«درد» آشناترین واژه زیستجهان انسان و «درمان» همزاد آن است و به همین دلیل، نظام سلامت، شاید قدیمیترین نهاد بشرساخت انسان باشد؛ نهادی که باید بیش از همه دیگر نهادها اخلاقی باشد چون کوچکترین بداخلاقی، به زایش رنجهای مضاعف منجر میشود. در گفتوگو ی روزنامه شرق با دکتر محمود عباسی، فارغالتحصیل حقوق پزشکی از دانشگاه سوربن، رییس مرکز تحقیقات اخلاق و حقوق پزشکی و مدیرگروه اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ، اوضمن تبیین جایگاه رهیافتهای مختلف اخلاقی در حوزه سلامت به اهمیت عدالت، آگاهی عمومی و آموزش در این حوزه و نسبت آن با اخلاق میپردازد. دبیر انجمن علمی حقوق پزشکی ایران با تاکید بر لزوم رفع نواقص قوانین و مقررات حوزه سلامت و اخلاق حرفهای حوزه پزشکی، بر تحول اساسی در آموزش پزشکی تاکید میکند. وی پیشنهاد میکند هرچه زودتر شورایعالی اخلاق در کشور تاسیس شود.
بیش از هر چیز باید بگویم که خوشبختانه بعد از انقلاب، جامعه ما فقهگرا شده و متاسفانه اخلاقیات را در حوزههای مختلف آن فرو گذاشته است. به نظر میآید که پرداختن به اخلاق حرفهای در حوزههای مختلف فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، پزشکی و زیستی لازم و ضروری است. وقتی ما از اخلاق در سلامت سخن میگوییم، به معنای این نیست که نوعی اخلاق خاص در حوزه سلامت از منظر مکتبهای اخلاقی مورد نظرمان است، پیروی از مکاتب اخلاقی مختلف، زاویه دید ما را عوض میکند. هر یک از طرفداران این مکاتب اخلاقی، نگاهی خاص به مقوله اخلاق دارند. دیدگاهها و رویکردها در این زمینه متفاوت است. از زمانی که حوزه سلامت، بیشتر از قبل، چالشهای اساسی فراروی جامعه بشر قرار داده، اندیشمندان در جستوجوی این بودهاند که به رویکردها و مکتبهایی تکیه کنند که بیشتر کاربردی باشد و بهتر بتوانند رافع مشکلات جامعه باشند. از این رو مثلا در میان هنجارگرایان و صاحبنظران این دیدگاه، هر سه دیدگاه اخلاقی وظیفهگرایی، پیامدگرایی و فضیلتگرایی جلب توجه میکند که بین این سه، وظیفهگرایی و پیامدگرایی، در حوزه سلامت بیشتر مورد توجه بوده است. ما در میان اندیشمندان مسلمان و فلاسفه اخلاق اسلامی، نظریه روشنی از این حیث نداریم که ببینیم مثلا کدام یک از این دیدگاهها را تعقیب میکنند ولی میشود از فتاوی فقها به دست آورد که در حوزه اخلاق در سلامت چه دیدگاهی دارند. البته در میان فلاسفه اسلامی و اندیشمندان اخلاقی نیز دو دیدگاه اخیر، بیشتر مشاهده میشود.
به نظر شما، کدامیک از این دیدگاهها در فضای سلامت، بیشتر سودمند است؟
ما نمیتوانیم خود را در بند نظریه خاصی قرار دهیم. طبیعی است که رویکرد ما مبتنی بر اخلاق کلامی است. در حوزه سلامت، در بعضی از مباحث، خوب است که ما پیامدگرا باشیم و در برخی دیگر وظیفهگرا. در برخی موارد نیز خوب است فضیلتگرایی را تعقیب کنیم. در واقع ما نمیتوانیم بگوییم کدام یک از این موارد خوب است، بلکه موارد استفاده اینها بسته به شرایط متفاوت است، ما باید ببینیم از چه سخن میگوییم، مثلا از پیوند اعضا صحبت میکنیم، از شبیهسازی انسانی صحبت میکنیم، از قصور پزشکی سخن میگوییم و... که هر کدام از اینها ممکن است به یکی از دیدگاههای فوق نزدیکتر یا لازم باشد که ما به یکی از این نظریهها بیشتر توجه کنیم و با تکیه بر رویکرد اخلاقی که دارد اهداف خودمان را دنبال کنیم.
در بحث اخلاق سلامت، دو حوزه خیلی مهم وجود دارد که تفاوتهایی با هم دارند. یکی از اینها اخلاق زیستی و دیگری بحث اخلاق پزشکی است، میخواهم ضمن تشریح تفاوتهای بین این دو، بیان کنید این دو چه رابطهای با یکدیگر دارند؟
وقتی ما از اخلاق پزشکی صحبت میکنیم، چیزی که در وهله نخست به ذهن متبادر میشود رابطه بین پزشک و بیمار است، یعنی اخلاق پزشکی به رابطه بین پزشک و بیمار میپردازد، اما از چهار، پنج دهه گذشته، یعنی از نیمه دوم قرن 20 به این طرف، ما با یکسری چالشهای اساسی روبهرو هستیم که این چالشها در حوزه سلامت تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال، محیطزیست، آلودگی هوا، گازهای گلخانهای، ذوب شدن یخهای قطب جنوب و... همگی در سلامت بشر تاثیرگذار هستند، بنابراین، بشر از نیمه دوم قرن بیستم به بعد با نگاهی فراتر از رابطه بین پزشک و بیمار، به مقوله اخلاق میاندیشد زیرا حوزههایی وجود دارند که در سلامت تاثیرگذار هستند و ما نباید از آن حوزهها غفلت ورزیم. از این رو، واژهای تحت عنوان بیواتیکس (Bioethics) بهوجود آمد که ما در زبان فارسی واژه معادل آن را اخلاق زیستی مینامیم. البته بر این نظریه نقدهایی نیز وارد شد که میگفتند اگر ما شعاع کل مباحث اخلاق زیستی را 10 بگیریم، شعاع حوزه اخلاق پزشکی 9 است. بنابراین، ضرورتی وجود ندارد که ما به خاطر یک درجه، بخواهیم یک واژه یا یک رشته جدیدی را وضع کنیم و بخواهیم از آن صحبت کنیم، منتقدان این دیدگاه را رد کردهاند و گفتهاند، اولا این حوزه خیلی وسیعتر از این مولفههاست، ثانیا اگر همان یکدرجه هم کفایت میکند که ما از واژهای استفاده کنیم که بتواند همه موضوعات و مسایل را تحت پوشش خود داشته باشد. بنابراین، یکسری مسایل جدید، مثل دستگاههای عمرافزا و دستگاه ونتیلاتور اختراع شده که میتوان با این دستگاهها طول عمر بیماران را بیشتر کرد. امروزه دستگاهها و روشهای درمانی جدیدی ایجاد شده که عمرافزا هستند. اینها موضوعات و مولفههایی