در جایی نوشته بودم: «قرائت و تلاوت قرآن خوب است! اما وقت آن رسیده است که گاهی هم قرآن را بخوانیم.» ما قرآن را به معنای واقعی کلمه، نمیخوانیم و آنچه در جامعة ما رواج دارد، قرائتهای حرفهای و ثوابجویانه و گاهی هم اخلاقگرایانه و معنویتطلبانه و تبرکخواهانه است. خواندن قرآن، به معنای تأثیرپذیری فکری و معرفتی از آن، در میان ما تقریبا فراموش شده است. کسانی هم که بر عمل به قرآن تأکید دارند، بیشتر مرادشان «عمل اخلاقی» است که در جای خود واجب است؛ اما «عمل به قرآن» به معنای اعتنای واقعی و عمیق به پیامهای صریح و روشن آن در مسائل فکری و عقیدتی، بیتأویل و توجیه، نوع خاصی از «خواندن» را میطلبد که معمولا در قرائتهای رایج و تلاوتهای معمول در میان مؤمنان، غایب یا غریب است.
ماجرای ما و علی(ع) نیز بیشوکم همین است. ما بیگانگی خود را از مرام علی(ع)، زیر خروارها مدح و ستایش از او پنهان کردهایم. راستی نصیب ما از علی(ع) چیست؟ مدح و نعت و جشن و عزا و فخرفروشی به عالمیان و آسودگی خیال در آخرت؟
علی را هم باید خواند. علی را باید روزها خواند و شبها تلاوت کرد. باید دفتر تاریخ را دوباره ورق زد و یکیک برگهای آن را خواند و دید که او با دوستانش چگونه بود و با حکومت چه کرد و چرا آنجا شمشیر زد و اینجا مدارا کرد و دیگرجای گریست؟ میگویند انسان بزرگی بود؛ اما نمیگویند چرا بزرگ بود. آیا بزرگ بود چون عدد برگهای درختان و قطرههای باران را میدانست؟ یا چون قاضیالقضات بصره، یار وفادار و صحابی فاضلش، ابوالاسود دوئلی را از کرسی قضاوت به زیر کشید، تنها به این جرم صدایش را اندکی از صدای متهم بالاتر برده بود؟
کسی با اسطوره گی علی(ع) مشکل ندارد. مشکل آنجاست که اسطورهها، قهرمانان نامکرر و آفرینندگان داستانهای ناممکناند. علی(ع) نیز تکرار نمیشود؛ اما او امام است؛ پیش و بیش از آنکه اسطوره باشد. اسطورهها، آمدند و رفتند و بازنخواهند گشت. اما ما نیاز به پیشوایی داریم که هر روز در حد و اندازههای خود تکرارش کنیم و اگر از بیرغبتیاش به دنیا و حلمش با دشمنان میگوییم، نپنداریم که این داستانها برای آن است که شاعران بیکار نباشند و پیوسته مضمون بتراشند. از بیعیبی و غیبگویی و همهچیزدانی و کرامتهای آسمانی و مقامات اخروی او سخنها میگوییم؛ ولی به روی مبارک خود نمیآوریم که او دروغ هم نمیگفت و کوچک را بزرگ نمینمایاند و بزرگ را کوچک نمیشمرد و حقیقت را غلام مصلحت خود و دستگاهش نمیدید و حقوق آدمیان را به حق بودن آنان معلق نمیکرد، و اگرچه مقدس بود، خود را مقدس نمینمایاند. معراج علی، فقط شبها در نخلستانهای مدینه نبود؛ او روزها در دارالحکومه هم به معراج میرفت. ردالشمس، کوچکترین فضیلت او است؛ فضیلت بزرگ او، این بود که دروغ نمیگفت و مادحان را گرد خود جمع نکرده بود و همهچیز را برای خود نمیخواست و ظلم
نمیکرد؛ حتی بر دشمنانش.
در ادبیات شفاهی و کتابخانهای ما صدها بیت و دهها قصیده میتوان یافت که مضمون آن، گریستن علی است بر ظلمی که بر زنی یهودی رفته بود؛ به اندازۀ بیرون آوردن خلخالی از پای او. اما چرا داستانهای علی به دیوانها و شاعرانگیهای ما کوچ کردهاند؟ آیا نیاز شاعران و سخنوران به این داستانهای باورنکردنی، بیشتر از نیاز زنان و مردان جفادیدۀ روزگاران است؟ روی سخن این حکایتهای شگفت، با حکومتیان است یا مسجدیان بینوا؟ ما آن شعرها و قصیدهها را ساختیم و از فضیلتهای علی سخنرانیهای پر شور و احساس پرداختیم، تا وجدانمان آرام گیرد و سپس با این وجدان آرام و آسوده، خلخالها را یکجا نذر امامزادگانی کنیم که خود متولیان آنیم.
