه مقدمات عملى آنها اختیارى انسان است ولى خود آنها ـ نظیر اعتقاداتـ قابل اکراه نیستند. بلى، آن دسته از امور عملى که فروع دین مربوط به آنها است قابل اکراه مى باشند؛ ولى انجام آنها همراه با اکراه، عموماً فاقد ارزش است. ارزش آنها به این است که انسان از روى اختیار و اراده خود عمل نماید. ناگفته نماند که هرچند اعتقاد امرى اختیارى نیست ولى ایمان به آن اعتقادات ـ یعنى التزام و پایبندى عملى به آنها ـ امرى است اختیارى؛ و آنچه در قرآن مورد توجه قرار گرفته همان ایمان همراه با آگاهى است، نه اعتقاد که امرى قلبى و خارج از اختیار افراد است.
یادآوری چند نکته:
1. آزادی بیان عقیده
آزادی مذهب و عقیده از دیدگاه اسلام، شامل آزادی بیان عقیده و نشر آن نیز میگردد؛ به دلیل اینکه:
اولاً: در آیاتی از قرآن کریم، با مخالفان گفتگو شده یا آنان به گفتگو دعوت شدهاند؛ و مقتضای هر گفتگویی، بیان عقاید طرفین و استدلال پیرامون آن است.
ثانیاً: در آیاتی دیگر، قرآن مخالفان خود را تحدّی کرده یا آنان را به مناظره فرا خوانده است. از جمله میفرماید: «أَمْ یَقُولُونَ افْترََیهُ قُلْ فَأْتُواْ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْترََیَاتٍ وَ ادْعُواْ مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللَّهِ إِن کُنتُمْ صَادِقِین» : «یا میگویند: این (قرآن) را به دروغ بافته (و به خدا نسبت داده) است! بگو: پس ده سوره همانند آن بافته شده بیاورید و جز خدا هرکه را میتوانید فراخوانید، اگر راست میگویید.» تعبیر به «من استطعتم» بیانگر آزادی مخالفان اسلام در مناظره با مسلمانان، بلکه آزادی در تلاش جهت تقویت و نشر و غلبه عقاید خود میباشد. همین مفاد از عبارت: «فأتوا بکتاب» در آیه شریفه: «قُلْ فَأْتُواْ بِکِتَابٍ مِّنْ عِندِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنهُْمَا أَتَّبِعْهُ إِن کُنتُمْ صَادِقِین» فهمیده میشود.
و ثالثاً: اعطای این آزادی تنها به شعار و اعلام محدود نگشته، بلکه در مقام عمل نیز مخالفان عقیدتی و سیاسی در تبلیغ اندیشههای خود آزاد بودند و با مسلمانان احتجاج میکردند؛ هرچند به خاطر شیوههای نادرست احتجاج مورد نکوهش واقع میشدند: «یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فىِ إِبْرَاهِیمَ وَ مَا أُنزِلَتِ التَّوْریة وَ الْانجِیلُ إِلَّا مِن بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ. هَأَنتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِیمَا لَکُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمَا لَیْسَ لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لَا تَعْلَمُون» : «ای اهل کتاب! چرا درباره ابراهیم محاجه (و ستیزه) میکنید، در حالی که تورات و انجیل نازل نگردید مگر پس از او. هان شما همانهایید که پیرامون آنچه به آن علم داشتید محاجه کردید؛ پس چرا در آنچه به آن دانش ندارید محاجه میکنید؟ و خدا میداند و شما نمیدانید.»
این آزادی تا بدانجا گسترش یافته بود که موجب تجرّی مخالفان گشته، به تبلیغ مخالفان اسلام علیه اعتقادات مسلمانان نیز سرایت میکرد: «وَدَّت طَّائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَوْ یُضِلُّونَکم ...»؛ «وَ قَالَت طَّائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ ءَامِنُواْ بِالَّذِى أُنزِلَ عَلىَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَجْهَ النَّهَارِ وَ اکْفُرُواْ ءَاخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُون.» اما تا آنجا که مخالفتهای آنان مصداق محاربه یا نقض عهد با مسلمانان نبود، برخورد قهری حکومت اسلامی را در پی نداشت. پیشوایان معصوم اسلام (علیهمالسلام) نیز در عمل با مخالفان عقیدتی خود به بحث و استدلال میپرداختند و مخالفان با آزادی و بدون ترس عقاید ضدّ دینی خود را مطرح میکردند.