بودند که اخلاق زیستی را بهوجود آوردند و رشتهای جدید را به عنوان یک حوزه میانرشتهای، به نام اخلاق زیستی مطرح کردند. اخلاقزیستی، یک نگاه جامعالاطراف به موضوعات و مباحثی دارد که به نحوی از انحا به زیست آدمی برمیگردد، در واقع میتوان گفت اخلاق زیستی، حوزه نسبتا جدیدی است که میتوان آن را مطالعه نظاممند ابعاد اخلاقی؛ شامل بینشها، تصمیمات، رفتارها، سیاستهای اخلاقی، علوم زیستی و مراقبتهای بهداشتی و بهکارگیری انواعی از روشهای اخلاقی در فضای میانرشتهای تعریف کرد که این تعریف، نگاهی کلی به این مقوله دارد و مساله اخلاق زیستی را به عنوان یک حوزه و رشته جدید، فراروی ما قرار میدهد. آنچه که به عنوان تفاوت اساسی بین این دو رشته مطرح است (اخلاق پزشکی و اخلاق زیستی)، چهار حوزه اساسی است که یکی از آنها فناوریهای حافظ حیات در آغاز زندگی است، دومی، فناوریهای تشدیدکننده حیات برای اصلاح کیفیت زندگی است، سومی، فناوریهای تولید مثل و به ویژه شبیهسازی است و آخرین مورد، فناوریهای مرتبط با مهندسی ژنتیک و ژن درمانی و ژنوم انسانی است. اینها مباحثی هستند که در ابتدا حوزه اصلی اخلاق زیستی را تشکیل دادند و زمینه بروز و ظهور آن را برجسته کردند.
شما به تحقیقات جدید اشاره کردید، اخلاق کجای این تحقیقات قرار دارد؟ آیا نگاه اخلاق به تحقیقات پزشکی یک نگاه تاییدی و بیحدوحصر است که همه انواع تحقیقات پزشکی را تایید میکند یا برای این تحقیقات حدومرزی قایل است؟
وقتی ما از اخلاق صحبت میکنیم، اخلاق فراعلم، فراحقوق و فراپزشکی است. مثل چتر نجاتی است که حوزههای مختلف علمی را دربرمیگیرد. در واقع شما نمیتوانید موضوعی از موضوعات پزشکی را احصا کنید که خارج از مطالعه اخلاق پزشکی یا اخلاق زیستی باشد، به عبارتی اخلاق، حاکم بر مسایل علمی است. اخلاق زیستی و اخلاق پزشکی، خط مشی کلی برای جلوگیری از انحراف پژوهشگران در استفاده و بهرهگیری از تکنولوژی را تعیین میکند و از طرف دیگر، عامل بازدارنده از انحراف است، انحرافی که ممکن است دانشمندان در مسیر فعالیتهای علمی خود بدان دچار شوند و پیامدهایی را بر جامعه تحمیل کنند. مثلا در مورد شبیهسازی انسان دو دیدگاه اساسی را مطرح کردهاند، از یک طرف مخالفان با آوردن دلایلی مثل اینکه شبیهسازی نوعی دخالت در کار خداست، آن را مجاز نمیدانند و از طرف دیگر برخی میگویند شبیهسازی به خصوص شبیهسازی درمانی خیلی هم مفید و سودمند است، برای مثال برخی فقهای امامیه اعتقاد دارند شبیهسازی نه تنها دخالت در امر الهی نیست بلکه باعث شناخت بیشتر خداوند میشود. نگاه اخلاقی به ما میآموزد که ما در مسیری حرکت کنیم که به جامعه انسانی و اهدافش زیانی وارد نشود.
به بحث دین و فقه اشاره کردید. نسبت اخلاق سلامت و دین، به خصوص در جامعه ما که جامعهای فقهی و دینی است، چیست؟
اگر ما بخواهیم از منظر دینی به این قضیه نگاه کنیم، مساله وجه دیگری دارد، نگاهی که یک اندیشمند سکولار به این قضیه دارد با نگاه یک فیلسوف مسلمان و یک دینمدار متفاوت است. از منظر دینمداران و فلاسفه مسلمان، بین دین و اخلاق سه رابطه وجود دارد، اولین رابطه، رابطه تباین است که میگوید این دو هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و اگرهم شما موردی پیدا کردید که ارتباط بین این دو را ترسیم کند، تصادفی است. دومین رابطه، رابطه اتحاد است یعنی اخلاق، جزیی از دین است، البته در نقطه مقابل، کسانی نیز هستند که رابطه عکس این را قبول دارند و میگویند دین، جزیی از اخلاق است. سومین مورد که تعامل است، میگوید اخلاق و دین، دو حوزه جدا از هم هستند که تنها برخی نکات مشترک با یکدیگر دارند. آنچه نظریه دینمداران و فلاسفه ما هست، اینکه آنها رابطه بین دین و اخلاق را رابطه اتحاد میدانند و اینکه ما نقطه اعلای اخلاق را میتوانیم در دین پیدا کنیم. در این دیدگاه رابطه دین و اخلاق به مثابه درختی است که اعتقادات ریشه آن را تشکیل میدهد و اخلاقیات تنه آن را و شاخ و برگ و میوه آن را فقه و حقوق و احکام تشکیل میدهد. در حالی که برخی از مکاتب اخلاقی غربی و کسانی که با اندیشه سکولار به دین نگاه میکنند، این دو را از یکدیگر تفکیک میکنند و از طرفی آنها سطحی از اخلاق را به نمایش میگذارند البته نه اینکه کلا اخلاق را نفی کنند، یعنی شما هم در آن اندیشه سطحی از اخلاق را میبینید اما خدا و وحی و معاد را نمیبینید یا خیلی کمرنگ میبینید، در حالی که وقتی ما در حوزه اخلاق دینی بحث میکنیم، عدل الهی، معاد و خلقت، یکی از محورهای اساسی است. پس ما میتوانیم این سه رابطه را بین این دو دیدگاه مطرح کنیم و اینکه رابطه اینها با حوزه سلامت در کجاست، به دیدگاه ما برمیگردد و اینکه ما پیرو کدام یک از مکاتب اخلاقی هستیم، چون هر یک از این دیدگاهها، نگاه عمیقی به مقوله سلامت دارند. نگاه اخلاق دینی این است که پزشک تا آخرین لحظه باید بیمار را همراهی کند. اما از نگاه برخی مکاتب اخلاقی غربی، انسانی که از درد به خود میپیچد و هیچ راه نجاتی ندارد و میدانیم که چند روز دیگر فوت میکند، اخلاقی این است که به حیات او خاتمه بدهیم. برای مثال، در مقوله اتانازی از منظر اخلاق دینی، پزشک و کادر درمانی موظف هستند تا آخرین لحظات عمر بیمار را همراهی کنند ولی برخی اخلاقگرایان لذتگرا میگویند ما باید ببینیم منافع بیمار چیست آیا بهتر نیست به حیات بیمار خاتمه دهیم.