ما برای غمهای علی اشک میریزیم و نامش را بر فرزندان خود مینهیم و در عزایش سیه میپوشیم و زنجیر میزنیم؛ اما به تیغ تأویل و تبعیض، مرامش را هزارپاره کردهایم و از هر پاره سندی ساختهایم برای گفتارها و رفتارهای خود. ما به علی جفا کردهایم؛ چون دفتر زندگیاش را اوراق کردهایم و هر روز هر ورقی را که به کارمان آید، برمیگیریم و همان را برای خلایق میخوانیم و باقی را برای روز مبادا نگه میداریم. از علمش میگوییم که ترازویی برای آن نیست؛ اما حلمش را به دفترها و دیوانها تبعید کردهایم که مبادا ترازو گذارند و ما را نیز وزن کنند. میگوییم با ابوذر و سلمان و عمار چنین کرد و چنان گفت؛ اما اگر کسی پرسید که با اصحاب جمل و خوارج، پیش از آنکه دست به شمشیر برند، چه کرد و حرمت آنان را تا کجا نگه داشت، پاسخ ما اشک است و نوحه، و اشارت به چاههای مدینه و کوفه.
تیغ جفاکاری که فرق او را شکافت، هنوز عریان است و بر بالای سر آنان که همچون علی، دروغ نمیگویند و حقیقت را پشت قبالۀ مصلحت نینداختهاند، میرقصد. از در و دیوار، حیلههای عمرو میبارد و قساوتهای فرزند ملجم. این است سزای مردمی که علی(ع) را دارند اما نمیخوانندش.
دو حکایت شگفت از مردی شگرف
یک. نشسته بودند و از دین و آیین میگفتند. شاید هم دربارۀ فنون جنگی یا آداب کشورداری حرف میزدند. مردی ناشناس وارد شد. با دست به مردی که در کنار خلیفه نشسته بود، اشاره کرد و گفت: این مرد به من ظلم کرده است. آمدهام تا داد مرا از او بگیری. عمر، نگاهی به علی انداخت و نگاهی به مرد ناشناس. روی به علی کرد و گفت: یا اباالحسن، نزد او بنشین تا دربارۀ شما داوری کنم. علی برخاست و کنار شاکی نشست. داوری پایان گرفت. علی تبرئه شد؛ اما چهرهاش همچنان برافروخته بود. عمر پرسید: آیا نباید شکایت او را میشنیدم؟ آیا نباید تو را در کنار او مینشاندم؟
علی گفت: پسر خطّاب، ظلم کردی؛ اما نه بر من؛ بر او.
خلیفه، یکبار دیگر هر چه در آن دقایق گذشته بود، برای خود یادآوری کرد. ظلمی نیافت.
علی گفت: حرمت من را نگه داشتی و حرمت او را نه. مرا به کنیه خواندی، او را به اسم.
(ابن ابی الحدید، شرح نهجالبلاغه، ج 17، ص65)
دو. به دارالحکومه که رسید، بیدرنگ کسی را به مسجد فرستاد. فرستادۀ علی(ع) در قاب درِ مسجد ایستاد و فریاد زد: اجِبْ مولاک. ابوالاسود دوئلی، برخاست و خود را به دارالحکومه رساند. از علی شنید: از این ساعت، تو قاضی کوفه نیستی. مات و مبهوت پرسید: خیانت کردهام یا جنایت؟ گفت: هیچکدام. پرسید: من را که شیخ بصریها بودم به کوفه خواندی و سمت قضا دادی. اکنون به کدامین جرم، مسند قضا را از من که همة عمر تو را مدح گفتهام، میگیری؟ گفت: از کنار مسجد میگذشتم. تو را دیدم که با مردی متهم، سخن میگفتی و جرمهای او را میشمردی. صدای تو بلندتر از صدای او بود. والسلام.
(عوالی اللئالی، ج2، ص343، ح5.)