روستای دهخوارقان از توابع آذرشهر استان آذربایجان شرقی در سال 1293 هـ.ش تولد نوزادی را بر خود تجربه کرد که بعد ها به یکی از پارساترین افراد آن خطه تبدیل شد. پدر وی، مرحوم آقا میر علی که از سادات جلیلالقدر آن شهر بود[1]، در بازارچه آذر شهر، به شغل بزازی میپرداخت و از عشق به امیرالمؤمنین(ع) نام او را اسدالله نهاد.[2] سید اسدالله در چهار سالگی ، مادر و همچنین در 16 سالگی، پدر خود را از دست داد و دوران کودکی را با رنج و سختی فراوان به پایان رساند.
وی در سنین جوانی آموختن فرهنگ تقوا را پیشه خود ساخت و پس از طی مراحل یادگیری خواندن و نوشتن برای ادامه تحصیل و کسب علم و دانش بیشتر به شهر قم عزیمت نمود و به سلک روحانیت درآمد و با پشت سر گذاشتن مشکلات بسیار فراوان ناشی از درگذشت والدین و استبداد عصر رضاخانی، با پشتکار بسیار به تحصیل علوم دینی پرداخت و مدتها همنشین رنج و محنت غربت بود.[3] وی دروس ابتدایی را در حوزه علمیه یزد فراگرفت.
پس از عزیمت امام خمینی از ترکیه به عراق و اقامت در نجف، آیتالله شهید مدنی از جمله کسانی بود که به موجب عشق و ارادت بسیار به امام در سختترین روزها در کنار ایشان بود. آیتالله مدنی چه در نجف و چه در روزهایی که برای امر تبلیغ به ایران سفر میکرد از امام نیز سخن میگفت و رسالت و وظایف مؤمنین را در مقابل رژیم پهلوی برایشان گوشزد میکرد. و این بود که در سالهای 51-50 از جانب سازمان امنیت وقت کشور (ساواک) تحت مراقبت قرار گرفت و به جرم اختلال در امنیت منطقه تبعید گردید. مدتی در نورآباد ممسنی (22 ماه)، زمانی در گنبد کاووس (11 ماه) و سرانجام به بنادر گرم جنوب و کردستان، تبعید شد. این سید بزرگوار زندگیاش در تبعیدگاهها سپری گشت.[4]
سید اسدالله مدنی با بهرههای فراوانی که از حوزه قم برده بودند، به نجف اشرف، پایگاه هزار ساله فقه و اصول شیعه رفتند. به لحاظ خصوصیات فردی و استعدادهای فراوان ذاتی در کمتر زمان ممکن مورد توجه اساتید و آیات عظام آن شهر واقع شد. ایشان به دستور آیتالله سید محسن حکیم (رحمتالله علیه)، به تدریس دروس از جمله کرسی تدریس لمعه، رسائل، مکاسب و کفایه پرداخت و پس از مدت زمان کوتاهی جزو اساتید معروف حوزه علمیه نجف اشرف به شمار آمد. وی از مراجع بزرگ از جمله آیتالله خوانساری اجازه اجتهاد دریافت کرد و جزو بزرگان آن شهر شدند.
وی در حوزه علمیه قم پس از گذراندن دروس مقدماتی و سطح در حدود چهار سال به تحصیل دروس فقه و اصول و فلسفه و عرفان در محضر حضرت امام خمینی مشغول شد. مدتی پای درس مرحوم آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی، آیتالله سید عبدالهادی شیرازی، آیتالله سید محسن حکیم، آیتالله سید ابوالقاسم خویی، مرحوم آیتالله حجت کوه کمری و آیتالله سید محمد تقی خوانساری حاضر شد. و مدت چهار سال نیز در محضر امام خمینی (قدس سره) حضور یافت و از درس فلسفه و عرفان اخلاق ایشان بهرهمند گردید.
وی در سال 1363ق (چهل سالگی) به زیارت خانه خدا مشرف شد و پس از اتمام مراسم حج، بیدرنگ به سوی نجف اشرف روانه شد و از همان اوان ورودش به حوزه علمیه، بساط درس و بحث علمی را گسترد و در اندک زمانی پیشرفت کرد.
او که از دانش و معارف بزرگانی چون آیتالله حکیم، آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی و آیتالله سید عبدالهادی شیرازی بهره میبرد و مدارج علمی را به سرعت پشت سر مینهاد، روز به روز بر درخشش شخصیت علمی و معنویش نیز افزوده میشد و سرانجام مقام اجتهاد را همراه با فتح قله رفیع عرفان و معنویت کسب کرد. آیتالله مدنی چندین سال در حوزه علمیه نجف به تدریس اشتغال داشت و درس ایشان از جمله درسهای زنده توأم با عضویت طلبه های بسیاری بود. آیتالله راستی کاشانی که در آن دوران در محضر ایشان بود، میگوید: «از درس ایشان محصلین زیادی استفاده مینمودند... و شاگردانشان با یک عشق و علاقه خاصی در درس ایشان شرکت میجستند.»[5]
حضور ایشان در نجف اشرف علاوه بر بهرهگیری علمی از بارگاه حضرت علی(ع) جد بزرگوارش، بهرههای معنوی زیادی برده که آیتالله سید اسدالله مدنی عالمی وارسته و متقی شدند؛ به گونهای که در مقابل خطاب دوستانش که به وی آیتالله میگفتند، میفرمودند: «شما چه حجتی دارید که به من آیتالله میگویید؟» اینها همه نشانگر یک سازندگی روحی و معنوی است. او خود میگوید: «وقتی در نجف بودم، عدهای از من خواستند رساله بنویسم که مخالفت کردم برای اینکه مرجعی چون آیتالله خمینی وجود داشت که باید همه از ایشان تقلید میکردیم.