میخواهم از مباحث انتزاعی خارج بشویم و به مباحث عینی بپردازیم. نظر شما در مورد اخلاق و نسبت آن با حق آگاهی مردم در حوزه سلامت چیست؟
نگاه اخلاقی در مورد این مقولهها بسیار عمیق و دقیق است. حق آگاهی مردم، یک حق ذاتی است و البته نگاه اخلاقی و نگاهی دینی نیز هست. بنابراین دانستن حق ذاتی ابنای بشر است و در عین حال حقی است که اخلاقیات نیز بر آن تکیه دارد. این حق در حوزه سلامت، بسیار جدیتر است. وقتی میبینیم جامعه از درد مهلکی رنج میبرد باید راهکاری بیندیشیم که خانواده در جامعه ما فرو نپاشد و با آگاهی مردم مشکلات کم شود، بنابراین حق آگاهی مردم در حوزه سلامت یک امر اخلاقی است.
در مورد اخلاق و نسبت آن با عدالت در حوزه سلامت صحبت کنید؟ در جامعه ما بیعدالتی در حوزه سلامت با چالش جدی روبهرو است.
اتفاقا یکی از مشکلات جامعه ما عدالت در حوزه سلامت است. بخشی از بحث عدالت در سلامت به عدالت در توزیع منابع برمیگردد و ما تردیدی نداریم که همه جوامع منابع محدودی دارند و سرمایه هنگفتی در اختیارشان نیست که بتوانند همه حوزهها را پوشش دهند، ما نیز در حوزه بهداشت و درمان و حوزه سلامت، با مشکلات جدی مواجه هستیم. عدالت در توزیع منابع در اینجا این است که بودجهای را که ما در اختیار داریم، بدانیم باید در کدام یک از حوزهها هزینه کنیم. برای مثال در شیوع سارس، آموزش پزشکی یا در درمان بیماران و... کدامیک اولویت دارند. اخلاق این است که به ما میگوید چه تصمیمی بگیریم که اخلاقی باشد. ما باید موضوع را آسیبشناسی کنیم و بعد این دیدگاهها کارشناسی شوند و در آخر بتوانیم به یک جمعبندی برسیم که این جمعبندی به ما میگوید ما باید بودجه خود را در چه حوزهای هزینه کنیم و این همان عدالت در سلامت و نگاه اخلاقی به آن است.
روشهای جدیدی در حوزه درمان مطرح میشود مثل رواندرمانی و هیپنوتیزم یا انرژیدرمانی. اخلاق چه نگاهی به مساله رواندرمانی و به ویژه هیپنوتیزم دارد؟
وقتی ما از اخلاق صحبت میکنیم، باید توجه داشته باشیم که اخلاق مبتنی بر علم است. یعنی پایه و اساس مباحث اخلاقی این است که آن کار، کاری علمی باشد. اینکه یک مکتب عرفانی یا یک مکتب فرادرمانی، دیدگاهی را در مورد معالجه یک بیماری خاص مطرح کرده است، این مسایل باید بررسی شود و متولیان دستگاه سلامت جامعه باید پس از بررسی و تایید به این افراد مجوز بدهند. ما در جامعه خود، تشتت آرا و نوعی بیتوجهی نسبت به این مسایل داریم. الان ما میبینیم که در حوزههای مختلف کسانی هستند که ادعاهای مختلفی به این موضوعات دارند و درواقع دیدگاه خودشان را اعمال میکنند، در حالی که در جامعه نباید اینطور باشد. باید وقتی کسی که وارد حوزه سلامت میشود و میخواهد به معالجه بیماران بپردازد اولا طبیب باشد، متخصص و صاحبنظر باشد، دانشنامهاش مورد تایید وزارت بهداشت قرار گرفته باشد و ثانیا سازوکارهای لازم و اینکه در چه حوزهای از درمان به کار میپردازد، مشخص باشد. اگر غیر از این باشد، این اعمال جرم محسوب میشود و باید جلو آن گرفته شود. برای مثال تجویز شیوه درمانی در عطاریها توسط افراد غیرمتخصص و بدون مجوز تخلف است. در واقع این مباحث دقیقا به مقوله اخلاقیات حاکم بر این حوزه برمیگردد، یعنی آن فردی که متخصص نیست و این کار را انجام میدهد، در حالی که عملش جرم است، امری غیراخلاقی هم مرتکب شده است.
