منزلت
ملائکه بالشان را زیر پاى امیرالمؤمنین(ع) پهن مىکنند؛ چون مردى است که به درد اسلام مىخورد؛ اسلام را بزرگ مىکند؛ اسلام به واسطۀ او در دنیا منتشر مىشود و شهرت جهانى پیدا مىکند، با زمامدارى آن حضرت جامعهاى خوشنام و آزاد و پرحرکت و پرفضیلت به وجود مىآید. البته ملائکه براى حضرتش خضوع مىکنند. و همه براى او خضوع و خشوع مىکنند. حتى دشمن در برابر عظمتش تعظیم مىکند.
ولایت فقیه؛ ص 145
امیرالمؤمنین ـ سلاماللّه علیه ـ چون تمام وجودش فانى در وجود رسولاللّه است، ظلاللّه است.
صحیفه امام؛ ج 6، ص 338
پیغمبر مىخواست همۀ مردم را على بن ابیطالب کند ولى نمىشد. و اگر بعثت پیغمبر هیچ ثمرهاى نداشت الاّ وجود على بن ابیطالب و وجود امام زمان ـ سلاماللّه علیه ـ این هم توفیق بسیار بزرگى بود.
صحیفه امام؛ ج 12، ص 424و425
درباره شخصیت على بن ابیطالب، از حقیقت ناشناخته او صحبت کنیم، یا با شناخت محجوب و مهجور خود؟ اصلًا على- علیه السلام- یک بشر ملکى و دنیایى است که ملکیان از او سخن گویند یا یک موجود ملکوتى است که ملکوتیان او را اندازه گیرى کنند؟ اهل عرفان درباره او جز با سطح عرفانى خود و فلاسفه و الهیون جز با علوم محدوده خود با چه ابزارى مىخواهند به معرفى او بنشینند؟ تا چه حد او را شناختهاند تا ما مهجوران را آگاه کنند؟ دانشمندان و اهل فضیلت و عارفان و اهل فلسفه با همه فضایل و با همه دانش ارجمندشان آنچه از آن جلوه تام حق دریافت کردهاند، در حجاب وجود خود و در آینه محدود نفسانیت خویش است و مولا غیر از آن است. پس اولى آن است که از این وادى بگذریم و بگوییم على بن ابیطالب فقط بنده خدا بود، و این بزرگترین شاخصه اوست که مىتوان از آن یاد کرد، و پرورش یافته و تربیت شده پیامبر عظیم الشأن است، و این از بزرگترین افتخارات اوست، کدام شخصیت مىتواند ادعا کند که عبداللَّهاست و از همه عبودیتها بریده است، جز انبیاى عظام و اولیاى معظم که على- علیه السلام- آن عبد وارسته از غیر و پیوسته به دوست که حجب نور و ظلمت را دریده و به
معدن عظمت رسیده است، در صف مقدم است. و کدام شخصیت است که مىتواند ادعا کند از خردسالى تا آخر عمر رسول اکرم در دامن و پناه و تحت تربیت وحى و حامل آن بوده است جز على بن ابیطالب که وحى و تربیت صاحب وحى در اعماق روح و جان او ریشه دوانده. پس او بحق عبداللَّه است و پرورش یافته عبداللَّه اعظم است.
و اما کتاب نهج البلاغه که نازله روح اوست براى تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیّت و در حجاب خود و خودخواهى خود، معجونى است براى شفا و مرهمى است براى دردهاى فردى و اجتماعى و مجموعهاى است داراى ابعادى به اندازه یک انسان و یک جامعه بزرگ انسانى از زمان صدور آن تا هرچه تاریخ به پیش رود و هرچه جامعهها به وجود آید و دولتها و ملتها متحقق شوند و هرقدر متفکران و فیلسوفان و محققان بیایند و در آن غور کنند و غرق شوند. هان، فیلسوفان و حکمت اندوزان، بیایند و در جملات خطبه اول این کتاب الهى به تحقیق بنشینند و افکار بلند پایه خود را به کار گیرند و با کمک اصحاب معرفت و ارباب عرفان این یک جمله کوتاه را به تفسیر بپردازند و بخواهند بحق وجدان خود را براى درک واقعى آن ارضا کنند؛ به شرط آنکه بیاناتى که در این میدان تاخت و تاز شده است آنان را فریب ندهد و وجدان خود را بدون فهم درست بازى ندهند و نگویند و بگذرند، تا میدان دید فرزند وحى را دریافته و به قصور خود و دیگران اعتراف کنند و این است آن جمله:
مع کل شى لا بمقارنة و غیر کل شى لا بمزایلة. (1)
و این جمله و نظیر آن که در کلمات اهل بیت وحى آمده است، بیان و تفسیر کلام اللَّه است که در سوره «حدید» است و براى متفکران آخر زمان آمده است: وَهُوَ مَعَکُمْ ایْنَماکُنْتُمْ. (2)
__________________________________________________
(1)- فرازى از خطبه اول نهج البلاغه و در بیان اوصاف ذات بارى تعالى: «... خداوند باهر چیزى هست اما نه به مقارنت (ویکسانى) و غیر هر چیز است نه به کناره گیرى (وانفکاک)».