آیتالله مدنی پیش از نهضت سال 1342 در ایران با فرقههای گمراه در ستیز بود. بذر بدفرجام بهائیت در کشورهای اسلامی که به وسیله استعمار انگلیس پاشیده شد و نهال آن در دامن کجاندیشان باصطلاح روشنفکر پرورش یافته بود، در اندک مدتی توسط دستهای پنهان در ممالک اسلامی بویژه شیعه نشین ترویج یافته و با ورود فرهنگ بیگانه و بازگشت روشنفکران غربزده از پرورش گاه خود، این کیش ضد مذهب به اوج خود رسید.
رضاخان و عاملان دیگر غرب در ایران برای کوبیدن اسلام خصوصاً مکتب حیاتبخش تشیع به ترویجکنندگان مرام بهائیگری میدان داده بودند و این تفکر ضد دینی در سراسر ایران بویژه در آذربایجان بدون موانع در حال گسترش بود.[6] آیتالله مدنی در چنین روزگاری بود که از حوزه علمیه به زادگاهش بازگشت و مدتی در آنجا ماندگار گردید و از آن روز دوران مبارزات وی نیز شکل گرفت.[7] وی در کنار نواب صفوی در مقابل افکار پوچ افرادی مانند کسرویها نیز مقاومت کرد. از همین رو وقتی شهید نواب مصمم به مبارزه شد در تهیه اسلحه وی را یاری کرد. در حوزه نجف در بین دوستان آیتالله مدنی معروف بود که «اسلحهای که نواب صفوی تهیه کرد با پول کتابهای آیتالله مدنی بود.»[8]
آیتالله مدنی اولین کسی بود که در جریان انقلاب سال 1342 شمسی، که مردم به پاخاسته کشورمان آن را آغاز کردند، در نجف از امام تبعیت کرد و در انتشار اعلامیه آیتالله حکیم به همین مناسبت، نقش بسزایی داشت. آیتالله مدنی سوابق مبارزاتی زیادی در نجف داشت، بطوری که در زمان حکومت عبّدالسلام عارف، از طرف آیتالله حکیم که از مراجع بزرگ شیعه در آن زمان بود، فتوایی صادر شد با این عنوان که کمونیست بودن کفر و الحاد است.
درباره این فتوا از طرف بعثیون و کمونیستهایی که در حکومت عراق رسوخ کرده بودند، اهانتهایی به ایشان شد و آیتالله حکیم به عنوان اعتراض به این اعمال به کوفه رفت. در آن موقع شهید آیتالله مدنی دست به عمل ابتکاری زد، طلاب را جمع کرد و جملگی کفن پوشیدند و به منزل آیتالله حکیم رفتند و از ایشان خواستند که دستور جهاد بدهند.
از آن شهید بزرگوار چنین نقل شده است: «من، علما را در مسجد هندی جمع کردم. مرحوم آیتالله شاهرودی و آیتالله خوئی و دیگران آمدند. صحبت کردم که به داد اسلام برسید. از آقایان علما تقاضا کردم. من در آنجا گریه کردم و علما هم گریه کردند.» همچنین فرموده است: «شنیدم که امام را گرفتهاند. رفتم با یک عده از طلاب برای دیدن مرحوم آیتالله حکیم رضوانالله علیه. ایشان در نجف نبودند. رفتم کربلا خدمت ایشان. دستشان را بوسیدم و گفتم: آقا! امروز آقای خمینی، مظهر اسلام است. گفتند: باشد؛ هرچه بگویی میکنم. گفتم: اقدام کنید. ایشان بلافاصله به شاه تلگراف زدند.»[9]
اسدالله مدنی در سال 1331 با استقبال مردم آذرشهر از نجف وارد زادگاه خود شد، سپس در مسجد حاجی کاظم نماز جماعت برگزار کرد.[10] وی در اولین خطابه خود به مردم آذرشهر اظهار داشت: «ای مردم آذرشهر! در موقع آمدن من به ایران در کرمانشاه بعضیها از من پرسیدند: اهل کجا هستی؟ گفتم: آذرشهر. آنها گفتند: آذرشهر شراب خوبی دارد که در تمام ایران مشهور است. سپس اضافه کرد: وجود کارخانه مشروب سازی چه معنا دارد؟ اگر از اول برای آنها جنس نمیفروختید، آنها میرفتند.»
رژیم که با گسترش نفوذ آیتالله مدنی در میان مردم به عنوان یکی از سرسختترین طرفداران امام روبرو بود، در سال 46 سخنرانی عدهای از روحانیون منطقه از جمله آیتالله مدنی را ممنوع کرد. در چنین جوی آیتالله مدنی با شهامت و شجاعت، مرجعیت امام را مطرح و به نفع ایشان تبلیغ میکرد؛ به حدی که ساواک طی گزارشی در تاریخ 31/5/49 اعلام میدارد: نامبرده (آیتالله مدنی) در همدان به نفع [امام] خمینی فعالیت، و بیش از یک سوم اهالی همدان را مقلد [امام] خمینی کرده است و در هر محفل و مجلسی از [امام] خمینی تمجید میکند و وی را اعلم مجتهد [مجتهد اعلم] قلمداد مینماید.
آیتالله مدنی در دوران حضور در همدان، علاوه بر فعالیتهای مبارزاتی، خدمات ارزندهای نیز داشته و آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته است که از آن جمله میتوان به مدرسهای ملی تحت عنوان مدرسه دینی در روستای دره مراد بیک، مدرسه علمیه در همدان، مسجد چهلستون، تأسیس صندوق قرض الحسنه مهدیه (که کار خود را با قبضهای ده ریالی آغاز کرد و حاصل آن بانک مهدیه امروزی همدان است) و همچنین درمانگاه مهدیه و دارالایتام مهدیه را نام برد.
با سکنی گرفتن آیتالله مدنی در مدرسه آخوند در تیرماه سال 1343 مردم و روحانیون با او دیدارهای متفاوت داشتند. سپس در آذر ماه همان سال به نجف اشرف برمیگردد. چند روز بعد مجدداً به همدان مراجعت میکند که از بدو ورودشان به همدان تحت نظر ساواک قرار میگیرد. ساواک در مورد او اینگونه گزارش میدهد که:
«از بدو ورود ایشان به همدان، عدهای از افراد اخلالگر که از طرفداران [امام] خمینی میباشند گرد مشارالیه جمع و در صدد خریدن ساختمان دبیرستان علمیه میباشند. وی اضافه میکند که نامبرده در منابر، اظهارات تحریکآمیز و خلاف نظم و مصالح عمومی ایراد نموده است. همچنین از اداره سوم ساواک درخواست میکند از صدور پروانه خروج برای ایشان خودداری کند.»