آقای دکتر شما حقوقدان هستید ما در عرصه سلامت قوانین زیادی داریم. این قوانین چقدر نقص دارند؟
فوقالعاده زیاد. این مساله یکی از دغدغههای بزرگ انجمن علوم پزشکی ایران را تشکیل میدهد. متاسفانه در جامعه ما به این حوزه کمتر توجه شده است و متاسفانه قوانین ما در حوزه پزشکی و دارویی فوقالعاده متشتت و نامنسجم است و به هیچوجه، پاسخگوی نیاز زمانه نیست. پروندههای زیادی در دادگاه هست که به دلیل خلأ قانونی، مشکلاتی فراروی دستگاه قضایی میگذارند. و از طرفی، با توجه به اینکه علم پزشکی، هر روز در حال زایش و نو شدن است، موضوعات جدیدی را مطرح میکند که قانونگذار نیز باید متناسب با آن حرکت کند و قوانین متناسب با نیاز جامعه را تهیه و تدوین کند که ما متاسفانه در این زمینه نیز خلأ داریم. به نظر میرسد شکل مطلوب در این حوزه این است که ما باید در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با آسیبشناسی قوانین و مقررات موجود و با بهرهگیری از تجربیات جامعه جهانی، لایحه جامع قوانین سلامت را تهیه کنیم که همه حوزههای پزشکی و دارویی را تحت پوشش قرار دهد و اینکه برخی از قوانین گذشته نیز به روز شوند. ما قوانینی داریم که مربوط به سال 1320 است، مانند قانون طرز جلوگیری از بیماریهای آمیزشی و واگیردار که به احصای بیماریهایی پرداخته در حالیکه در 20 سال اخیر بیماریهای جدیدی چون ایدز و هپاتیت به عنوان بیماریهای واگیردار شناخته شدهاند که آن زمان کشف نشده بودند. ما در بیماریهای عمومیتری چون ایدز خلأ قانونی داریم.
به نهادهای حوزه سلامت اشاره کردید. این نهادها چقدر در اخلاقی کردن نظام سلامت تاثیر دارند؟
مسلما این نهادها خیلی تاثیرگذار هستند. اتفاقا اینگونه مراکز هستند که میتوانند منشأ تحول در حوزه سلامت باشند. وقتی متخصصان یک حوزه با موازین اخلاقی و قوانین حاکم بر رشته خودشان آشنا نباشند، طبیعتا مسیر خودشان را طی خواهند کرد. مراکزی از این دست، وظیفه و رسالتشان این است که بر اساس قواعد موجود اخلاقی، ابعاد اخلاقی این حوزه را تبیین کنند و در اختیار آنها قرار دهند و در واقع، اخلاق حرفهای از اینجا شروع میشود. در گذشتههای دور در جوامع سنتی و دینی، اینگونه بوده که صاحبنظران میگفتند، شما باید انسانها را تربیت کنید و انسانی که در چارچوب اخلاقی حرکت کند، شایستگی این را دارد که طبیب و وکیل و... شود و این همان اخلاق ارسطویی است. در دوره معاصر، باتوجه به گستردگی حوزههای مختلف علمی و بیتوجهی به فضیلت اخلاقی، جوامع غربی به اخلاق حرفهای روی آوردهاند. در این رویکرد به شخصیت افراد و اینکه آیا اخلاقیات را ملکه نفسانی خود کردهاند یا نه، توجهی نمیشود و تنها به اعتبار اینکه فردی وارد حوزه سلامت میشود، موظف است که اخلاقیات و ضوابط را رعایت کند. به این معنا که پزشک از آن جهت که پزشک است باید به اخلاقیات پایبند باشد و آن را رعایت کند. سازمانهای حرفهای هم آییننامه حرفهای برای این حوزه مینویسند و پزشکان باید آن را رعایت کنند و در صورت عدم رعایت آن، مجازات میشوند. اینکه چرا در حوزه پزشکی بیشتر لمس میشود، این است که ارزش هر علمی به اعتبار موضوع آن است و چون موضوع دو علم پزشکی و حقوق انسان است، اهمیت خاصی یافته و همواره به عنوان دو علم ممتاز مورد توجه جوامع بوده است و اخلاق حرفهای در مورد اینها صادق است.
چهچیزی در این میان، نیاز امروز جامعه پزشکی ماست؟
حلقه گمشده طبابت امروز ما حکمت است. امروزه طراحان آموزشهای پزشکی در دانشکدههای پزشکی به این نتیجه رسیدهاند که دانشجوی پزشکی از همان لحظه ورود تا پایان دوره فارغالتحصیلی باید تحت آموزش اخلاق حرفهای باشد و اخلاق را آموزش ببیند. این همان کاری است که هزارسال پیش، پیشینیان ما انجام میدادند در تاریخ هزارساله پزشکی، شما کمتر کتاب و مقاله مستقلی درباره اخلاق میبینید. یعنی اینکه طبیب دیروز ما اخلاقیات را در کنار طب میدیده است در عمل هم اولا به اخلاق عمل میکرده و الگوی دانشجویان خود بوده و ثانیا اینها را به دانشجویان خود آموزش میداده است. پس حلقه مفقوده طبابت امروز ما حکمت است و حکمت دیروز یک نوع آمیختگی بین اخلاق ارسطویی و اخلاق حرفهای ایجاد کرده بود که این دو مقوله در کنار هم، بهترین شیوه ترویج و آموزش اخلاق را به نمایش میگذاشت.
جامعه ما با بیاخلاقیهایی روبهرو است و بسیاری از روشنفکران و روحانیون بر این مساله، صحه میگذارند. اولا نظام سلامتی ما چقدر اخلاقی است و ثانیا اخلاقی بودن یا نبودن نظام سلامت، چقدر بر بیتوجهی جامعه بر اخلاق پزشکی تاثیر دارد؟
من موضوع را به گونهای دیگر میبینم. نظام سلامت جزیی از اجتماع است و ما باید یک جامعه اخلاقی داشته باشیم تا نظام سلامت اخلاقی داشته باشیم. یعنی ما نیازمند یک خانواده و مدرسه و دانشگاه و جامعه اخلاقی هستیم تا بتوانیم یک نظام سلامت اخلاقی داشته باشیم. کسی که در خانواده و مدرسه جامعه غیراخلاقی تربیت میشود، نمیتوان با دو واحد درسی او را اخلاقی کرد. به نظر من همه مسایل به خانواده برمیگردد و مهمتر از آن به مدرسه. باید در جامعه به مقولههای اخلاقی نیز مثل مقوله فقه توجه شود. باید سیستم آموزشی متحول شود. امروزه بیشتر مشکلاتی که در جامعه دیده میشود به اخلاقیات برمیگردند. مسوولان و متولیان فرهنگی جامعه ما به این مقولهها اهمیت نمیدهند؟ باید در کشور شورایعالی اخلاق شکل بگیرد و این شورا کمیتههای خاصی در زمینههای مختلف اخلاقی داشته باشد. مانند اخلاق سیاسی، اخلاق فرهنگی، اخلاق زیستی، اخلاق پزشکی، اخلاق علمی و... و این شورا برنامههای راهبردی اخلاق در کشور را ترسیم کند و کمیتههای تخصصی سیاستهای تبیینی و برنامههای راهبردی را به مورد اجرا گذارند. دستاندرکاران باید نگاه جدیدی به مقوله اخلاق داشته باشند. ما با نگاه جزیرهای به مقوله اخلاق به جایی نمیرسیم و باید یک نگاه جامع اخلاقی حتی در حوزه سلامت داشته باشیم و در پایان لازم است به این نکته اشاره کنم که خوشبختانه نظام سلامت ما در این حوزه پیشتاز مسایل اخلاقی بوده است؛ هرچند که تا رسیدن نقطه مطلوب فاصله بسیار است.
