جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

صداقت و سیاست -۶

دکتر جواد اطاعت :پیاده کردن اخلاق اسلامی تنها با حرف ،توصیه ونصیحت عملی نمی شود

کد خبر: ۱۸۸۴۴
دکتر جواد اطاعت :پیاده کردن اخلاق اسلامی تنها با حرف ،توصیه ونصیحت عملی نمی شود

اشاره: بسیاری بر این باورند که جامعه ما از مشکلات اخلاقی بسیاری رنج می برد. روزی نیست که روشنفکران و روحانیان، بر این زنهار مشتکر نپردازند. ناهنجاری های اخلاقی، خطر بزرگی است که جامعه ایرانی را تهدید می کند. در گفتگویی با دکتر جواد اطاعت عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی به بررسی کوتاه این امر پرداخته ایم که حوزه سیاسی چه جایگاهی در این بداخلاقی ها دارد. دکتر اطاعت در این گفتگو، ضمن بررسی دلایل نامطلوبی شرایط اخلاقی جامعه، حوزه سیاسی را بر همه حوزه های دیگر موثر می داند. او می گوید: بتدا نابسامانی های اقتصادی ،سیاسی ،فرهنگی واجتماعی از جانب حاکمان مورد پذیرش واقع شود وسپس این نکته مد نظر قرار گیرد که مردم از عملکرد حاکمان خویش متاثر میشوند(.الناس علی دین ملوکهم ) بنابر این شرط اصلاح جامعه اصلاح افکار،اندیشه،واخلاق حاکمان در یک جامعه است.

مکتب های موجود سیاسی چه رابطه ای با اخلاقیات بر قرار می کنند؟

اگر موضوع را از منظر انسان شناسی مورد مطالعه قرار دهیم بطور کلی سه دیدگاه در مورد انسان وجود دارد. دیدگاه اول دیدگاه هابزی است.هابز مولف کتاب لویتان که در ایران هم ترجمه ومنتشرشده است براین باور است که انسان موجودی شرور ،بد طینت وبد ذات است.او انسان را گرگ انسان می دانست وبر این باور بود که تنها راه نجات انسان وخروج او از وضع طبیعی و ورود او به وضع مدنی تشکیل وایجاد دولتی مقتدر وبه تعبیر او غول آسایی است که وی نامآن را لویتان می گذارد.بدینسان هابز از پایه گذاران قرارداد اجتماعی است ومعتقد است که انسانها باید از بخشی از حقوق و آزادی های خود بگذرند و دولتی مقتدر بوجود آورند تا خوی انسان سرکش را کنترل کند.بنابر این از نظر مکتب هابزی ترس اساس رعایت حقوق دیگران ومبنایی برای قرارداد اجتماعی وتشکیل دولت است.

در مقابل این دیدگاه مکتب لبرالیسم قرار می گیرد که انسان را موجودی پاک طینت می شناسد که ذاتا دنبال خیرات و مبرات است و برای تحقق این خوبیها بر این باور است که انسان باید کاملا آزاد و رها باشد و هیچ مانع و رادعی در مسیر خواسته ها و منویات وی نباشد.مکتب لیبرالیسم آزادی را تا آنجا گسترش می دهد که به دولتی حد اقل که تنها وظیفه اش پاسداشت آزادی انسانهاست باور دارد.در دهه های آخر سده بیستم میلادی کسانی چون میلیتون فریدمن ،دیوید فریدمن،این راند،موری راتبارد و.....مروج این نگرش بویژه در حوزه اقتصاد آزاد بودند که به نو لیبرال ها شهرت پیدا کردند.البته افراطی تر از اینها آنارشیستهایی چون باکونین و کروپیتکین روسی هستند که به دولت حد اقل هم پایبند نیستند.واقعیت دنیای ما بیانگر آن است که اسلام دینی واقع گرایانه است .اگر نگاهی به اطراف خود بیندازیم انسانهای با اخلاق ومتعالی خواهیم دید که جز به نیکی ورعایت حقوق دیگران به چیز دیگری نمی اندیشند اما در عین حال شاهد انسانهای شروری هم هستیم که عامل فساد ،ظلم وتباهی اند.

بسیاری از صاحب نظران نسبت به انحطاط اخلاقی جامعه ایران هشدار می دهند.اصولا چرا جامعه ما از نظر اخلاقی در شرایط مطلوبی نیست؟از دیدگاه اسلام چه توضیحی برای این انحطاط اخلاقی داریم؟

