عدنان الکیلانی متولد سال 1938 م و متخصص حقوق بینالملل از کشور اردن است که در دانشگاههای مختلف تدریس میکند و سابقاً مشاور حقوقی وزارت خارجه اردن بودهاست وی در زمینه سیاست و حقوق بینالملل تألیفاتی دارد: از جمله کتاب «صلح با اسرائیل» و مقالات متعددی دربارﮤ امور سیاسی در روابط بینالملل که در جراید اردن به چاپ رسیده است. وی در حال حاضر از سمتهای رسمی بازنشسته شده و به تحقیق و تدریس اشتغال دارد.با الکیلانی درحاشیه یکی از سفرهایش به ایران گفت وویی انجام دادهایم که در ذیل به نظر خوانندگان گرامی میرسد.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و فروپاشی شوروی سابق به نظر میرسد که تنها نیروی قدرتمندی که در برابر استکبار جهانی بویژه امریکا ایستاده است مکتب اسلام است. شما کیفیات این مقابله و سیاستهای استکبار را چگونه ارزیابی میکنید؟
در ابتدا از جنابعالی به خاطر فرصتی که به من دادید تا دربارﮤ موضوعات مختلف صحبت کنیم بسیار سپاسگزارم. امّا دربارﮤ سؤال شما همان طور که میدانید استعمار همواره از سیاست «تفرقه بیانداز و حکومت کن» استفاده کرده است. بعد از جنگ جهانی اوّل در کشورهای عربی 22 دولت تشکیل شد. این نتیجه همان سیاست است. آنها توانستند بین کشورهای اسلامی اختلافات شدید بوجود آورند و در آن کشورها نفوذ کنند و منافع خود را تأمین نمایند. اگر ما میبینیم که مثلاً پاکستان بعد از سال 1947 به دو کشور تجزیه شد این تفرقه در جهت اهداف سیاسی و استراتژی است. این سیاست استعمار باقی خواهد ماند.
بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1989 غرب متوجه شد که دیگر خطر کمونیزم از بین رفته است. آنها احساس کردند خطری که ممکن است با آن روبرو شوند همان اسلام است.
غربیها صریحاً میگفتند اسلام برای کشورهای غربی یک جنبـﮥ خطرناکی دارد و برای همین سعی میکنند از لحاظ فرهنگی در کشورهای اسلامی نفوذ بیشتری پیدا کنند و ملل مسلمان بخصوص جوانان را از دین خودشان دور و به فرهنگ غربی متمایل سازند و از این طریق موجب تفکیک و اضمحلال جوامع اسلامی شوند. ما باید به اسلام توجه کنیم، مانند امام خمینی، که یک معجزﮤ آسمانی بود و تمام نقشههای استعمار را برای جوامع اسلامی بیان کردند.
ما بسیار خوشحال میشویم وقتی که میبینیم جمهوری اسلامی ایران با قوّت و عظمت با تمام نقشههای استعماری برخورد میکند و باعث امیدواری تمامی کشورهای عربی و اسلامی است. امیدواریم با توجه به فلسفه سیاسی امام یک اتحاد اسلامی ـ نه فقط یک حکومت اسلامی ـ بین کشورهای مسلمان پدید آید و با این اتحاد قدرت سوّم در دنیا تشکیل شود.
آیا به نظر شما دولتهای موجود اسلامی میتوانند اتحادی را پدید آورند که در مقابل توطئهها و تهدیدهای غرب و بویژه امریکا بایستند؟
بله، در صورتی که به اسلام توجه کنیم و حکومتهای اسلامی در کشورهای مختلف عربی تشکیل شود. پیامبر اسلام(ص) نیز که به مدینه مهاجرت کردند اوّلین موضوعی که برایشان مهم بود تشکیل دولت اسلامی بود، به خاطر اینکه در مقابل مشرکین آن زمان قدرتی ایجاد شود. البته این کار مشکلی است. ولی اگر مردم به دین خودشان اهمیّت بدهند میتوان امیدوار بود که دولتها نیز تحت فشار جامعه به سوی اتحاد اسلامی پیش بروند.