***
وقتی ما از نسبت اخلاق و سلامت صحبت میکنیم، مرادمان کدام یک از رهیافتهای فلسفه اخلاق است؟بیش از هر چیز باید بگویم که خوشبختانه بعد از انقلاب، جامعه ما فقهگرا شده و متاسفانه اخلاقیات را در حوزههای مختلف آن فرو گذاشته است. به نظر میآید که پرداختن به اخلاق حرفهای در حوزههای مختلف فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، پزشکی و زیستی لازم و ضروری است. وقتی ما از اخلاق در سلامت سخن میگوییم، به معنای این نیست که نوعی اخلاق خاص در حوزه سلامت از منظر مکتبهای اخلاقی مورد نظرمان است، پیروی از مکاتب اخلاقی مختلف، زاویه دید ما را عوض میکند. هر یک از طرفداران این مکاتب اخلاقی، نگاهی خاص به مقوله اخلاق دارند. دیدگاهها و رویکردها در این زمینه متفاوت است. از زمانی که حوزه سلامت، بیشتر از قبل، چالشهای اساسی فراروی جامعه بشر قرار داده، اندیشمندان در جستوجوی این بودهاند که به رویکردها و مکتبهایی تکیه کنند که بیشتر کاربردی باشد و بهتر بتوانند رافع مشکلات جامعه باشند. از این رو مثلا در میان هنجارگرایان و صاحبنظران این دیدگاه، هر سه دیدگاه اخلاقی وظیفهگرایی، پیامدگرایی و فضیلتگرایی جلب توجه میکند که بین این سه، وظیفهگرایی و پیامدگرایی، در حوزه سلامت بیشتر مورد توجه بوده است. ما در میان اندیشمندان مسلمان و فلاسفه اخلاق اسلامی، نظریه روشنی از این حیث نداریم که ببینیم مثلا کدام یک از این دیدگاهها را تعقیب میکنند ولی میشود از فتاوی فقها به دست آورد که در حوزه اخلاق در سلامت چه دیدگاهی دارند. البته در میان فلاسفه اسلامی و اندیشمندان اخلاقی نیز دو دیدگاه اخیر، بیشتر مشاهده میشود.
به نظر شما، کدامیک از این دیدگاهها در فضای سلامت، بیشتر سودمند است؟
ما نمیتوانیم خود را در بند نظریه خاصی قرار دهیم. طبیعی است که رویکرد ما مبتنی بر اخلاق کلامی است. در حوزه سلامت، در بعضی از مباحث، خوب است که ما پیامدگرا باشیم و در برخی دیگر وظیفهگرا. در برخی موارد نیز خوب است فضیلتگرایی را تعقیب کنیم. در واقع ما نمیتوانیم بگوییم کدام یک از این موارد خوب است، بلکه موارد استفاده اینها بسته به شرایط متفاوت است، ما باید ببینیم از چه سخن میگوییم، مثلا از پیوند اعضا صحبت میکنیم، از شبیهسازی انسانی صحبت میکنیم، از قصور پزشکی سخن میگوییم و... که هر کدام از اینها ممکن است به یکی از دیدگاههای فوق نزدیکتر یا لازم باشد که ما به یکی از این نظریهها بیشتر توجه کنیم و با تکیه بر رویکرد اخلاقی که دارد اهداف خودمان را دنبال کنیم.
در بحث اخلاق سلامت، دو حوزه خیلی مهم وجود دارد که تفاوتهایی با هم دارند. یکی از اینها اخلاق زیستی و دیگری بحث اخلاق پزشکی است، میخواهم ضمن تشریح تفاوتهای بین این دو، بیان کنید این دو چه رابطهای با یکدیگر دارند؟
وقتی ما از اخلاق پزشکی صحبت میکنیم، چیزی که در وهله نخست به ذهن متبادر میشود رابطه بین پزشک و بیمار است، یعنی اخلاق پزشکی به رابطه بین پزشک و بیمار میپردازد، اما از چهار، پنج دهه گذشته، یعنی از نیمه دوم قرن 20 به این طرف، ما با یکسری چالشهای اساسی روبهرو هستیم که این چالشها در حوزه سلامت تاثیرگذار هستند. به عنوان مثال، محیطزیست، آلودگی هوا، گازهای گلخانهای، ذوب شدن یخهای قطب جنوب و... همگی در سلامت بشر تاثیرگذار هستند، بنابراین، بشر از نیمه دوم قرن بیستم به بعد با نگاهی فراتر از رابطه بین پزشک و بیمار، به مقوله اخلاق میاندیشد زیرا حوزههایی وجود دارند که در سلامت تاثیرگذار هستند و ما نباید از آن حوزهها غفلت ورزیم. از این رو، واژهای تحت عنوان بیواتیکس (Bioethics) بهوجود آمد که ما در زبان فارسی واژه معادل آن را اخلاق زیستی مینامیم. البته بر این نظریه نقدهایی نیز وارد شد که میگفتند اگر ما شعاع کل مباحث اخلاق زیستی را 10 بگیریم، شعاع حوزه اخلاق پزشکی 9 است. بنابراین، ضرورتی وجود ندارد که ما به خاطر یک درجه، بخواهیم یک واژه یا یک رشته جدیدی را وضع کنیم و بخواهیم از آن صحبت کنیم، منتقدان این دیدگاه را رد کردهاند و گفتهاند، اولا این حوزه خیلی وسیعتر از این مولفههاست، ثانیا اگر همان یکدرجه هم کفایت میکند که ما از واژهای استفاده کنیم که بتواند همه موضوعات و مسایل را تحت پوشش خود داشته باشد. بنابراین، یکسری مسایل جدید، مثل دستگاههای عمرافزا و دستگاه ونتیلاتور اختراع شده که میتوان با این دستگاهها طول عمر بیماران را بیشتر کرد. امروزه دستگاهها و روشهای درمانی جدیدی ایجاد شده که عمرافزا هستند. اینها موضوعات و مولفههایی بودند که اخلاق زیستی را بهوجود آوردند و رشتهای جدید را به عنوان یک حوزه میانرشتهای، به نام اخلاق زیستی مطرح کردند. اخلاقزیستی، یک نگاه جامعالاطراف به موضوعات و مباحثی دارد که به نحوی از انحا به زیست آدمی برمیگردد، در واقع میتوان گفت اخلاق زیستی، حوزه نسبتا جدیدی است که میتوان آن را مطالعه نظاممند ابعاد اخلاقی؛ شامل بینشها، تصمیمات، رفتارها، سیاستهای اخلاقی، علوم زیستی و مراقبتهای بهداشتی و بهکارگیری انواعی از روشهای اخلاقی در فضای میانرشتهای تعریف کرد که این تعریف، نگاهی کلی به این مقوله دارد و مساله اخلاق زیستی را به عنوان یک حوزه و رشته جدید، فراروی ما قرار میدهد. آنچه که به عنوان تفاوت اساسی بین این دو رشته مطرح است (اخلاق پزشکی و اخلاق زیستی)، چهار حوزه اساسی است که یکی از آنها فناوریهای حافظ حیات در آغاز زندگی است، دومی، فناوریهای تشدیدکننده حیات برای اصلاح کیفیت زندگی است، سومی، فناوریهای تولید مثل و به ویژه شبیهسازی است و آخرین مورد، فناوریهای مرتبط با مهندسی ژنتیک و ژن درمانی و ژنوم انسانی است. اینها مباحثی هستند که در ابتدا حوزه اصلی اخلاق زیستی را تشکیل دادند و زمینه بروز و ظهور آن را برجسته کردند.
