سلسله حوادثی که با خود سوزی یک جوان تونسی آغاز شد بعد از گذشت حدود یک سال اکنون در مقیاس وسیعی چون فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و از میان رفتن بلوک شرق در عرصه بین المللی قرار گرفته است. به همین ترتیب سیاست مداران و دانش پژوهان حوزه های مختلف علوم اجتماعی اتفاق نظر دارند که در کنار رخدادهایی چون فروپاشی امپراطوری عثمانی، تاسیس رژیم صهیونیستی، پیروزی انقلاب اسلامی ایران و نهایتا حادثه ۱۱ سپتامبر، حوادث یکسال گذشته باید به عنوان نقطه عطفی در تاریخ پرفراز و نشیب خاورمیانه معاصر تلقی شود، رویدادهایی که به واسطه نتایج و پیامدهای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی خود، می تواند منشا تحولات عظیمی در خاورمیانه قرن بیست و یکم باشد. چنان که چشم عموم جهانیان روزانه در حال پیگیری اخبار شگفت آور این تحولات است، تلاش محققان و پژوهشگران حوزه های مختلف آن است تا به این سوال اساسی پاسخ دهند که: زمینه ها و انگیزه های بنیادین چنین خیزش و تحولی در کشورهای اسلامی منطقه ژئوپلیتیکی خاورمیانه و شمال آفریقا چیست؟بی تردید پرسش دیگر محققان مبتنی بر آن است که آینده این تحول بزرگ به کدام سو می رود و ما باید در انتظار چه سامان تازه ای
در خاورمیانه باشیم؟ طبعا پاسخ به این دو سوال راهبردی از یک سو تابعی از جهت گیری تحلیلی و از سوی دیگر تعلقات عقیدتی و جهان بینی هر فرد و جریان است. در این بین و در میانه تفسیرها و تعبیرهای متفاوت و متعارض طبعا تحلیل هایی از آزمون سربلند بیرون خواهند آمد که بتوانند تبیین بهتری از واقعیت رخ داده و نتایج محتمل تحولات ارائه دهند. من در این نشست علمی خواهم کوشید تا با مدد گرفتن از ظرفیت های دانش ژئوپلتیک و نیز رویکرد تاریخی، به سوالات فوق پاسخ ارایه دهم. البته امروز تمرکز من بیشتر پاسخ به سوال اول یعنی تبیین چرایی رخداد سلسله حوادث خاورمیانه در یکسال اخیر خواهد بود و پرداختن جدی به سوال دوم را به فرصتی دیگر واگذار خواهم کرد هر چند رویکرد خود در این زمینه را نیز به صورت مقدماتی مطرح خواهم کرد. ما کوشیده ایم با قرار دادن تطور تاریخی خاورمیانه پس از جنگ دوم جهانی در متن تحولات ژئوپلتیک جهانی، این ایده را بسط دهیم که انگیزه و بسترهای تحولات امروزین خاورمیانه معاصر در ناکامی ها، شکست ها و تلاش های ۶ دهه اخیر ملت های منطقه نهفته است. همچنین ایدئولوژی و محرک بنیانی رویدادها را باید در متن رقابت الگوهای موجود برای
ساماندهی ژئوپلتیکی کشورهای منطقه جستجو کرد. با این مبنا دیدگاه ما این است که محرک و بنیان اصلی جنبش های کنونی خاورمیانه در نوعی بیداری سیاسی و اجتماعی نهفته است که اسلام و اسلام گرایی هویت و مبنای آن است. بر این اساس حرکت بر مبنای اسلام کلیتی است که در درون آن اعتراض به وضع موجود با شناسایی دو عنصر داخلی و خارجی که هر یک دامنه وسیعی را شامل می شوند می باشد. در عرصه داخلی این کشورها اعتراض به استبداد، اقتدار گرایی رژیم های ملی گرا و سکولار، ناکارآمدی دولت ها در حل مسائل اقتصادی و اجتماعی و در عرصه خارجی نیز نفی فرهنگ غربی و هویت رژیم جعلی اسرائیل به عنوان دست نشانده غرب در منطقه که با رویکرد دائما تهاجمی خود علیه ملت های مسلمان سبب بی ثباتی ژئوپلیتیکی در منطقه شده است، نمادهای مخالفت خیزش های مردمی را تشکیل داده است. نگرش ما از منظر تبیین ژئوپلیتیکی حوادث در شمال افریقا و خاورمیانه به نفع این استدالال است که اسلام هویت پایه ای و عنصر اصلی محرک نیروهای اجتماعی است. کلیتی که سایر خواسته ها در متن آن معنا می یابند و با گذر زمان ورود نیروهای اجتماعی و سیاسی به عرصه نظام سازی، این هویت پایه ای بروز و ظهور عینی
تر خواهد یافت، هرچند که این مسیر دشواری ها و چالش های بسیاری دارد.
انقلاب اسلامی ایران ؛ الگوی خیزش های جدید
محمد باقر قالیباف
کد خبر:
۱۹۵۴۷