2. آزادی بیان و مسئولیت
آنچه در این مبحث، پیرامون آن استدلال و به آیات و روایات اسلامی استناد گردیده، حق انسان در انتخاب دین و آزادی او در بیان عقاید و آرای خویش است. اما به رسمیت شناختن این حقوق به معنای نادیده انگاشتن مسئولیت و تکلیف انسان در چگونگی بهرهگیری از آنها نیست. اصولاً حق و مسئولیت متلازماند و هرکجا حقی برای کسی ثابت گردد حتماً تکلیفی را بر عهده دیگری به همراه خواهد داشت؛ و کسی که به نفع او حقوقی بر عهده دیگران اعتبار شده معمولاً دیگران نیز حقوقی بر عهدة او دارند. حضرت علی (علیهالسلام) میفرماید: «هیچ حقی برای کسی ثابت نمیشود مگر اینکه وظیفهای بر عهدة او گذاشته میشود، و هیچ وظیفهای بر عهده کسی گذاشته نمیشود مگر اینکه حقی برای او ثابت میگردد. و اگر به فرض برای کسی حقی ثابت باشد که در قبال آن وظیفهای نداشته باشد، او تنها خداوند سبحان است.» و از پیامبر اکرم (صلیالله علیهوآله) نقل شده است که فرمودند: «از رحمت خداوند دور است کسی که تکلیف خود را بر دوش مردم نهد.» یعنی کسی که از حقوق عمومی استفاده کند و تکلیفی انجام ندهد.
اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز از این حقیقت غافل نبوده و ـهرچند به اجمال و تلویحیـ در مادة 29 خود به آن اشاره کرده است:
«الف: هر کس در مقابل آن جامعهای وظیفه دارد که رشد آزاد کامل شخصیت او را میسر سازد.
ب: هر کس در اجرای حقوق و استفاده از آزادیهای خود، فقط تابع محدودیتهایی است که به وسیلة قانون، منحصراً به منظور تأمین شناسایی و مراعات حقوق و آزادیهای دیگران و برای مقتضیات صحیح اخلاقی و نظم عمومی و رفاه همگانی، در شرایط یک جامعه دموکراتیک وضع گردیده است.»
3. آزادی بیان و ارتداد
از جمله احکامی که در نگاه برخی با اصل آزادى عقیده و بیان در تضاد دیده میشود، حکم ارتداد در اسلام است. هرچند تحقیق کامل و جامع درباره حکم «ارتداد» مجال دیگری را میطلبد، اما در این مختصر به یادآوری چند نکته بسنده میشود:
1ـ به حکم فقهى ارتداد در قرآن اشارهای نشده است و آنچه در آیات قرآن بیان گردیده تنها عقاب اخروى کسانى است که از دین بازگشته و در آن حال از دنیا رفتهاند. نظیر آیة شریفة: «وَ مَن یَرتَدِدْ مِنکم عَن دینه فَیَمُت وَ هو کافرٌ فأولئک حَبِطَت اَعمالُهم فى الدنیا و الآخرة و اُولئکَ اصحابُ النّار هم فیها خالدون» : «و هرکس از شما که از دینش بازگردد و در حالى که کافر است از دنیا برود، پس آنان کارهایشان در دنیا و آخرت از بین رفته و آنان یاران آتش بوده، در آن مخلّد خواهند بود.»
2ـ در حکم فقهی ارتداد قیودى در نظر گرفته شده است که بدون آنها حکم آن صادر نمى شود؛ از جمله:
الف ـ چیزى که انکار مى شود جزو ضرورى دین باشد؛ یعنى چیزى باشد که همه مسلمانان آن را جزو دین اسلام مىدانند.
ب ـ انکار آن به انکار خدا یا رسول(صلىالله علیهوآله) بازگشت نماید.
ج ـ انکارکننده قصد و توجه داشته باشد که انکار آن به انکار خدا یا رسول (صلىاللهعلیهوآله) بازمىگردد.