شما به تحقیقات جدید اشاره کردید، اخلاق کجای این تحقیقات قرار دارد؟ آیا نگاه اخلاق به تحقیقات پزشکی یک نگاه تاییدی و بیحدوحصر است که همه انواع تحقیقات پزشکی را تایید میکند یا برای این تحقیقات حدومرزی قایل است؟
وقتی ما از اخلاق صحبت میکنیم، اخلاق فراعلم، فراحقوق و فراپزشکی است. مثل چتر نجاتی است که حوزههای مختلف علمی را دربرمیگیرد. در واقع شما نمیتوانید موضوعی از موضوعات پزشکی را احصا کنید که خارج از مطالعه اخلاق پزشکی یا اخلاق زیستی باشد، به عبارتی اخلاق، حاکم بر مسایل علمی است. اخلاق زیستی و اخلاق پزشکی، خط مشی کلی برای جلوگیری از انحراف پژوهشگران در استفاده و بهرهگیری از تکنولوژی را تعیین میکند و از طرف دیگر، عامل بازدارنده از انحراف است، انحرافی که ممکن است دانشمندان در مسیر فعالیتهای علمی خود بدان دچار شوند و پیامدهایی را بر جامعه تحمیل کنند. مثلا در مورد شبیهسازی انسان دو دیدگاه اساسی را مطرح کردهاند، از یک طرف مخالفان با آوردن دلایلی مثل اینکه شبیهسازی نوعی دخالت در کار خداست، آن را مجاز نمیدانند و از طرف دیگر برخی میگویند شبیهسازی به خصوص شبیهسازی درمانی خیلی هم مفید و سودمند است، برای مثال برخی فقهای امامیه اعتقاد دارند شبیهسازی نه تنها دخالت در امر الهی نیست بلکه باعث شناخت بیشتر خداوند میشود. نگاه اخلاقی به ما میآموزد که ما در مسیری حرکت کنیم که به جامعه انسانی و اهدافش زیانی وارد نشود.
به بحث دین و فقه اشاره کردید. نسبت اخلاق سلامت و دین، به خصوص در جامعه ما که جامعهای فقهی و دینی است، چیست؟
اگر ما بخواهیم از منظر دینی به این قضیه نگاه کنیم، مساله وجه دیگری دارد، نگاهی که یک اندیشمند سکولار به این قضیه دارد با نگاه یک فیلسوف مسلمان و یک دینمدار متفاوت است. از منظر دینمداران و فلاسفه مسلمان، بین دین و اخلاق سه رابطه وجود دارد، اولین رابطه، رابطه تباین است که میگوید این دو هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و اگرهم شما موردی پیدا کردید که ارتباط بین این دو را ترسیم کند، تصادفی است. دومین رابطه، رابطه اتحاد است یعنی اخلاق، جزیی از دین است، البته در نقطه مقابل، کسانی نیز هستند که رابطه عکس این را قبول دارند و میگویند دین، جزیی از اخلاق است. سومین مورد که تعامل است، میگوید اخلاق و دین، دو حوزه جدا از هم هستند که تنها برخی نکات مشترک با یکدیگر دارند. آنچه نظریه دینمداران و فلاسفه ما هست، اینکه آنها رابطه بین دین و اخلاق را رابطه اتحاد میدانند و اینکه ما نقطه اعلای اخلاق را میتوانیم در دین پیدا کنیم. در این دیدگاه رابطه دین و اخلاق به مثابه درختی است که اعتقادات ریشه آن را تشکیل میدهد و اخلاقیات تنه آن را و شاخ و برگ و میوه آن را فقه و حقوق و احکام تشکیل میدهد. در حالی که برخی از مکاتب اخلاقی غربی و کسانی که با اندیشه سکولار به دین نگاه میکنند، این دو را از یکدیگر تفکیک میکنند و از طرفی آنها سطحی از اخلاق را به نمایش میگذارند البته نه اینکه کلا اخلاق را نفی کنند، یعنی شما هم در آن اندیشه سطحی از اخلاق را میبینید اما خدا و وحی و معاد را نمیبینید یا خیلی کمرنگ میبینید، در حالی که وقتی ما در حوزه اخلاق دینی بحث میکنیم، عدل الهی، معاد و خلقت، یکی از محورهای اساسی است. پس ما میتوانیم این سه رابطه را بین این دو دیدگاه مطرح کنیم و اینکه رابطه اینها با حوزه سلامت در کجاست، به دیدگاه ما برمیگردد و اینکه ما پیرو کدام یک از مکاتب اخلاقی هستیم، چون هر یک از این دیدگاهها، نگاه عمیقی به مقوله سلامت دارند. نگاه اخلاق دینی این است که پزشک تا آخرین لحظه باید بیمار را همراهی کند. اما از نگاه برخی مکاتب اخلاقی غربی، انسانی که از درد به خود میپیچد و هیچ راه نجاتی ندارد و میدانیم که چند روز دیگر فوت میکند، اخلاقی این است که به حیات او خاتمه بدهیم. برای مثال، در مقوله اتانازی از منظر اخلاق دینی، پزشک و کادر درمانی موظف هستند تا آخرین لحظات عمر بیمار را همراهی کنند ولی برخی اخلاقگرایان لذتگرا میگویند ما باید ببینیم منافع بیمار چیست آیا بهتر نیست به حیات بیمار خاتمه دهیم.