از مجموعه اسناد موجود در پرونده آیتالله مدنی چنین استناد میشود که ساواک برای رسیدن به اهداف خویش، به طریق زیر عمل میکرده است:
الف: ارسال نامههای تهدیدآمیز برای اطرافیان و یاران نزدیک ایشان و ایجاد تفرقه در میان آنان.
ب: تهیه و انتشار نامههایی حاوی مطالب موهن علیه آیتالله مدنی در میان مردم.
ج: اعزام برخی از پرسنل شناخته شده ساواک در خرمآباد با برنامه حساب شده نزد آیتالله مدنی و پخش شایعه ارتباط وی با دستگاه جهنمی ساواک به وسیله منابع.
د: ایجاد اختلاف میان روحانیون منطقه و تشدید اختلاف موجود و تقویت موقعیت بعضی از روحانینماها که با آمدن آیتالله مدنی به خرمآباد، موقعیت آنان متزلزل شده بود.
ه : در صورت نتیجه ندادن موارد فوق، جلب رسمی و طرد و تبعید از منطقه.
در اجرای بند «ب» نامههای متعددی آکنده از مطالب اهانتآمیز علیه ایشان تهیه میگردد و در میان مردم و افراد سرشناس پخش میشود که نمونههایی از آنها درکتب اسناد موجود است. در بعضی از این شبنامهها، صریحاً از آیتالله مدنی درخواست شده است که خرمآباد را ترک کند. این نامهها به قدری روح لطیف و قلب پاک وی را میآزرد که تصمیم میگیرد خرمآباد را ترک کند؛ اما با مخالفت روحانیون متعدد و مردم انقلابی مواجه میشود و از تصمیم خود منصرف میگردد.
روز عید فطر فرا میرسد. جمعیت زیادی برای ادای نماز ظهر در مسجد شاهآباد خرمآباد حاضر میشوند. آیتالله مدنی قبل از شروع نماز میفرماید: مقلدین آیتالله در یک طرف قرار بگیرند. با این سخن عدهای از مردم در صف مقلدین آیتالله خمینی قرار میگیرند. آنگاه در حین سخنرانی، برای طول عمر آیتالله خمینی دعا میکند و سپس فتوای ایشان را در باب زکات فطره بیان میکند. پس از جریان عید فطر، ساواک وضعیت او را در کمیسیون مطرح و وی را به مدت سه سال به نورآباد ممسنی در استان فارس تبعید میکند. بعد از صدور حکم تبعید، عملیات دستگیری و تبعید آیتالله مدنی آغاز میشود. ابتدا،ایادی ساواک گزارش دقیق و مفصلی از عملکرد روزانه شهید مدنی (زمان خروج، محل تردد و...) تهیه و به رئیس ساواک همدان گزارش میکنند.
وی دستورهای امنیتی لازم را صادر و برای جلوگیری از تحرکات احتمالی، تدابیر لازم را پیشبینی میکند. نیروهای ساواک در صبحدم روز 27/7/54 ساعت 4:30 دقیقه اطراف منزل آیتالله مدنی مستقر میشوند و محل مورد نظر را تحت مراقبت خود قرار میدهند. ضمناً پنج اتومبیل مربوط به شهربانی منطقه را تحت نظر میگیرند. در ساعت5:55 دقیقه بر خلاف انتظار ساواک آیتالله مدنی جهت ادای نماز در مسجد، از خانه خارج نمیشود؛ مأموران ساواک مستقیماً وارد عمل شده با خشونت ایشان را در منزل دستگیر میکنند و ساعت 6:15 دقیقه با چهار اتومبیل همراه به سرعت وی را از خرمآباد خارج میکنند.
آیتالله مدنی در بدو ورود به این شهرستان، روحانیون منطقه را تحت تأثیر قرار داده، مدرسه علمیه منظریه و مسجد جامع این شهر را پایگاه مبارزاتی خود قرار میدهد. دیری نمیگذرد که ایادی رژیم در گنبد کاووس نیز از حضور آیتالله مدنی احساس خطر کرده ادامه حضور و تبعید وی در این شهر را با توجه به مرزی بودن منطقه به هیچوجه به مصلحت ندانسته، از ساواک مرکز درخواست میکنند نسبت به تغییر محل تبعید وی اقدام لازم را به عمل آورند. به دنبال آن این بار کمیسیون امنیت اجتماعی خرمآباد در تاریخ 28/3/57 تشکیل جلسه داده، محل تبعید نامبرده را از گنبدکاووس به بندر کنگان تغییر میدهد.
اقامت آیتالله مدنی در بندر کنگان، سه هفته بیشتر طول نمیکشد. اما روشن است که این عالم مجاهد به هرجا قدم میگذاشت، روح انقلاب و مبارزه را به همراه خود به آنجا وارد میکرد. او مجسمه تقوا، منادی انقلاب، پیامآور بیداری و جنبش و مبلغ اسلام راستین بود. بر این اساس، حضور هرچند کوتاه وی در بندر کنگان نیز تأثیر خوبی در میان مردم این شهر میگذاشت. نظر به اینکه بندر کنگان جزء مناطق تبعید محسوب میشود و با توجه به بیماری آیتالله مدنی که احتمالاً سل بوده است، محل تبعید وی از تاریخ 3/5/57 به شهرستان مهاباد تغییر پیدا میکند.[11]
پس از تغییر محل تبعید به مهاباد، ایشان را به همراه مأمور بدرقه ژاندارمری بوشهر و از طریق خرمآباد، همدان، کرمانشاه و سنندج به مهاباد اعزام میکنند. آیتالله در بین راه با اخلاق حسنه خود با مأمور همراه، اعتماد وی را جلب میکند و پس از ترک خدمت مأمور، به خرمآباد میرود و با روحانیون منطقه ارتباط برقرار میکند. آیتالله مدنی، این فقیه مجاهد و نستوه، که کولهبار جهاد و مبارزه را از دوران جوانی به دوش گرفته و از نجف و کربلا تا آذر شهر، همدان، خرمآباد و نورآباد، هر کجا رفته، با شهامت و شجاعت و اخلاص بینظیرش علیه طاغوتیان قیام کرده و با فریادش سکوت مرگبار ناشی از استبداد ستمشاهی را شکست.
