در میان عبادات و مناسک دینى، حج برترین شمرده شده است. چنانچه امام صادق(ع) مىفرمایند: «الحجّ أفضل من الصلاة و الصّیام» (وسائل الشیعه، ج 8، ص 78) حج برتر از نماز و روزه است. از این رو به ما توصیه شده است در ماه مبارک رمضان، که ماه استجابت دعا و پاکى و خلوص است، در میان دعاها و خواستههاى خود، با تأکید فراوانترى، حج را از خداوند طلب کنید: «اللّهم ارزقنى حجّ بیتک الحرام» نه تنها در این سال، که براى همه سالها: «فى عامى هذا و فى کلّ عام» و این نشانگر عظمت حج و نیز وجود اسرار نهفته فراوان در آن است. اسرار ظاهرى از تجمع مسلمانان و درد دل آنان با یکدیگر تا تجارت و داد و ستد گرفته تا اسرار مخفى و حقایق ارزشمند معنوى و سیر و سلوکى که برخى حاجیان به آن نایل مىشوند و دست مىیابند و خرسند و پاک همچون نوزادى تازه متولد شده، از این سفر برمىگردند.
امام خمینى(س)، که از واقفان به اسرار حج و سالک این طریق معنوى است خطاب به مسلمانان مىفرماید:
بزرگترین درد جوامع اسلامى این است که هنوز فلسفه واقعى بسیارى از احکام الهى را درک نکردهاند؛ و حج با آن همه راز و عظمتى که دارد هنوز به صورت یک عبادت خشک و یک حرکت بى حاصل و بىثمر باقى مانده است. (صحیفه امام، ج 21، ص 76)
بدین گونه است که هر سال میلیونها انسان به این سفر معنوى و عبادى ـ سیاسى مىروند ولکن هیچ معارفى از آن بدست نمىآورند و تنها به حرکات و اعمال ظاهرى اکتفا مىکنند، در حالى که نه به مسایل فراوان معنوى مىاندیشند و نه مشکلات بىشمار مسلمانان را درک مىکنند.
با نگاهى به کلمات و پیامهاى بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران که هر ساله خطاب به مسلمانان جهان صادر مىشد، ابعاد بسیارى از رازهاى نهفته حج آشکار مىگردد از جمله در کلام بلند ایشان آمده است.
میلیونها مسلمان هر سال به مکه مىروند، و پا جاى پاى پیامبر و ابراهیم و اسماعیل و هاجر مىگذارند، ولى هیچ کس نیست که خود بپرسد ابراهیم و محمد علیهم السلام که بودند و چه کردند؛ هدفشان چه بود؛ از ما چه خواستهاند؟ (صحیفه امام، ج 21، ص 78)
آنگاه که مسلمانان از سرتاسر جهان اسلام به سوى مکه و مدینه سرازیر مىشوند، خدا مىداند که در دل و جان آنان چه مىگذرد. از پیامبر اسلام و ابراهیم خلیل چه تصویرى در ذهن دارند. آیا راه و روش پیامبر را شناختهاند؟ آیا تاریخ پردرد و فراز و نشیب پیامبر را مىدانند؟ آیا رنجهاى پیامبر را در رابطه با حفظ اسلام و قرآن و بیدارى مسلمانان مىدانند؟ آیا اساس بعثت پیامبر و دعوت به توحید را درک کردهاند؟ از سوى دیگر سیر الى اللّه که خاص پیامبران و خالصان است با حج چگونه به تعالى مىرسد و انسان مسلمان و دلبسته به خدا و پیامبر را به کجا مىبرد؟ چه آدابى براى رسیدن به نقطه کمال وجود دارد؟ حج جایگاه خودسازى و ترک غرور و تکبر و خودخواهى است، چگونه مستکبران، سودجویان این مراسم بزرگ هستند؟ مسلمانان چرا به اندیشه نرفتهاند که براى رسیدن به حقایق اسلام چه باید بکنند؟ راه رهایى از اسلامستیزان و مسلماننمایان و حاکمان زر و زور و تزویر چیست؟ و دهها سؤال دیگر
امام خمینى(س)با نگاهى به فلسفه حج و جایگاه مناسک آن مىفرمایند:
در میقاتهاى الهى و مقامات مقدّس، در جوار خانه پربرکت خداوند تعالى، آداب حضور محضر مقدّس خداوند عظیم، مراعات و قلوب حجّاج عزیز از تمام وابستگىهاى به غیر حق، آزاد و از آنچه غیردوست هست، تهى و با انوار تجلّیات الهى منور گردد، تا اعمال و مناسک سیر الى اللّه با محتواى حج ابراهیمى و پس از آن، حج محمدى، آراسته گردد. و با سبکبارى از افعال طبیعت، همگان سالم از وزرهاى منى و منیّت، با کولهبارى از معرفت حق و عشق محبوب، به اوطان خود باز گردند. (صحیفه امام، ج 16، ص 515)
بدین سان امام سالکان، مسلمانان را به حقیقت حج، که توسط ابراهیم خلیل و پیامبر رحمت حضرت محمد بن عبداللّه(ص)، براى مردم بیان شده است، فرا مىخواند و آنان را از مظاهر شرک و وابستگى جدا مىکند و به آنان هشدار مىدهد که در جوار رحمت حق قرار دارید و سزاوار است که به حق بیاندیشید و به سوى او رحل اقامت افکنید.
آنچه انسان امروز را به درّه فلاکت و بدبختى افکنده است و انسانها را برده و بندة دیگران قرار داده است تا اینچنین از هویت خویش دور گردند و سرگشته و حیران، در بیابان ظلمت گرفته تن و درد و رنج گرفتار شوند، خودخواهىهایى است که وجود همه را فرا گرفته و مستکبران را، در جایگاه استکبار و به اطاعت کشیدن مردمان مصمّمتر کرده است. و این نکته از مسایل برجسته حج است که خداوند مهربان، مسلمانان را به آن دعوت کرده و از آنان خواسته هرگونه لباس استکبار و خودخواهى و تکبر را از تن درآورند و همه یکرنگ و یکدل در این جایگاه حضور یابند، چنانکه حضرت امام(س) مىفرمایند:
همه زحمات انبیا از آدم تا خاتم براى این معنا هست که به سیر إلى اللّه باشد. شکستن بت نفس که بالاترین بتهاست، دنبال او شکستن بتهاى دیگر. (صحیفه امام، ج 15، ص 51)
و اینچنین است که حج، آهنگ خدا کردن است، به سوى او رفتن و دل بریدن از همة آنچه غیر اوست:
آن چیزى که انسان را به ضیافتگاه خدا راه مىدهد این است که غیر خدا را کنار بگذارد. (همان، ج 17، ص490).
و در نگاهى دیگر که بیت اللّه، خانه مردم است، مناسک آن نیز، مناسک زندگى است. مناسک حج سیر زندگى انسان از هیچ، به همه چیز و بازگشت به اوست.
امام خمینى(س) در کلامى لطیف و عارفانه مىفرمایند:
حج تجلّى و تکرار همة صحنههاى عشق آفرین زندگى یک انسان و یک جامعه متکامل در دنیاست و مناسک حج، مناسک زندگى است. (همان، ج 21، ص 77)