میخواهم از مباحث انتزاعی خارج بشویم و به مباحث عینی بپردازیم. نظر شما در مورد اخلاق و نسبت آن با حق آگاهی مردم در حوزه سلامت چیست؟
نگاه اخلاقی در مورد این مقولهها بسیار عمیق و دقیق است. حق آگاهی مردم، یک حق ذاتی است و البته نگاه اخلاقی و نگاهی دینی نیز هست. بنابراین دانستن حق ذاتی ابنای بشر است و در عین حال حقی است که اخلاقیات نیز بر آن تکیه دارد. این حق در حوزه سلامت، بسیار جدیتر است. وقتی میبینیم جامعه از درد مهلکی رنج میبرد باید راهکاری بیندیشیم که خانواده در جامعه ما فرو نپاشد و با آگاهی مردم مشکلات کم شود، بنابراین حق آگاهی مردم در حوزه سلامت یک امر اخلاقی است.
در مورد اخلاق و نسبت آن با عدالت در حوزه سلامت صحبت کنید؟ در جامعه ما بیعدالتی در حوزه سلامت با چالش جدی روبهرو است.
اتفاقا یکی از مشکلات جامعه ما عدالت در حوزه سلامت است. بخشی از بحث عدالت در سلامت به عدالت در توزیع منابع برمیگردد و ما تردیدی نداریم که همه جوامع منابع محدودی دارند و سرمایه هنگفتی در اختیارشان نیست که بتوانند همه حوزهها را پوشش دهند، ما نیز در حوزه بهداشت و درمان و حوزه سلامت، با مشکلات جدی مواجه هستیم. عدالت در توزیع منابع در اینجا این است که بودجهای را که ما در اختیار داریم، بدانیم باید در کدام یک از حوزهها هزینه کنیم. برای مثال در شیوع سارس، آموزش پزشکی یا در درمان بیماران و... کدامیک اولویت دارند. اخلاق این است که به ما میگوید چه تصمیمی بگیریم که اخلاقی باشد. ما باید موضوع را آسیبشناسی کنیم و بعد این دیدگاهها کارشناسی شوند و در آخر بتوانیم به یک جمعبندی برسیم که این جمعبندی به ما میگوید ما باید بودجه خود را در چه حوزهای هزینه کنیم و این همان عدالت در سلامت و نگاه اخلاقی به آن است.
روشهای جدیدی در حوزه درمان مطرح میشود مثل رواندرمانی و هیپنوتیزم یا انرژیدرمانی. اخلاق چه نگاهی به مساله رواندرمانی و به ویژه هیپنوتیزم دارد؟
وقتی ما از اخلاق صحبت میکنیم، باید توجه داشته باشیم که اخلاق مبتنی بر علم است. یعنی پایه و اساس مباحث اخلاقی این است که آن کار، کاری علمی باشد. اینکه یک مکتب عرفانی یا یک مکتب فرادرمانی، دیدگاهی را در مورد معالجه یک بیماری خاص مطرح کرده است، این مسایل باید بررسی شود و متولیان دستگاه سلامت جامعه باید پس از بررسی و تایید به این افراد مجوز بدهند. ما در جامعه خود، تشتت آرا و نوعی بیتوجهی نسبت به این مسایل داریم. الان ما میبینیم که در حوزههای مختلف کسانی هستند که ادعاهای مختلفی به این موضوعات دارند و درواقع دیدگاه خودشان را اعمال میکنند، در حالی که در جامعه نباید اینطور باشد. باید وقتی کسی که وارد حوزه سلامت میشود و میخواهد به معالجه بیماران بپردازد اولا طبیب باشد، متخصص و صاحبنظر باشد، دانشنامهاش مورد تایید وزارت بهداشت قرار گرفته باشد و ثانیا سازوکارهای لازم و اینکه در چه حوزهای از درمان به کار میپردازد، مشخص باشد. اگر غیر از این باشد، این اعمال جرم محسوب میشود و باید جلو آن گرفته شود. برای مثال تجویز شیوه درمانی در عطاریها توسط افراد غیرمتخصص و بدون مجوز تخلف است. در واقع این مباحث دقیقا به مقوله اخلاقیات حاکم بر این حوزه برمیگردد، یعنی آن فردی که متخصص نیست و این کار را انجام میدهد، در حالی که عملش جرم است، امری غیراخلاقی هم مرتکب شده است.
آقای دکتر شما حقوقدان هستید ما در عرصه سلامت قوانین زیادی داریم. این قوانین چقدر نقص دارند؟
فوقالعاده زیاد. این مساله یکی از دغدغههای بزرگ انجمن علوم پزشکی ایران را تشکیل میدهد. متاسفانه در جامعه ما به این حوزه کمتر توجه شده است و متاسفانه قوانین ما در حوزه پزشکی و دارویی فوقالعاده متشتت و نامنسجم است و به هیچوجه، پاسخگوی نیاز زمانه نیست. پروندههای زیادی در دادگاه هست که به دلیل خلأ قانونی، مشکلاتی فراروی دستگاه قضایی میگذارند. و از طرفی، با توجه به اینکه علم پزشکی، هر روز در حال زایش و نو شدن است، موضوعات جدیدی را مطرح میکند که قانونگذار نیز باید متناسب با آن حرکت کند و قوانین متناسب با نیاز جامعه را تهیه و تدوین کند که ما متاسفانه در این زمینه نیز خلأ داریم. به نظر میرسد شکل مطلوب در این حوزه این است که ما باید در چارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، با آسیبشناسی قوانین و مقررات موجود و با بهرهگیری از تجربیات جامعه جهانی، لایحه جامع قوانین سلامت را تهیه کنیم که همه حوزههای پزشکی و دارویی را تحت پوشش قرار دهد و اینکه برخی از قوانین گذشته نیز به روز شوند. ما قوانینی داریم که مربوط به سال 1320 است، مانند قانون طرز جلوگیری از بیماریهای آمیزشی و واگیردار که به احصای بیماریهایی پرداخته در حالیکه در 20 سال اخیر بیماریهای جدیدی چون ایدز و هپاتیت به عنوان بیماریهای واگیردار شناخته شدهاند که آن زمان کشف نشده بودند. ما در بیماریهای عمومیتری چون ایدز خلأ قانونی داریم.