سرانجام آیتالله مدنی در پایان مدت تبعید، به درخواست علمای مبارز تبریز به این شهر عزیمت میکند تا همپای ملت ایران، مبارزه بیامان خود را علیه رژیم پهلوی از سر گیرد. در تبریز فعالیتهای انقلابی شهید مدنی روز به روز علنیتر میگردد. ساواک وجود ایشان را در تبریز تحمل نکرده، شبانه وی را دستگیر و از تبریز تبعید میکند. [12]
آیتالله مدنی در اول آذر سال پنجاه و هفت در میان استقبال با شکوه مردم وارد همدان می شود. معظم له با دعوت روحانیون و مردم همدان برای جانشینی مرحوم آخوند ملاعلی معصومی همدانی و به منظور رهبری مبارزات مردم همدان و منسجم کردن فعالیت روحانیون متعهد، به این منطقه عزیمت میکند.نظر به سابقه درخشان آیتالله مدنی از سال 41 تا 50 در همدان و با توجه به اوجگیری مبارزات حقطلبانه مردم ایران، هجرت آیتالله مدنی به این شهر، از اهمیت فوقالعادهای برخوردار بوده، طبقات مختلف مردم از ساعتها قبل در مسجد جامع اجتماع و سپس جهت استقبال از آیتالله مدنی به طرف دروازه ملایر حرکت میکنند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این یار دیرینه امام و سرباز خستگیناپذیر انقلاب که پرچم مبارزه را لحظهای بر زمین نگذاشته و از تبعیدگاهی به تبعیدگاه دیگر و از سنگری به سنگر دیگر همیشه در صف مقدم مبارزه حرکت کرده بود و در پیروزی انقلاب، تلاش بیوقفهای داشت، فصل دیگری از مبارزات خود را برای حفظ و حراست و پاسداری از انقلاب شکوهمند اسلامی آغاز کرد.
اینک انقلاب پیروز شده و پاسداری از انقلاب، سختتر از خود قیام به نظر میرسد. توطئههای استکبار جهانی برای نابودی انقلاب، یکی پس از دیگری به وقوع میپیوندد و یاران امام و فجرآفرینان انقلاب باید تلاش و مبارزه بیامان دیگری را برای حفظ انقلاب اسلامی و برقراری نظام اسلامی آغاز کنند.
وی در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی از طرف مردم همدان به نمایندگی انتخاب میشود و سپس در کوران مشکلات و آشفتگی اوضاع همدان در سال 1358 از سوی امام با اختیارات کامل به امامت جمعه این شهر منصوب و روانه این شهر میشود.
در انقلاب سوم ( خنثی ساختن دسیسه لیبرال ها و ملی گراها چون بنی صدر) که عناصر فرصتطلب، ملیگرا و منافقین کمر به نابودی و انحراف انقلاب بسته بودند و هر روز با ایجاد توطئهای، قلب امت اسلام و امام عزیز را به درد میآوردند، آیتالله مدنی در مبارزه با آنان و افشای ماهیت لیبرالها و منافقین تلاشی مضاعف داشت. اعلامیه مشترک آیتالله مدنی و دیگر یاران امام (شهید صدوقی، شهید اشرفی اصفهانی، شهید دستغیب و آیتالله طاهری امام جمعه سابق اصفهان) و موضع صریح و قاطع آنان در برابر این حرکت خزنده نقش بسزایی در افشای این جریان مرموز و فریبنده و خطرناک داشت.
وی با اجرای اولین فرمان امام که بشرح ذیل می آید گام بزرگی در جهت کمک به اهداف انقلاب اسلامی برداشت:
حکم انتصاب آقاى سید اسد الله مدنى به سمت امامت جمعه همدان
زمان: 21 مهر 1358/ 21 ذى القعدة 1399
مکان: قم
موضوع: انتصاب امام جمعه همدان و تصدى در امور حسبیه و شرعیه
مخاطب: مدنى، سید اسد اللَّه
بسمه تعالى
خدمت جناب مستطاب، سید العلماء الأعلام و حجت الاسلام، آقاى حاج سید اسد اللَّه مدنى- دامت افاضاته
به قرار گزارشهایى که از شهرستان همدان مىرسد، آشفتگیهایى در سطح شهر موجود، و بیم آن مىرود که گروههاى منحرف اسلامى اختلافات و انحرافاتى نمایند که با نهضت اسلامى و انقلاب اسلامى مخالف باشد. لهذا جنابعالى، با آنکه در مجلس خبرگان نماینده هستید، عجالتاً به مدت ده روز یا دو هفته به همدان تشریف ببرید، و اوضاع منطقه را بررسى نمایید، و احوال و فعالیتهاى منحرفین را از نزدیک سخت مورد مراقبت قرار دهید.
و ان شاء اللَّه تعالى، پس از برگزارى مجلس خبرگان، مدتى طولانى براى بررسى اوضاع و سامان دادن به اوضاع آشفته به همدان تشریف برده، و به مسائل مربوط و امور شرعیه و گرفتارى شهر و منطقه مربوط به آن رسیدگى و اصلاح فرمایید.
جنابعالى، که به شایستگى علمى و عملى موصوف هستید، منصوب به امامت جمعه در شهر همدان مىباشید. و چون امامت جمعه از مناصب مربوط به ولى امر است، کسى بدون نصب نمىتواند تصدى کند.
و نیز جنابعالى مجازید در تعیین قاضى شرع براى دادگاههاى شهر و حومه. اهالى محترم و مؤمن به انقلاب موظفند از معظمٌ له پشتیبانى قاطع کرده، و وجود محترم ایشان را غنیمت شمارند.