بنابراین اگر در ضرورى بودن مسألهاى میان مسلمانان اختلاف باشد، یا انکار حکمى ضرورى به انکار خدا یا رسول باز نگردد، و یا اساساً کسى معتقد باشد که آن مسأله مطابق قرائت وى جزو ضروریات دین به شمار نمىآید، عنوان «ارتداد» تحقق نیافته و نمىتوان کسى را به آن متهم نمود. از این روست که: «باید توجه شود که مجرد اختلاف نظر در فهم مبانى اسلامى و استنباط احکام دینى امرى است طبیعى، و هیچکس حق ندارد درک و برداشت خود را مقیاس حق قرار دهد و مخالفان خود را به ارتداد یا انحراف متهم کند».
3ـ هرچند قرآن کریم عقاب دنیوى ارتداد را بیان نفرموده است اما از برخى آیات آن مى توان استفاده کرد که در تعریف مفهوم ارتداد، جحد و عنادِ فرد منکر را از قیود آن شمرده است؛ آنجا که مىفرماید: «إنّ الّذینَ ارْتَدّوا عَلى اَدبارِهم من بَعد ما تَبَیَّنَ لَهُمُ الهُدىَ الشیطان سَوَّلَ لَهُمْ وَ اَمْلى لَهُمْ.» : «بىگمان کسانى که پس از آنکه هدایت براى آنان نمایان گشت به گذشتة خویش بازگشتند، شیطان راه را برایشان هموار ساخته و آرزوهاى دراز در پیش رویشان نهاده است.» یا در آیهاى دیگر که فرمود: «کَیفَ یَهدِى اللّهُ قوماً کفروا بَعْدَ ایمانِهِم وَ شَهِدُوا اَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَیّنات.» : «چگونه خداوند قومى را هدایت کند که پس از ایمان آوردن و شهادت به حقانیت پیامبر و رسیدن دلایل روشن به آنان، کافر شدند.»
همانگونه که مشاهده مىشود قید: «من بعد ما تبیّن لهم الهدى» در آیة اول، و دو قید: «شهدوا انّ الرسول حق» و «جائهم البینات» در آیه دوم، به جحد و عناد فرد مرتد اشاره دارد؛ بنابراین مىتوان گفت بحث ارتداد در جایى است که منکر خدا یا رسول یا منکر ضرورى دین، با وجود دستیابى به براهین و بیّنات و آگاهى به حقّانیت مطلب، از روى غرضورزى و عناد آن را انکار نماید؛ و ناظر به مواردى نیست که شخص محقّق در اثناء تحقیق در بعضى امور دینى دچار شک و تردید گردد، یا به نتیجهای مخالف دست یابد.
4ـ از مجموع ادلّه و مبانى ارتداد مىتوان استفاده کرد که در صدر اسلام جریانى به وجود آمده بود تا عدهاى براى ضربه زدن به اسلام، ابتدا به ظاهر مسلمان شوند و پس از مدت کوتاهى از اسلام خارج گردند تا بدین وسیله مسلمانانى را که تازه ایمان آورده و هنوز پایههاى دینى آنان محکم نشده است، سست و متزلزل نمایند. در حقیقت این امر یکى از توطئههاى برنامهریزى شدة دشمنان براى نابودی اسلام بهشمار مىآمد که قرآن کریم نیز بدان تصریح داشته است: «و َقالَت طائفةٌ مِن اهل الکتابِ آمِنوا بالّذى اُنزل عَلَى الّذین آمنوا وَجهَ النَّهارِ و اکْفُرُوا آخِرَه لَعلَّهُمْ یَرْجِعونَ» : «و گروهى از اهل کتاب گفتند: در آغاز روز به آنچه بر آنان که ایمان آوردند فرستاده شده است، ایمان آورید و در پایان روز به آن کافر شوید، شاید آنان (نیز از ایمان خود( بازگردند.»
شأن نزول برخى آیات نیز اشاره به این حقیقت دارد که این گونه افراد پس از ارتداد، در صفوف مسلمانان انشعاب و دودستگى ایجاد کرده و نیز روابط پنهانى با کفار داشتند و احیاناً به قتل و غارت و افساد در جامعه اقدام مىکردند.