به نهادهای حوزه سلامت اشاره کردید. این نهادها چقدر در اخلاقی کردن نظام سلامت تاثیر دارند؟
مسلما این نهادها خیلی تاثیرگذار هستند. اتفاقا اینگونه مراکز هستند که میتوانند منشأ تحول در حوزه سلامت باشند. وقتی متخصصان یک حوزه با موازین اخلاقی و قوانین حاکم بر رشته خودشان آشنا نباشند، طبیعتا مسیر خودشان را طی خواهند کرد. مراکزی از این دست، وظیفه و رسالتشان این است که بر اساس قواعد موجود اخلاقی، ابعاد اخلاقی این حوزه را تبیین کنند و در اختیار آنها قرار دهند و در واقع، اخلاق حرفهای از اینجا شروع میشود. در گذشتههای دور در جوامع سنتی و دینی، اینگونه بوده که صاحبنظران میگفتند، شما باید انسانها را تربیت کنید و انسانی که در چارچوب اخلاقی حرکت کند، شایستگی این را دارد که طبیب و وکیل و... شود و این همان اخلاق ارسطویی است. در دوره معاصر، باتوجه به گستردگی حوزههای مختلف علمی و بیتوجهی به فضیلت اخلاقی، جوامع غربی به اخلاق حرفهای روی آوردهاند. در این رویکرد به شخصیت افراد و اینکه آیا اخلاقیات را ملکه نفسانی خود کردهاند یا نه، توجهی نمیشود و تنها به اعتبار اینکه فردی وارد حوزه سلامت میشود، موظف است که اخلاقیات و ضوابط را رعایت کند. به این معنا که پزشک از آن جهت که پزشک است باید به اخلاقیات پایبند باشد و آن را رعایت کند. سازمانهای حرفهای هم آییننامه حرفهای برای این حوزه مینویسند و پزشکان باید آن را رعایت کنند و در صورت عدم رعایت آن، مجازات میشوند. اینکه چرا در حوزه پزشکی بیشتر لمس میشود، این است که ارزش هر علمی به اعتبار موضوع آن است و چون موضوع دو علم پزشکی و حقوق انسان است، اهمیت خاصی یافته و همواره به عنوان دو علم ممتاز مورد توجه جوامع بوده است و اخلاق حرفهای در مورد اینها صادق است.
چهچیزی در این میان، نیاز امروز جامعه پزشکی ماست؟
حلقه گمشده طبابت امروز ما حکمت است. امروزه طراحان آموزشهای پزشکی در دانشکدههای پزشکی به این نتیجه رسیدهاند که دانشجوی پزشکی از همان لحظه ورود تا پایان دوره فارغالتحصیلی باید تحت آموزش اخلاق حرفهای باشد و اخلاق را آموزش ببیند. این همان کاری است که هزارسال پیش، پیشینیان ما انجام میدادند در تاریخ هزارساله پزشکی، شما کمتر کتاب و مقاله مستقلی درباره اخلاق میبینید. یعنی اینکه طبیب دیروز ما اخلاقیات را در کنار طب میدیده است در عمل هم اولا به اخلاق عمل میکرده و الگوی دانشجویان خود بوده و ثانیا اینها را به دانشجویان خود آموزش میداده است. پس حلقه مفقوده طبابت امروز ما حکمت است و حکمت دیروز یک نوع آمیختگی بین اخلاق ارسطویی و اخلاق حرفهای ایجاد کرده بود که این دو مقوله در کنار هم، بهترین شیوه ترویج و آموزش اخلاق را به نمایش میگذاشت.
جامعه ما با بیاخلاقیهایی روبهرو است و بسیاری از روشنفکران و روحانیون بر این مساله، صحه میگذارند. اولا نظام سلامتی ما چقدر اخلاقی است و ثانیا اخلاقی بودن یا نبودن نظام سلامت، چقدر بر بیتوجهی جامعه بر اخلاق پزشکی تاثیر دارد؟
من موضوع را به گونهای دیگر میبینم. نظام سلامت جزیی از اجتماع است و ما باید یک جامعه اخلاقی داشته باشیم تا نظام سلامت اخلاقی داشته باشیم. یعنی ما نیازمند یک خانواده و مدرسه و دانشگاه و جامعه اخلاقی هستیم تا بتوانیم یک نظام سلامت اخلاقی داشته باشیم. کسی که در خانواده و مدرسه جامعه غیراخلاقی تربیت میشود، نمیتوان با دو واحد درسی او را اخلاقی کرد. به نظر من همه مسایل به خانواده برمیگردد و مهمتر از آن به مدرسه. باید در جامعه به مقولههای اخلاقی نیز مثل مقوله فقه توجه شود. باید سیستم آموزشی متحول شود. امروزه بیشتر مشکلاتی که در جامعه دیده میشود به اخلاقیات برمیگردند. مسوولان و متولیان فرهنگی جامعه ما به این مقولهها اهمیت نمیدهند؟ باید در کشور شورایعالی اخلاق شکل بگیرد و این شورا کمیتههای خاصی در زمینههای مختلف اخلاقی داشته باشد. مانند اخلاق سیاسی، اخلاق فرهنگی، اخلاق زیستی، اخلاق پزشکی، اخلاق علمی و... و این شورا برنامههای راهبردی اخلاق در کشور را ترسیم کند و کمیتههای تخصصی سیاستهای تبیینی و برنامههای راهبردی را به مورد اجرا گذارند. دستاندرکاران باید نگاه جدیدی به مقوله اخلاق داشته باشند. ما با نگاه جزیرهای به مقوله اخلاق به جایی نمیرسیم و باید یک نگاه جامع اخلاقی حتی در حوزه سلامت داشته باشیم و در پایان لازم است به این نکته اشاره کنم که خوشبختانه نظام سلامت ما در این حوزه پیشتاز مسایل اخلاقی بوده است؛ هرچند که تا رسیدن نقطه مطلوب فاصله بسیار است.