فکر میکنید معرفی امام خمینی و آثار ایشان برای وصول به اتحاد واقعی میان مسلمین چه جایگاهی دارد و چگونه باید باشد؟
امام خمینی یک انسان دانشمند و یک سیاستمدار مطلوب بودند و جهاد ایشان علیه حکومتهای مستبد از سالها قبل ـ
از 1942 م ـ شروع شد. از زمان تدریس در حوزﮤ علمیه قم توجه امام بر این بود که اسلام باید برای مردم تعریف شود. مردم باید بدانند بدون اسلام نمیتوانند زندگی کنند و عدالتی بدون وجود اسلام پدیدار نخواهد شد. لذا فلسفه سیاسی حکومت از نظر امام خمینی و فعالیتها و جهاد امام ـ در تمام عمرشان ـ باید برای مردم بیان شود. این مطالب نه فقط در ایران بلکه باید در خارج از کشور منتشر شود. مردم ایران از این مطالب به اندازه کافی آگاهی دارند ولی تبلیغات در خارج از کشور ضعیف است. باید انجمنهای مختلفی توسط سفارتخانههای ایران در کشورهای دیگر تأسیس شود و زبان فارسی در آن کشورها تدریس شود، خصوصاً در کشورهای عربی و اسلامی. ما میدانیم که زبان عربی زبان دینی اسلام است چون زبان قرآن است ولی زبان دوّم اسلام، زبان فارسی است.
بسیاری از دانشمندان اسلام در فقه اسلامی، در پزشکی، در ادبیات، علوم اجتماعی، علوم فلسفی و... ایرانی بودهاند و این دانشمندان تأثیر زیادی در تمدّن عرب داشتهاند، پس چرا، از این موقعیت استفاده نکنیم. باید زبان فارسی را حداقل در کشورهای عربی و اسلامی منتشر کنیم. مثلاً اگر کتاب ولایت فقیه امام را که به زبان فارسی است به سفارتخانهها بفرستیم افرادی که بخواهند میتوانند از آن استفاده کنند.
به عقیده من فلسفه امام درباره حکومت باید منتشر شود. مردم در کشورها، مخصوصاً کشورهای عربی دوست دارند در مورد ایران اطلاعاتی بدست آورند، اطلاعاتی دربارﮤ سیاست جمهوری اسلامی ایران وضعیت جامعه ایران و... لکن متأسفانه منبعی برای اینکه نیازشان را به طور کامل تأمین کند وجود ندارد. فکر میکنم این موضوع باید دنبال شود. رابطـﮥ جمهوری اسلامی با کشورهای عربی و اسلامی باید محکمتر شود چون ما برادر هستیم: «اِنّمَا الْمؤمُنون اِخوه فَاصْلِحوا بَیْن اَخوَیکُم»
ظاهراً شما فلسفه سیاسی امام خمینی را به عنوان اندیشـﮥ محوری حضرت امام مهمترین مطالبی میدانید که باید روی آن کار و تبلیغ شود؟
حضرت امام بیشتر از هر چیز به تشکیل حکومت اسلامی اهمیت میدادند. ایشان میفرمودند وقتی حکومت اسلامی باشد قانون اساسی این حکومت دینی اسلام خواهد بود. وقتی دین اسلام قانون اساسی کشورهای اسلامی باشد، اشخاص فقیه باید حکومت کنند، یا لااقل حکومت تحت نظر فقها باشد. بدون توجه به اسلام نمیتوان به افکار امام جامـﮥ عمل پوشانید. بدون اسلام، استعمار جوامع را تفکیک کرده و موجب سست شدن مردم و نفوذ استعمار میشود. ما باید به یکدیگر نزدیک شویم، از هم اطلاع پیدا کنیم و از نظریات حضرت امام استفاده کنیم.