جناب ایشان وکیل این جانب در اخذ وجوه شرعیه، و صرف در موارد مقرره هستند. اهالى محترم وجوه شرعیه خود را به ایشان بدهند که مورد قبول است. و السلام على عباد اللَّه الصالحین و رحمة اللَّه و برکاته.
روح اللَّه الموسوی الخمینى (صحیفه امام ، ج10 ، 280)
آیتالله مدنی بطور رسمی پس از شهادت آیتالله قاضی طباطبایی از جانب امام به امامت جمعه شهر تبریز منصوب گردید و از طرف ایشان برای رسیدگی به سایر امور شهرها مأموریت یافت. در آن زمان همه ماجراسازیهای ضد انقلابی استکبار در آذربایجان به غائله حزب خلق مسلمان منتهی گردیده بود و عدهای مقابل انقلاب موضعگیری کرده عملاً در خدمت اهداف استکبار بودند، آیتالله مدنی در چنین روزهای سخت تنها کسی بود که در پیشاپیش فرزندان انقلاب تلاش خود را برای در هم کوبیدن نقشههای شیطانی بکار میبرد. او در این راه دردها و رنجهای بیشماری را به جان میخرد. عناصر خلق مسلمان روزی به خانهاش میریزند و روزی محراب عبادتش را به آتش میکشند و روز دیگر قصد جان او را میکنند و آب دهان به صورتش میاندازند! اما او در هر حادثه ناگوار با قامتی راست ایستاده، با الهام از کلام خدا (فَاستَقِم کَما اُمِرت) همچنان قامت به بینهایت میکشد و میگوید:
«من تا زندهام نماینده امام هستم و نماز جمعه را میخوانم.» و در هنگام درگیری خیابانها در پاسخ کمترین توقع حزبیها که گفته بودند اگر نماز جمعه اقامه کنی در آتش ما میسوزی، میبینند این سید بزرگوار همچنان در خود فرو رفته و در زیر لب این جمله را زمزمه میکند: «اگر من به مسجد نروم تضعیف روحیه مسلمانان کردهام و من پیش خدا جواب ندارم. چه جوابی به خدای خود بدهم که اگر مسجد نرفتم به خاطر جانم بود. میگوید اسلام و انقلاب از تو عزیزتر بود.» از این رو ایشان به مسجد رفتند و نماز جماعت را اقامه کردند.[13]
شهید مدنی در تقویت روحیه رزمندگان اسلام نیز نقش بسزایی داشت و با حضور خود در جبهههای نبرد و حضور در کنار سپاهیان اسلام و شرکت در مجالس دعا و نیایش آنان، مشوق برای رزمندگان اسلام بودند تا جنگ مقدس خود را با استکبار جهانی تا پیروزی نهایی ادامه دهند. گاهی نیز بر دستان برادر ارتشی که هواپیمای متجاوز دشمن را با ضد هوایی در فضای تبریز سرنگون ساخته بود، به عنوان نماینده امام بوسه میزند و کمال تواضع خود را که از عرفان به رب و اخلاق الهیاش برمیخاست، در مقابل مجاهدان فیسبیلالله نشان میدهد.[14] در اینجا مناسب است خاطرهای از آقای بهاءالدینی در این زمینه نقل شود: «عدهای میخواستند بروند جبهه. بچهها که رفتند دیدم حاج آقا آمدند خانه و سخت ناراحت هستند و اشک در چشمانش حلقه زده است. گفتیم: حاج آقا چرا ناراحتید؟ گفتند: تلفن بزنید به دفتر امام و اجازه بگیرید از امام که من هم با این بچهها به جبهه بروم. پرسیدم: چرا حاج آقا؟ گفتند: آخر من نمیتوانم ببینم این بچهها میروند جبهه، آنجا میجنگند و من نروم بجنگم. خوب من پیر شدهام، اگر من گذشت این بچهها را نداشته باشم، ایثار این بچهها را نداشته باشم، وای بر حال من!» اما خوب معلوم بود که حضرت امام هیچوقت اجازه نمیدادند ایشان سنگر تبریز را رها کنند و به جبهه بروند. البته این حرکت ایشان هم نشانه عشق ایشان بود به شهادت وهم انقطاع ایشان بود از دنیا.»[15]
آیتالله مدنی انسانی وارسته و زاهدی بود که هرگز در موقعیتها و مقامات سادهزیستی و زهد را فراموش نکرد؛ زندگی بدون تکلف و تشریفات، از ویژگیهای بارز آن عالم ربانی بود.
ایشان صرفهجویی را در همه ابعاد زندگی خود جاری ساخته بود.[16]
آیتالله مدنی تجسم اخلاق و چهره برجسته عرفان و حکمت عملی بود. زبانش و عملش، تجلی اخلاق و عمق ایمان و ژرفای نگرش او به معارف اسلامی بود. آیتالله مدنی بیش از هرچیز به طهارت نفس و تقوا اهمیت میداد و حتی پیروزی بر دشمنان و طاغوت را زمانی مفید و مؤثر میدانست که همراه با تقوا و اصلاح نفس باشد. وی میفرمود: «ما باید بدانیم وقتی میتوانیم از این پیروزی استفاده ببریم که اول خودمان نفسمان را اصلاح کرده باشیم؛ به این معنا که اگر نفسمان اصلاح نشده باشد، پیروزی به هر حدی که برسد، چاره دردهای ما نخواهد کرد.[17] همه طاغوتها را سرکوب کردن وقتی به دردمان میخورد که در مملکت بدن خودمان، حکومت الله مستقر شده و حکومت طاغوت ریشهکن بشود.»[18]
شهید مدنی، یکی از برجستهترین چهرههای سیاسی انقلاب اسلامی است که از ابتدای نهضت امام حضور فعال داشت. او برخوردی آشتیناپذیر با دشمنان اسلام و انقلاب داشت؛ چنانکه در بیانات ... آمده است: «این را هم دشمنان میدانند و هم دوستان که روحانیت است که از روز اول در برابر دشمنان قد علم کرده است. هر چند به تاریخ نگاه میکنیم، میبینیم که علمای آگاه بودند که دشمنان را در جای خود نشاندند و از غارت اموال مسلمین و استعمار فکری مسلمانها جلوگیری کردند.»