(2)- بخشى از آیه 4 سوره حدید: «و او (خداوند) با شماست، هر کجا که باشید».
صحیفه امام؛ ج 14، ص 349-347
اساساً سربازان اسلام، اگرچه نامدار باشند، در این جهان گمنامند. نامدارترین سرباز فداکار در اسلام، امیرالمؤمنین است و او گمنامترین سرباز است. با کدام تفکر عرفانى، فلسفى، سیاسى و کدام قلم و زبان و بیان، بشر این سرباز گمنام را معرفى کند و بشناسد و بشناساند؟
صحیفه امام؛ ج 17، ص 421
ما مفتخریم که پیرو مذهبى هستیم که رسول خدا مؤسس آن به امر خداوند تعالى بوده، و امیرالمؤمنین على بن ابیطالب، این بندۀ رهاشده از تمام قیود، مأمور رها کردن بشر از تمام اغلال و بردگیها است.
صحیفه امام؛ ج 21، ص 396
معرفت
به خودشان قسم است «و إنَّهُ لَقَسَمٌ عَظیمٌ» که اگر بشر پشت به پشت یکدیگر دهند و بخواهند یک لا إله إلا اللّه امیرالمؤمنین را بگویند نمىتوانند! خاک بر فرق من با این معرفت به مقام ولایت على، علیهالسلام! به مقام علىبن ابىطالب قسم که اگر ملائکه مقرّبین و انبیاى مرسلین ـ غیر از رسول خاتم که مولاى على و غیر اوست ـ بخواهند یک تکبیر او را بگویند نتوانند. حالِ قلب آنها را جز خود آنها نمىداند کسى.
چهل حدیث؛ ص 76
شما شیعۀ همان هستید که مىفرمود: اگر همۀ عالم در مقابل من بایستند، تنها در مقابل همه مىایستم. آن ایمان است که او را آنطور در مقابل همه چیز مىایستاند. آن اخلاص اوست. آن روحانیت و معنویت اوست. و شما هم شیعۀ او هستید.
صحیفه امام؛ ج 16، ص 198-خطاب به رزمندگان
جامعیت
حضرت امیر نمازش را مىخواند، شمشیرش را هم مىکشید. شمشیرش دستش بود، نماز هم مىخواند؛ هر دو بود. قضاوت هم مىکرد. همۀ کارها را مىکرد.
صحیفه امام؛ ج 6، ص 242
این على همه چیز است. یعنى در همۀ ابعاد انسانیت درجۀ یک است. و لهذا هر طایفهاى خودشان را به او نزدیک مىکنند. و خاصیت هر طبقه را هم دارد. خاصیت قدرت ورزشکارها را به طور وافى دارد. ... در عبادت، فوق همۀ عبادتکنندگان هست؛ در زهد، فوق همۀ زاهدها هست، در جنگ، فوق همۀ جنگجویان هست؛ در قدرت، فوق همۀ قدرتمندان هست. و این یک اعجوبهاى است که جمع، مابین متضاد با هم کرده است.
صحیفه امام؛ ج 7، ص 261
[در]«سیرالى اللّه» لازم نیست که انسان گوشهاى بنشیند و بگوید من «سیرالى اللّه» مىخواهم بکنم. خیر، «سیرالى اللّه» همان طورى [است]که سیرۀ انبیا و خصوصاً پیامبر اسلام [بود]و کسانى که مربوط به او بودند؛ در عین حالى که در جنگ وارد مىشدند، آدم مىکشتند، کشته مىدادند، حکومت داشتند، همه چیز داشتند، همهاش «سیرالى اللّه» بود. اینطور نبود که آن روزى که حضرت امیر مشغول به قتال است «سیرالى اللّه» نباشد، آن روزى که مشغول نماز است، باشد. خیر، هر دویش «سیرالى اللّه» است و لهذا، پیامبر مىفرماید که ضَرْبَةُ علىّ یَوْمَ اْلخَنْدَق اَفْضَلُ مِنْ عِبٰادَةِ الثَقَلَیْن این براى این است که «سیرالى اللّه» است.