در این نزدیک شدن و اتحاد نقش اندیشمندان جهان اسلام چه باید باشد؟
متفکران جهان اسلام تقریباً نظریات واحدی دارند. به نظر من وظیفه آنها این است دیدگاههای مذاهب مختلف اسلامی را به هم نزدیک کنند و اختلافات جزیی را از میان بردارند. آنان باید دین اسلام را برای جوامع مسلمان امروزی مخصوصاً جوانان تعریف کنند، زیرا اگر ما مسلمانان خودمان از اسلام اطلاع کافی نداشته باشیم این یک مصیبت است. در بعضی از کشورهای اسلامی به دین اسلام اهمیّت نمیدهند بلکه فکرشان درباره حکومت، سیاست و فرهنگ معطوف به نظریههای غربی است. اگر این موضوع توسعه یابد برای ما خطر زیادی خواهد داشت. من واقعاً خوشحالم که یک عده از نویسندگان و دانشمندان اسلامی از مجلات و روزنامههای ایرانی مانند مجلـﮥ «التقریب» و «التوحید» استفاده میکنند. این مجلات به اسلام خدمت میکنند ولی این کافی نیست. البته ما از متصدیان چنین نشریاتی تشکر میکنیم امّا این گونه نشریات به همـﮥ کشورهای اسلامی نمیرسد و اگر هم برسد تعداد آن خیلی کم است. امّا تنها تلاش متفکران کفایت نمیکند. دولتهای اسلامی نیز باید عملاً دوستی خود را نشان دهند، نه با حرف زدن بلکه در عمل. اگر روابط دولتها و رؤسای کشورهای اسلامی حسنه نباشد ملتها نیز سیاستهای دولتهای خود پیروی میکنند و این وضعیت موجود کماکان باقی خواهد ماند.
به نظر شما مبانی سیاستهای جهان غرب برای مبارزه با اسلام و انقلاب اسلامی چیست؟
همان طور که عرض شد سیاستهای کشورهای استعماری تضعیف کشورهای اسلامی است از هر طریق ممکن. نمونه آن جنگ هشت ساله میان عراق و ایران است. چرا این جنگ شروع شد؟ جنگی که از جنگ بینالملل دوّم بیشتر طول کشید. منظور آنها این بود که قوای نظامی این دو کشور تضعیف شود تا آنان به مقاصد خود برسند. آنها به بهانـﮥ حفظ آرامش و جلوگیری از جنگ وارد منطقه شدهاند. این موضوع برای همه روشن است. نفت کشورهای منطقه بجز ایران در تصرف آنان است. البته بعد از جنگ عراق با ایران، جنگ عراق و کویت هم پیش آمد که در هر دو مورد متجاوز عراق بود. من هر چه فکر میکنم که به چه علّت عراق چنین جنگی را علیه ایران شروع کرد برایم قابل حل نیست. استعمار برای نفوذ در منطقه از سیاست تفرقه بیاندازد و حکومت کن استفاده میکند. الان با اینکه چند سال است که جنگ تمام شده ولی نیروهای خارجی در منطقه حضور دارند و بهانهشان هم حفظ امنیت منطقه است. آنها منطقه را تصاحب کردهاند. حالا که دیگر جنگی نیست باید قوای خود را به کشورهایشان باز گردانند ولی ما میبینیم که روز بروز این قوا تقویت میشود.
در مورد آزمایشهای اتمی هند و پاکستان و سر و صداهای اخیر چه نظری دارید، با توجه به اینکه اسرائیل هم بمب اتمی دارد و دائما هم در پی توسعـﮥ سلاحهای مخرب است و نه تنها غرب و سازمان ملل چیزی نمیگویند بلکه علاوه بر کمک غرب نوعی تشویق و تمجید هم از آن دولت بعمل میآید.
تجربههای اتمی هند از طرف غرب صرفاً محکوم شد ولی در مورد دولت اسلامی پاکستان فشارها و مجازاتهای مختلفی عنوان و اعمال شد. چرا کشورهای غربی این گونه سیاستها را برای اسرائیل اعمال نمیکنند؟ اسرائیل کشور خطرناکی است و بمب اتمی دارد. نقشـﮥ خطرناکی در سیاست دارد و آن اینکه توسعه طلب است. اسرائیل تنها حکومت در جهان است که حدود سرزمینهای آن هنوز معلوم نیست. آخر نمیشود که دولت حد نداشته باشد. معلوم نشدن حدود سرزمین اسرائیل نشان دهندﮤ این است که آنها میخواهند سرزمین اشغالی توسعه پیدا کند و نظر خودشان یعنی از «نیل تا فرات» تحقق یابد. متأسفانه از طرف بعضی از کشورهای اسلامی با اسرائیل پیمان صلح امضاء شده در حالی که اسرائیل رسماً حدود خود را اعلام نکرده است.