آیتالله مدنی همواره در خطبهها، مصاحبهها و سخنرانیهایش، به مسائل مهم مملکت توجه خاصی داشت. در سالهای 1359 که مطبوعات وابسته به جریانات ضد انقلاب، جو کاذب به وجود آورده بودند و هر روز مسئلهای میآفریدند و جنگ روانی در جامعه به راه میانداختند، ایشان طی مصاحبهای اعلام خطر کردند که: «... روزنامهها باید شرافت شغلشان را حفظ کرده و اگر دست از حرکات منحرفشان برندارند، وظیفه مردم را بیان میکنیم.» و توطئه و تفرقهافکنی میان مردم و روحانیت را به این دلیل میدانست که: «روحانیت از اول نقشه خائنانه استعمار را در هم کوبید. میرزا محمد تقی شیرازی بود که انگلیس را از عراق (بیرون راند). و مرحوم مدرس بود که به واسطه یک پیمان، وثوقالدوله را از کابینهاش بیرون انداخت. لذا دست به تضعیف روحانیت زدند. اما امروز جامعه از نعمت بزرگی برخوردار است؛ آگاهی مردم و رهبری بینظیر. و لذا دشمن به هدفش نمیرسد و این پیروزی عظیم به واسطه عمل به تعالیم حیاتبخش اسلام با رهنمودهای امام بوده، اما من باز نگران هستم که از صفای مردم سوء استفاده کنند. مواظب باشیم که پیاده کردن احکام اسلامی نباید از روی احساسات باشد. بدانید که خط امام، ویژگیهایش همان ویژگیهای قرآن و پیامبر اکرم(ص) و در گذشته، از اسلام فقط اصولی بوده و از مساجد صورتهایی؛ و امام در حقیقت، اسلام راستین را میخواهد پیاده کند.» و الحق که آیتالله مدنی خود در راه تحقق این آرمان به شهادت رسید. اینک تبرک جوییم به چند جمله از سخنان شهید آیتالله مدنی:
دینم به من میگوید باید امروز خودت را فراموش کنی و خود را زیر پای این مرد یعنی امام خمینی بگذاری تا یک قدم بالا بیاید و به دنبال ایشان حرکت کنی. اطاعت از امام سر لوحه کارش بود و همواره می گفت : امام هر فرمانی بدهند، باید بدون چون و چرا آن را اطاعت کنیم؛ حتی اگر به ضرر جانمان هم باشد. به اصلاح نفس ایمان راسخ داشت و اینگونه بیان می کرد که : "وقتی ما میتوانیم از این پیروزی نسبت به خودمان استفاده صحیحی بکنیم، که اول نفس خودمان را اصلاح کرده باشیم. به تعبیر دیگر اگر نفسمان اصلاح نشده باشد، پیروزی به هر حدی برسد، چاره دردهای ما را نخواهد کرد." ایشان در باره حکومت الله نیز معتقد بود که حکومت الله تبارک و تعالی در نفس انسان عبارت از این است که هوی و هوس کنار گذاشته شود و تسلط از برای عقل انسان باشد و حرکات انسان به راهنمایی عقل باشد.
از دیگر ویژگیهای روحی ایشان میتوان به زهد، امانتداری، اخلاص، شجاعت، دینداری و شیفته خدمت بودن ایشان اشاره کرد که به حق در سراسر زندگی پربارش در جلوه اخلاص بود. او در زندگی خویش و حتی در دوران تبعید نیز همواره در خدمت مردم بود و در این راه هیچگاه احساس خستگی نمیکرد. به هر شهر یا روستایی که میرفت برای رفع نیازهای فردی و اجتماعی مردم تلاش میکرد. مواردی از خدمات ایشان عبارتند از: احداث مهدیه در همدان؛ احداث درمانگاه مهدیه؛ راهاندازی صنعت قرضالحسنه؛ احداث حسینیه در دره مرادبیک همدان؛ احداث حمام در دره مرادبیک؛ احداث مدرسه در همین منطقه؛ و....[19]
آیتالله مدنی به عنوان امام جمعه تبریز پس از شهادت شهید آیتالله قاضی طباطبایی انتخاب گردید. اما مزدوران آمریکا که به ترور یاران امام پرداخته بودند 20 شهریور سال 1360 نوبت یکی دیگر از چهرههای درخشان آسمان معرفت و معنویت بود. ساعت 1:45 دقیقه بعداز ظهر پس از خطبههای نماز جمعه، نماز را به اتمام رساند. مراسم نماز جمعه پایان گرفت. عدهای از مأمورین شهربانی که عازم جبهههای نبرد حق علیه باطل بودند، از ایشان خواستند بطور ارشادی مطالبی را بیان کنند. در این هنگام شهید آیتالله مدنی در جایگاه خود بطور انفرادی دو رکعت نماز را آغاز کرده بود که منافقی کوردل، مزدوری بیاراده، قسیالقلبی خوارج کیش از میان جمعیت خود را به محراب نزدیک و بازوی آیتالله مدنی را گرفت و نماز آقا را قطع کرد. در این موقع اطرافیان به طرف مهاجم روی آوردند. ولی قبل از رسیدن آنها وی ضامن نارنجکی را که در لباسش مخفی نموده بود، کشید و نارنجک به طور وحشتناکی منفجر شد و بر اثر این انفجار انسانی وارسته، عبدی صالح، عارفی از خود گذشته و انسانی نمونه و الگو به لقای حق پیوست. تلاش مردم و کوشش پزشکان سودی نبخشید و امام جمعه تبریز همراه با سه شهید به ملکوت عشق عروج نمودند و بیش از پنجاه نمازگزار مؤمن زخمی و مجروح گردیدند. به حق باید گفت شهادت بزرگانی چون آیتالله مدنی ضد انقلاب و منافقین ضد اسلام را به کلی منزوی کرد. به دنبال شهادت این امام جمعه بزرگوار استان آذربایجان در سوگ عارف واصل به عزا نشست. در 21 شهریور جنازه آن بزرگوار باشکوه هرچه تمامتر در میان اندوه فراوان مردم در تبریز و قم تشییع گردید و در قم در کنار حرم مطهر حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد. شهادت این عالم بزرگوار در سراسر ایران انعکاس وسیعی داشت. پیام مراجع، فقها، علما، شخصیتهای مملکتی، تشکیل مجالس یادبود، ارسال پیامها از سراسر مملکت به محضر امام خمینی و... «خدایا من آمدهام. خدایا، اگر تو به من (نه) بگویی، اگر تو مرا ترک کنی، کیست که مرا دریابد؟ غیر از تو مگر کسی را خواهیم داشت؟»