صحیفه امام؛ ج 17، ص 174و175
عدالت
حضرت امیرالمؤمنین(ع) بعد از اینکه دست دو نفر دزد را قطع مىکند، چنان نسبت به آنان عاطفه و محبت نشان مىدهد و معالجه و پذیرایى مىکند که از مداحان حضرت مىشوند. یا وقتى مىشنود ارتش غارتگر معاویه خلخال از پاى یک زن اهل ذمّه درآوردهاند، به قدرى ناراحت مىشود و عواطفش چنان جریحهدار مىگردد که در نطقى مىفرماید اگر از تأثر این واقعه انسان بمیرد، قابل سرزنش نخواهد بود. با این همه عاطفه، روزى هم شمشیر مىکشد و افراد مفسد را با کمال قدرت از پا درمىآورد. معناى عدالت این است.
ولایت فقیه؛ ص 85
عبادت
فرمود حضرت صادق، علیهالسلام: «به خدا قسم نخورد علىبن ابیطالب ـعلیه السلام ـ هرگز از دنیا حرامى تا از دنیا رفت، و عرضه نشد بر او دو امرى که رضاى خداوند در آنها بود، مگر آنکه آنچه شدیدتر بود بر بدنش اختیار فرمود، و نازل نشد بر رسول خدا ـ صلّىاللّه علیه و آله ـ شدتى هرگز مگر آنکه آن بزرگوار [او] را خواند براى اطمینانى که به او داشت، و هیچکس در این امت عملِ رسول خدا ـ صلّىاللّه علیه و آله ـ را طاقت نداشت غیر از او، همانا عمل مىکرد عملِ شخصِ ترسناک؛ گویى بین بهشت و دوزخ بود، امید ثواب این را و ترس عِقاب آن را داشت. و هر آینه آزاد فرمود از مال [خود] هزار بنده در راه خدا و نجات از آتش، بندگانى که با زحمت دست و عرق پیشانى تحصیل فرموده بود. و همانا قوت اهل بیتش را زَیت و سرکه و خرما قرار داده بود؛ و نبود لباسش مگر کرباس؛ و اگر آستین مبارکش بلند مىآمد قیچى مىطلبید و آن را قطع مىفرمود. و هیچکس شبیهتر نبود به او در اولاد گرامش از على بن الحسین(ع) در فقه و لباس. هر آینه وارد شد بر او حضرت باقر ـ علیهالسلام ـ پسرش. پس دید او را که رسیده است از عبادت به حدى که نرسیده است احدى دیگر، رنگش از
بیدارى شب زرد شده، و سوخته شده بود چشمانش از گریه، و مجروح شده بود جبهۀ مبارکش، و پاره شده بود بینى او از سجود، و ورم کرده بود ساقها و قدمهایش از ایستادن در نماز. و فرمود حضرت باقر ـعلیهالسلام ـ نتوانستم خوددارى کنم از گریه وقتى که او را بدین حال دیدم؛ پس گریه کردم براى ترحم به او، و آن حضرت مشغول تفکر بود. پس توجه فرمود به من بعد از لحظهاى از داخل شدن من، و فرمود: «اى فرزند، به من بده بعضى از آن صحیفههایى را که عبادت علىبن ابیطالب ـعلیهالسلام ـ در آن است». پس دادم به او. و قرائت فرمود در آن چیز کمى. پس از آن رها کرد آن را از دست مبارکش با حال انضجارو غصّه و فرمود: «کى قوّت عبادت علىبن ابیطالب ـ علیهالسلام ـ را دارد؟»
چهل حدیث؛ ص 442و443
حکومت
همین على بن ابیطالب که رسول خدا او را به جاى خودش نصب کرد، بیست و چند سال براى مصالح اسلامى موافقت کرد با اشخاصى که به عقیده او غاصب مقام بودند، براى اینکه مصالح اسلام اقتضا مىکرد. اگر حضرت آن وقت مىخواست معارضه بکند، اسلام در خطر بود.
صحیفه امام؛ ج 19، ص 66
حضرت امیر یک مملکت را اداره مىکرد، سیاستمدار یک مملکت بود.
صحیفه امام؛ ج 6، ص 287
حضرت امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ نفس حکومت و فرماندهى به ابنعباس فرمود: این کفش چقدر مىارزد؟ گفت: هیچ. فرمود: فرماندهى بر شما نزد من از این هم کم ارزشتر است؛ مگر اینکه به وسیلۀ فرماندهى و حکومت بر شما بتوانم حق (یعنى قانون و نظام اسلام) را برقرار سازم؛ و باطل (یعنى قانون و نظامات ناروا و ظالمانه) را از میان بردارم.
ولایت فقیه؛ ص 54
براى یک همچو حکومتى که حکومت عقل است، حکومت عدل است، حکومت ایمان است، حکومت الهى است، در رفتنش عزا لازم است و در برقرارىاش ـ براى همان چند سال حکومت حضرت امیر ـ مسلمین باید جشن بگیرند.