مطالبی که بیان کردید گوشهای از عملکرد استکبار جهانی و زاده نامشروع و نامیمون آن اسرائیل غاصب است لکن به موازات این عملکرد یعنی به موازات تخریب و غارت کشورهای محروم دستگاه استکباری امریکا و متحدانش سازمانهای تبلیغاتی، جاسوسی فراوانی دارند که به صورت یکپارچه در زمینههای مختلف، با سیاستهای مشخص علاوه بر جنگ روانی سعی در بیخبر نگاه داشتن ملل محروم، به دمیدن روحیه ذلّت و رخوت در ایشان و مأیوس کردن آنان از مبارزه برای احقاق حق خویش است و در این میان ابزار اصلی استکبار رسانههای جمعی بویژه ماهواره و تلویزیون، مطبوعات و فیلمهایی است که مردم را به انحراف میکشاند به نظر شما در برابر این تبلیغات شیطانی چه باید کرد.
مسئولیت مقابله در اینجا، به عهدﮤ علماء و اندیشمندان اسلام است. ما هم میتوانیم از همین ابزارها استفاده کنیم و فرهنگ خود را به دنیا معرفی کنیم. جمهوری اسلامی ایران و کشورهای اسلامی و عربی هم میتوانند از طریق کانالهای فضایی تلویزیون دنیا را تحت پوشش قرار دهند. البته استعمارگران میدانند که اگر اسلام منتشر شود، اگر اسلام حاکم باشد به ضرر آنها و برعلیه منافع آنها خواهد بود. به خاطر همین بعد از اینکه امام خمینی در ایران به قدرت رسیدند و جمهوری اسلامی را تشکیل دادند آنها از طریق تلویزیون، اینترنت، رادیو، مطبوعات و... در حال حمله هستند. چنین حملاتی یکی از راههای جنگ با اسلام است. هدف آنها این است که مردم را از دین خود دور کنند. اگر در جامعـﮥ اسلامی مردم را از دین خود دور کنند. اگر در جامعـﮥ اسلامی مردم از دین خود جدا شوند دیگر اسلام حکومت نخواهد کرد و فرصتی برای استعمارگران پیش میآید تا عمّال خود را به قدرت برسانند و خیالشان راحت شود.
میدانید که امریکا و انگلیس و سایر کشورهای سلطهجو بخصوص امریکا برای مبارزه با اسلام و تسلط بر جهان علاوه بر تهاجم نظامی و کشتار انسانها که حرف آخر آنهاست و همچنین استفاده از ابزارهای دیگر سلطه مانند کنترل جریان پولی جهانی و غیره از تبلیغات و شعارهای مردم فریب مانند بحث دموکراسی، حقوق بشر، آزادی اطلاعات و... نیز سوء استفاده میکنند نظر شما در این باره چیست؟
تئوریهای مربوط به دموکراسی و حقوق انسانها و نظایر آن قرنها قبل توسط متفکرانی مانند افلاطون و ارسطو و دیگران مطرح شده و امروزه تمامی کشورهای غربی و شرقی ادعای دموکراسی و آزادی دارند و اعلام میکنند که دموکراسی و حکومت مردم باید وجود داشته باشد. ولی دموکراسی چیست؟ کدام مردم آزادی دارند؟ در همان جامعه باستانی یونان مردم جامعه به دو قسمت تقسیم میشده است، آزادگان و بندگان. جامعهای که دو قسمت دارد دموکراسی در آن چه معنایی دارد؟ اگر به تاریخ رجوع کنیم میبینیم که اساساً ملتها هیچوقت خودشان را اداره نمیکردند و هیچوقت برخود حکومت نمیکردند. غالباً در جوامع در طول تاریخ عدهای قلیلی که با زور به قدرت رسیده بودند جوامع را اداره میکردهاند. امّا در اسلام چنین نیست. ما آیـﮥ «وَامْرُهُم شوری بَیْنهُم» و آیـﮥ «وشاوِرْهُمْ فِی الاَمْر» را داریم، یعنی در جامعـﮥ اسلامی حاکم با موافقت مردم به قدرت میرسد و میباید بر اساس قوانین و احکام الهی حکومت کند. قوانین الهی خطا و اشتباه ندارند. احکام الهی منزّه از اشتباه است. در حالی که نظریات غربی حاصل اندیشه انسانی است که خطاپذیر است و در همه جا این نظریهها موافقان و مخالفانی دارد.