چون سالکی به سیر و سلوک مشغول بود . همچون عارفان واصل در زهد و تقوا زبانزد خاص و عام بود، از مسائل سیاسی و مبارزه با طاغوت و طاغوتیان از دهه بیست با پیروزی انقلاب غافل نبود. او صالحی بود که مصلح بیدادگری گردید، خودساختهای که در جامعه سازی و دگرگون کردن محیط، نقش اساسی و زیربنایی داشت. او به طهارت نفس و تقوا اهمیت خاصی میداد و پیروزی بر دشمنان و طاغوتیان زمان را در گرو اصلاح نفس و خودسازی میدانست. داشتن قدرت جذابیت و محبوبیت در میان عامه مردم و خواص علما، از ویژگیهای وی بود. او با طلاب و جوانان چون پدری دلسوز رفتار میکرد و همواره محرم اسرار و راز مردم، سنگ صبور جوانان در دوران ستمشاهی و مربی و معلم اخلاق نظری و عملی برای فضلا بود. وی در جهت علمی نیز عالمی کمنظیر بود و از استادان برجسته حوزه علمیه نجف اشرف بشمار میرفت، اما از روی تواضع هیچگاه حتی اجتهادش را مطرح نکرد. این در حالی بود که حضرت امام وی را (سید العلما الاعلام) میشناختند. اما او با وجود حضرت امام، خود را مقلد چنان مرجع کاملی میدانست و این موضوع را در بیانات خود در جلسات خصوصی و عمومی مطرح میکرد. او در حقیقت یک وزنه ارزشمند علمی و مذهبی بود و در زمره ذخایر گرانبهای حوزههای علمیه در جهان اسلام بشمار میآمد. اما در برابر ولایت امام چون مریدی مطیع بود. او امام را اسلام مجسم و ولایت فقیه را با تمام وجودش پذیرفته بود.
در 20 شهریور 1360 شهید مدنی، نماینده امام خمینی (قدس سره) و امام جمعه تبریز، مجسمه تقوا و فضیلت و پارسایی که زهد و تقوای او زبانزد خاص و عام بود بعد از اقامه نماز در محراب نماز جمعه، همچون جدش امیرالوؤمنین علی (ع) به دست یکی از شقیترین منافقین روزگار به شهادت رسید. ارتجاع داخلی با حمایت سرمایهداران داخل و خارج امام جمعه تبریز را به عنوان قربانی تبلیغات و حرکت ضد انقلاب خود برگزیده بود، زیرا دومین شهید محراب برای افشای ماهیت پلید آنها به صورت خستگیناپذیری فعالیت میکرد. به عبارت دیگر آیتالله مدنی، یکی از کسانی بود که در چارچوب اجرای سیاست ضد انقلابی (حذف چهرههای اصیل) از صحنه انقلاب اسلامی، به شهادت رسید. چهرهای که با توجه به نفوذ و محبوبیتش و نیز داشتن تفکر و اندیشه مستضعفگرا، وجودش برای جریانات انحرافی تحملپذیر نبود.
و اینگونه بود که رهبر عظیم الشان انقلاب اسلامی در 21 شهریور 1360/ 13 ذى القعدة 1401 مکان جماران در باره شهادت این اسوه تقوا پیام بلندی بشرح ذیل فرمود:
بسم اللَّه الرحمن الرحیم
إنا للَّه و إنا إلیه راجعون
با شهید نمودن یک تن دیگر از ذریه رسول اللَّه و اولاد روحانى و جسمانى شهید بزرگ امیر المؤمنین سند جنایت منحرفان و منافقان به ثبت رسید. سید بزرگوار و عالم عادل عالیقدر و معلم اخلاق و معنویات، حجت الاسلام و المسلمین، شهید عظیم الشأن، مرحوم حاج سید اسد اللَّه مدنى- رضوان اللَّه علیه- همچون جد بزرگوارش در محراب عبادت به دست منافقى شقى به شهادت رسید. اگر با به شهادت رسیدن مولاى متقیان اسلام محو و مسلمانان نابود شدند، شهادت امثال فرزند عزیزش شهید مدنى هم آرزوى منافقان را برآورده خواهد کرد. اگر خوارج سیاه بخت از شهادت ولى اللَّه الاعظم طرفى بستند و به حکومت رسیدند، این گروهکهاى خائن نیز به آمال خبیث خود، که سقوط حکومت اسلام و برقرارى حکومت آمریکایى است، مىرسند. آنان لعنت خدا و رسول و ننگ ابدى را براى خود، و اینان عذاب ابدى خدا و نفرت و لعنت قادر متعال و امت اسلام را براى خود و همپیمانان و اربابان خونخوار خویش، به بار آوردند. ملت بزرگ و روحانیون معظم چون صفى مرصوص ایستادهاند که هر پرچمى از دست تواناى سردارى بیفتد سردار دیگرى آن را برداشته و به میدان آید و با قدرت بیشتر در حفظ پرچم اسلامى به کوشش برخیزد. شهید مدنى با شهادت مظلومانه خود ضد انقلاب و منافقین ضد اسلام را بکلى منزوى کرد. این چهره نورانى اسلامى عمرى را در تهذیب نفس و خدمت به اسلام و تربیت مسلمانان و مجاهده در راه حق علیه باطل گذراند. و از چهرههاى کم نظیرى بود که به حد وافر از علم و عمل و تقوا و تعهد و زهد و خودسازى برخوردار بود. به شهادت رساندن چنین شخصیتى به تمام معنا اسلامى همراه با تنى چند از فرزندان اسلام و یاران با وفاى انقلاب اسلامى در میعادگاه نماز جمعه و در حضور جماعت مسلمین جز عناد با اسلام و کمر بستن به محو آثار شریعت و تعطیل جمعه و جماعت مسلمین توجیهى ندارد. اگر تا امروز براى جنایتها و شرارتهاى خود بهانههاى بىپایهاى مىتراشیدند، در شهادت این عالم متقى که جز درباره خدمت به اسلام و مسلمانان نمىاندیشید بهانهاى جز انتقام از اسلام و ملت شریف نمىتوانند بتراشند. انتقام از اسلام، که آن را اساس سقوط دستگاههاى جبار و شکست ابرقدرتها در ایران و پس از آن در منطقه مىبینند و از ملت قدرتمند که پشت بر آنان نموده و کاخهاى آمال و آرزوى آنان را در هم کوبیده و تمامى آنان را از صحنه تا ابد بیرون رانده است، مىگیرند. مردم رزمنده ایران و خصوص مردم غیرتمند آذربایجان که چنین روحانى متعهد و عالم عالیقدرى را از دست دادهاند و حریف شکستخورده خود را مىشناسند با عزمى جزم و ارادههاى خلل ناپذیر انتقام خود را از آنان مىگیرند.