بنابراین «ملاک حکم مرتد، تغییر اعتقاد قلبی نیست؛ چرا که عقیده معمولاً تابع مقدمات خود است و خود آن از اختیار فرد خارج است، بلکه ملاک آن ایجاد فساد با قصد و اراده ظالمانه است. به نظر میرسد تفاوتهای حکم مرتد ملی با مرتد فطری ناظر به همین جهت باشد.»
5ـ صرف نظر از آیات قرآن کریم، بسیارى از روایاتى که به طور مطلق بر اجراى حکم ارتداد دلالت دارند، یا مرسل و مقطوع السند مىباشند و یا در سند آنها ضعف مشاهده مىشود؛ و با توجه به آنچه اشاره شد بسا بتوان روایات صحیح السند را نیز بر یکدیگر حمل کرد یا با توجه به ملاکاتى که از آیات قرآن به دست آمده است آنها را مقیّد و محدود ساخت.
6- ممکن است حکم مرتد از اساس، از مصادیق احکام سیاسی و ولایی شرع به شمار آید و در زمانها و مکانها و شرایط مختلف، مسائل و شرایط خاص آن زمان و مکان در نظر گرفته شود. مؤیّد این نظر، نامه حضرت امام رضا(علیهالسلام) خطاب به مأمون است که در آن آمده است: «کشتن هیچیک از ناصبیها یا کافران در مکانی که تقیه در آن لازم باشد، جایز نیست؛ مگر کسی که قاتل و یا کوششکننده در فساد باشد.»
4. آزادی بیان و کتب ضالّه
آزادی عقیده ملازم با آزادی نشر آراء و عقاید، از جمله آثار مکتوب است. این در حالی است که یکی از احکام دین اسلام، حرمت حفظ و نشر کتب ضلال، بلکه وجوب هدم آنهاست. در این ارتباط نیز به چند نکته یادآوری میشود:
1- لازم است میان حرمت حفظ و نشر کتب ضلال به عنوان یک وظیفة فردی با دخالت و برخورد حاکمیت دینی در این مسأله، تفکیک کرد. آنچه به مبحث ما مربوط است، مورد دوم است.
2- دخالت حاکمیت اسلامی در جلوگیری از تدوین و نشر کتب گمراهکننده، نیازمند دلیل بر عمومیت تعزیر نسبت به هر گناه از سوی حاکمیت است.
3- بر فرض وجوب یا جواز دخالت حاکمیت اسلامی در این امر، با توجه به پیشرفت رسانههای ارتباط جمعی و صنعت چاپ و نشر، امکان اتلاف کتب ضلال در این زمان بهشدت مورد خدشه است. بنابراین، یا باید به سقوط تکلیف به علت عدم قدرت ملتزم گردید، یا کتب گمراه کنندهای را که مطالب آن توسط دانشمندان اسلامی ردّ شده است، در حکم تلفشده تلقی کرد، چنانکه این احتمال در «جواهر الکلام» نقل شده است؛ و یا اینکه وجوب اتلاف را در این زمان به وجوب پاسخ علمی و منطقی تفسیر نمود.
4- فرض جواز دخالت حاکمیت اسلامی در جلوگیری از نشر محصولات فرهنگیِ گمراه کننده در مواردی است که آنها موجب گمراهی همه یا اکثر افراد جامعه اسلامی و یا ترویج فساد و گناه بین آنان شود؛ بنابراین شامل کتابهایی نمیشود که نسبت به اکثر افراد موجب ضلالت نمیگردد. از این رو چنانچه در مُضل بودن آنها میان حاکمیت و متصدیان تدوین و نشر اختلاف پدید آید، باید به نظر کارشناسان در این امر مراجعه شود. و اگر کارشناسان در میزان ضرر و نفع آنها دچار اختلاف نظر باشند، بهگونهای که اطمینان به ترجیح ضرر بر نفع پیدا نشود، حکومت حق محروم کردن جامعه از آثار یا رسانههای دربردارنده آن آثار را ندارد، و در این صورت مسأله به وجدان فردی مسلمانان واگذار میشود تا مطابق تکلیف فردی از گناهان و آثار مضر اجتناب کرده و از اسباب و علل رشد و سعادت خویش کمال بهره را برگیرند.