با توجه به آنچه بیان کردید مبانی مشروعیت حکومت اسلامی را در چه میدانید؟
مشروعیت حکومت اسلام از جامعـﮥ اسلامی سرچشمه میگیرد و سه رکن دارد: توحید، رسالت و امامت. اینها اصول حکومت اسلامی است. در حال حاضر نمیتوانم دربارﮤ توحید و رسالت بحث کنم چون فرصت بسیار زیادی میطلبد ولی امامت یا در ادامه آن رهبری، در جامعه اسلامی منوط به انتخاب ملت مسلمان است، همانطور که در ایران اجرا شد.
حضور: ملّت مسلمان یا امّت؟
در اینجا میگوییم ملت مسلمان ایران ولی در جامعـﮥ اسلامی یا امّت باید ولی امر انتخاب شود «یا اَیُّها الَّذینَ آمَنوا اَطیعُوالله وَاَطیعُوا الرَّسول وَاولی الامر منکُم» اولی الامر کسانی هستند که در جامعه اسلامی حکومت میکنند و این حاکم مسلمانها و خلیفه یا امام مسلمانها باید از طرف امّت انتخاب شود. همان طور که امام خمینی اساس ولایت فقیه را بوجود آوردند و الان در ایران انتخابات از طرف ملت مسلمان ایران اجرا میشود. حاکم فقیه باید «مردی» عادل بوده، توانایی حکومت داشته باشد و شرایط دیگری که مشخص است.
در این صورت به نظر میرسد که ضروریترین کارها و واجبترین آنها برای مسلمانان تشکیل حکومت اسلامی است.
بله، باید این کار را بکنیم. برای اینکه اگر عمیقاً به اسلام و قوانین آن رجوع کنیم میبینیم که اسلام یک دین کامل است. هم برای سیاست کامل است، هم برای اقتصاد کامل است هم برای فرهنگ کامل است و لذا اعتقاد دارم اسلام مفضّلتر از سایر نظریههای بشری است و واجب الاتّباع است و مسلمانان باید به دین خودشان رجوع کنند تا بفهمند عدالت چیست، مذهب چیست، سیاست چیست. متأسفانه امروزه جوانان ما از اسلام خیلی کم آگاهی دارند البته به استثنای جمهوری اسلامی ایران.
نظر شما درباره احزابی که در کشورهای اسلامی فعالیت میکنند چیست؟
من خود هرگز حزبی نبودهام و نخواهم بود. من طرفدار اسلام هستم و از اسلام دفاع میکنم و اساساً به احزابی که از نظریههای غربی سرچشمه میگیرند اعتقاد ندارم.
در برابر تهاجم فرهنگی و تبلیغات آمریکا و استکبار غربی که به آن اشاره شد محورهای تحرک مسلمانان چه باید باشد؟
ما باید از نظریـﮥ امام خمینی استفاده کنیم. ما باید به اسلام خدمت کنیم. و تا آنجا که میتوانیم نظریات امام را به دنیا برسانیم. این یک جهاد است و ما فعلاً باید جهاد کنیم. الحمدلله انقلاب اسلامی که در ایران پدید آمده خیلی در کشورهای عربی و اسلامی تأثیر داشته است ولی نباید در برابر حملات غرب ساکت باشیم. آنها تبلیغ میکنند که اسلام یک دین تعصبی است، دینی است که از زور استفاده میکند. در حالی که اسلام این گونه نیست. الان قتل و کشتاری را که در الجزایر اتفاق میافتد به اسلام نسبت میدهند لاکن صهیونیستها و سازمانهای مختلف غربی پشت این جریانات هستند. اسلام هرگز اجازه چنین جنایاتی را نمیدهد زیرا قرآن کریم میفرماید «وَلا تَقْتُلوا النَّفسَ التّی حَرَّمَ اللهُ الاّبالحقّ» این جریاناتی که هر روز ما در الجزایر یا سایر جاها میشنویم اینها از اسلام دور است. اسلام هیچوقت اجازه نمیدهد جامعه یک وضعیت ناجوری پیدا کند و مسلمان مسلمان دیگر را به قتل برساند. تمام این وقایع از طرف صهیونیستها و عمّال امپریالیسم غربی تغذیه میشود برای اینکه اسلام تخریب شود و ما باید در برابر این حملات جهاد کنیم. جهاد ما فرهنگی است. دین اسلام دین محبت و تسامح است. ما وارد جنگ نمیشویم مگر مجبور شویم و انشاءالله در هر حال موفق خواهیم شد.