این جانب شهادت این مجاهد عزیز عظیم و یاران باوفایش را به پیشگاه اجداد طاهرینش، خصوصاً بقیة اللَّه- ارواحنا له الفداء- و به ملت مجاهد ایران و اهالى غیور و شجاع آذربایجان و به حوزههاى علمیه و خاندان محترم این شهیدان تبریک و تسلیت مىگویم.
خط سرخ شهادت، خط آل محمد و على است. و این افتخار از خاندان نبوت وولایت به ذریه طیبه آن بزرگواران و به پیروان خط آنان به ارث رسیده است. درود خداوند و سلام امت اسلامى بر این خط سرخ شهادت. و رحمت بىپایان حق تعالى بر شهیدان این خط در طول تاریخ. و افتخار و سرفرازى بر فرزندان پر توان پیروزىآفرین اسلام و شهداى راه آن. و ننگ و نفرت و لعنت ابدى بر وابستگان و پیروان شیاطین شرق و غرب، خصوصاً شیطان بزرگ، آمریکاى جنایتکار که با نقشههاى شیطانى شکستخورده خود گمان کرده ملتى را که براى خداوند متعال و اسلام بزرگ قیام نموده و هزاران شهید و معلول تقدیم نموده با این دغلبازیها مىتواند سست کند و یا از میدان به در برد. اینان پیروان سید شهیدانند که در راه اسلام و قرآن کریم از طفل شش ماهه تا پیرمرد هشتاد ساله را قربان کرد و اسلام عزیز را با خون پاک خود آبیارى و زنده نمود. و ارتش و سپاه و بسیج و سایر قواى مسلح نظامى و انتظامى و مردمى ما پیرو اولیایى هستند که همه چیز خود را در راه هدف و عقیده فدا نموده و براى اسلام و پیروان معظم آن شرف و افتخار آفریدند.
از خداوند تعالى عظمت اسلام و مسلمین و رحمت براى شهیدان، خصوصاً شهداى اخیرمان، و بالأخص شهید عزیز مدنى معظم و سلامت کامل براى مجروحین این حادثه، و صبر و استقامت براى ملت بزرگ، خصوصاً آذربایجانیهاى عزیز و بازماندگان شهیدان، خواهانم. سلام و درود بر همگان. و السلام على عباد اللَّه الصالحین.
روح اللَّه الموسوی الخمینى
صحیفه امام، ج15، صص225 الی 227
[1]. شهدای روحانیت در یکصد سال اخیر، علی ربانی، جلد 1.
[2]. انتخاب سید اسدالله زمانی صورت گرفت که از سوی رضاخان سیاست ضد روحانیت او باعث دوران سخت و رنج این قشر شده بود. با این وجود سید مدنی از حرکت در هدف باز نماند.
[3].وقتی دوستانش به او میگویند که اکنون وقت سفر نیست و زمان برای طلبه شدن شما مساعد نیست و رضاخان مانع فعالیت روحانیت است، میگوید: «حداقل برای خودم ملا و واعظ میشوم.» به نقل از کتاب یادواره شهید محراب، ص32، به نقل از شهید مدنی، جلوه اخلاص.
[4]. روزنامه جمهوری اسلامی، 18/6/61، یادواره شهید محراب آیتالله مدنی، خاطرات آقای بروجردی.
[5]. شهید مدنی، جلوه اخلاص؛ سعید عباسزاده، ص 25.
[6]. جزئیات ماجرای برخورد ایشان با بهائیان زادگاه خود در کتاب شهید مدنی جلوة اخلاص (از مجموعه دیدار با ابرار) به تفصیل آمده است.
[7]. یادواره شهید محراب آیتالله مدنی، خاطرات آقای بروجردی داماد ایشان.
[8]. مجموعه عروه الوثقی (نشریه حزب جمهوری اسلامی ایران)، ش 82.
[9]. به نقل از آقای بهاءالدینی، داماد شهید مدنی، 27/6/61.
[10]. شهید مدنی جلوه اخلاص، ص8، به نقل از خاطرات داماد ایشان.
[11]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج4، ص 29، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
[12].همان، ص 30.
[13]کتاب گلشن ابرار، ج2، ص 851،نشر معروف
[14]. یاران امام به روایت اسناد ساواک، ج4، ص 35، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
[15] مجتمع فرهنگی و آموزشی شهید محراب آیتالله مدنی همدانی
[16]. همان منبع.
[17]. یاد ایام، ج1، ص 235
[18].همان منبع.
[19]. شهید مدنی جلوه اخلاص، سعید عباسزاده،ص 59.