متاسفانه آمارهای موجود از ناهنجاریهای اجتماعی که توسط دستگاههای مسئول از شاخص های اجتماعی چون قتل،سرقت، سرقت مسلحانه ،اعتیاد ،طلاق،تعداد پرونده های قضایی،ضرب وجرح و...منتشر میشود بیانگر وضعییت نا مطلوب جامعه ایرانی است.زمانی این نگرانی مضاعف می شود که که این وضعیت با کشور های همسایه مقایسه گردد..مقایسه وضعییت این ناهنجاریها با کشورهای همسایه بیانگر این واقییت تلخ است که وضعییت اخلاقی جامعه ایران از میانگین کشورهای همسایه به مراتب بدتر است. اینکه چرا ما شاهد چنین وضعیتی هستیم دلایل عدیده ای داردکه خارج از این گفتگوی کوتاه است.اما میتوان عنوان کرد که نابسامانی در فضای اقتصادی،سیاسی وفرهنگی منجر به نابسامانی در فضای اجتماعی هم می شود.برای مثال اگر بدون توجه به امکانات بالفعل کشور زاد و ولد تشویق شود جمعیت فزاینده نیازمند تغذیه،بهداشت،آموزش،شغل،مسکن،ازدواج و بطور کلی امکانات رفاهی است.حال چنانچه مواد غذایی مورد نیاز این جمعیت فراهم نشوداین جمعیت دچار سوء تغذیه وانواع بیماریها خواهد شد.اگر نیازهای آموزشی انها برآورده نشود این جمعیت دچار بیسوادی و فقر فرهنگی خواهد شد.اگراین جمعیت برای تامین نیازهای مادی خویش نتواند شغل مناسبی را اختیار کند بیکاری مفسده های بسیاری را می‌آفریند که فقر،اولین پیامد آن است.افراد بیکار ابتدا دچار افسردگی روحی و روانی می شوند که برای درمان آن به اعتیاد پناه خواهند برد .فرد معتاد برای تامین نیاز خویش به مواد مخدر، به قاچاق مواد مخدر و سرقت و... روی می آورد.و عدم ازدواج جوانان وبالارفتن سن ازدواج مفسده های اخلاقی زیادی را به دنبال خواهد آورد. و...و بنابر این در عرصه سیاست ،اجتماع ،اقتصاد وفرهنگ مسائل به هم مرتبط ودر عین حال پیچیده است.یک تصمیم کوچک در یک حوزه می تواند حوزه های مختلفی را از خود متاثر کند.بنابر این رویکرد غیر علمی به سیاست وحکومت دارای پیامد های منفی بسیاری خواهد بود که اخلاقیات یک جامعه یکی از این حوزه هاست.به عبارت بهتر : نبود حاکمیت عقل وتدبیر باعث شده است که به جای فراگیری خیرات ومبرات متاسفانه ذات منفی انسانها چهره کریه خود را بیشتر بروز وظهور داده است.

مهمترین بایسته ها ومحورهای اخلاق اسلامی چه مواردی هستند.افراد در جامعه چه حقوق وموارد اخلاقی را باید نسبت به هم رعایت کنند؟

اخلاقیات در همه جوامع بشری با تفاوتهای اندکی مشابه یکدیگر است.انسان به ما هو انسان یک سری مسائل از قبیل دروغ ،تهمت، سعایت ،تجاوز به حقوق دیگران ،بی عدالتی وبطور کلی ظلم به معنای اعم آن را مذموم می داند .در مقابل این رذیلت ها،فضیلت هایی چون صداقت ،مروت،فتوت،ورع وپاکدامنی ،راست کرداری ،عدالت محوری ،وظیفه شناسی وبطور کلی رعایت حقوق انسانها را ممدوح می شمارد.دین مبین اسلام ضمن تقبیح غیر اخلاقیات برمعیارها وموازین اخلاقی تاکید نموده وبا امر به معروف ونهی از منکر برای انجام حسنات پاداش وبرای سیئات کیفر در نظر می گیرد.

رابطه رعایت اخلاق اسلامی در فضای فردی با فضای اجتماعی چگونه قابل تبیین است؟

رعایت یا عدم رعایت مسائل اخلاقی در حوزه های اجتماعی با حوزه های فردی اگر چه با هم مرتبط هستند اما کاملا متفاوت می باشند .اثرات وگستره تاثیر گذاری عدم رعایت مسائل اخلاقی در جامعه ومسائلی که در اثر تخریب اجتماعی بوجود می‌آید اصولا قابل مقایسه با مسائل فردی وشخصی نیست.در اینجا حقوق یک جامعه آسیب می بیند به گونه ای که یا امکان جبران آن وجود ندارد و یا خیلی مشکل است. و فرد مرتکب را مدیون آحاد جامعه خواهد کرد.این در حالی است که بازار شایعه، تهمت، توهین وافترا رواج بی سابقه ای پیدا کرده است واین مسائل خلاف عقل وشرع در روزنامه ها وسایت ها وبطور کلی رسانه های دیداری وشنیداری در تیراژی وسیع منتشر میشود.

چگونه باید مولفه های اخلاق اسلامی را در یک جامعه پیاده کرد؟

پیاده کردن اخلاق اسلامی در یک جامعه تنها با حرف ،توصیه ونصیحت عملی نمی شود.باید ابتدا نابسامانی های اقتصادی ،سیاسی ،فرهنگی واجتماعی از جانب حاکمان مورد پذیرش واقع شود وسپس این نکته مد نظر قرار گیرد که مردم از عملکرد حاکمان خویش متاثر میشوند(.الناس علی دین ملوکهم ) بنابر این شرط اصلاح جامعه اصلاح افکار،اندیشه،واخلاق حاکمان در یک جامعه است.وچون اصلاح حاکمان به راحتی میسر نیست لذا باید شرایطی فراهم آید تا توانمندترین صاحب نظران از نظر علمی وپایبندترین افراد به تعهدات اخلاقی وانسانی ومتعهدترین شایستگان به منافع کشور وملت در مصادر امور حضور یابند تا با اصلاح ساختارهای سیاسی،اقتصادی زمینه اصلاح ساختارهای اجتماعی وفرهنگی را فراهم آورند.البته این نکته را نباید از نظر دور داشت که اصلاح ساختار اقتصادی در یک کشوربا حاکمیت عقل وتدبیر در میان مدت امکان پذیر است اما اصلاح ساختار های اجتماعی وفرهنگی نیازمند زمان بیشتر وتلاش دور اندیشانه تری است.

انتهای پیام

دیدگاه شما