صحیفه امام؛ ج 2، ص 360
مسألۀ غدیر، مسألهاى نیست که بنفسه براى حضرت امیر یک مسألهاى پیش بیاورد، حضرت امیر مسألۀ غدیر را ایجاد کرده است. آن وجود شریف که منبع همۀ جهات بوده است، موجب این شده است که غدیر پیش بیاید. غدیر براى ایشان ارزش ندارد؛ آنکه ارزش دارد خود حضرت است که دنبال آن ارزش، غدیر آمده است. ... نصب حضرت امیر به خلافت اینطور نیست که از مقامات معنوى حضرت باشد؛ مقامات معنوى حضرت و مقامات جامع او این است که غدیر پیدا بشود. و اینکه در روایات ما و از آن زمان تا حالا این غدیر را آنقدر ازش تجلیل کردهاند، نه از باب اینکه حکومت یک مسألهاى است، حکومت آن است که حضرت امیر به ابن عباس مىگوید که «به قدر این کفش بىقیمت هم پیش من نیست» آنکه هست اقامۀ عدل است. آن چیزى که حضرت امیر ـسلاماللّه علیه ـ و اولاد او مىتوانستند در صورتى که فرصت بهشان بدهند، اقامۀ عدل را به آنطورى که خداى تبارک و تعالى رضا دارد انجام بدهند، اینها هستند، لکن فرصت نیافتند.
صحیفه امام؛ ج 20، ص 112
آن چیزى که موجب تأسف است، این است که مجال پیدا نکرد حضرت امیر ـ سلاماللّه علیه ـ نگذاشتند مجال پیدا بکند، که آن حکومتى که حکومت اللّه است در دنیا به آن نحوى که مىخواست، خود حضرت امیر ـ سلام اللّه علیه ـ مىخواست پیاده کند تا دنیا بفهمد که اسلام چى آورده است و چه شخصیتهایى دارد. در آن وقت که حکومت دست ایشان نبود، که مجال نبود، آن وقت هم که حکومت دست ایشان آمد، باز مجال ندادند؛ سه تا جنگ بزرگ در زمان ایشان افروختند و مجال اینکه یک حکومتى که دلخواه او هست برقرار کند نشد.
صحیفه امام؛ ج 18، ص 152
جنگها
حضرت امیر سه جنگى را که کرده است با اصحاب پیغمبر، با نزدیکان پیغمبر، با مقدسهاى حقهباز کرده است و این براى مصلحت اسلام بوده است.
صحیفه امام؛ ج 19، ص 214
[معاویه] .... کافر نبود و مسلمان هم بود و اظهار اسلام هم مىکرد ولکن برخلاف موازین این مَسْنَد را گرفته بود؛ یک حکومت جائر بود که برخلاف موازین الهى مسندى را گرفته بود و در آن مسند هم به طور ظالمانه عمل مىکرد؛ از این جهت حضرت امیر قیام کرد، ولو نرسید به نتیجه لکن تکلیف را ادا کرد؛ تکلیف این بود که با یک همچو آدمى باید معارضه و مبارزه بکند.
صحیفه امام؛ ج 5، ص 19
امیرالمؤمنین مىدید که دین خدا در خطر است، معاویه دارد وارونه مىکند دین خدا را، براى خدا قیام کرد.
صحیفه امام؛ ج 8، ص 10
قرآن را سرنیزه کردند و امیرالمؤمنین را شکستند. هر چه حضرت فرمود که من قرآنم، من قرآن ناطقم، به من گوش کنید، این حیله است، آن احمقها شمشیرها را کشیدند، گفتند: اگر نگویى برگردد، مىکُشیمت. برگرداندند لشکر اسلام را و نگذاشتند که پیروز بشوند.
صحیفه امام؛ ج 12، ص 391
امیرالمؤمنین ـ سلام اللّه علیه ـ با آنهمه عطوفت، با آنهمه رحمت، وقتى که ملاحظه فرمود خوارج مردمى هستند که فاسد و مُفْسِد هستند، شمشیر کشید و تمام آنها را، الاّ بعضى که فرار کردند، از دم شمشیر گذراند.
صحیفه امام؛ ج 9، ص 370
شهادت
این مقدسهایى که پینهبسته بود پیشانىشان، لکن خدا را نمىشناختند، همینها بودند که کشتند امیرالمؤمنین را!
صحیفه امام؛ ج 9، ص 466
[1] برگرفتهشده از آیۀ «وَ إنَّهُ لَقَسمٌ لو تعْلَمُونَ عظیمٌ»؛ و اگر بدانید آن سوگندى بزرگ است (واقعه /76).
[2] «یک ضربۀ شمشیر على (ع) در جنگ خندق، برتر از عبادت جن و انس است.»
بحارالأنوار، ج 39، ص 1 ـ 2، ح1.
[3] بحارالانوار؛ ج 39، ص 1ـ2.
[4] فروع کافى؛ ج 7، ص 264.
[5] نهجالبلاغه؛ خطبه 27.