مقدمه
سیاستمداران و حکمرانان با انگیزه و اندیشهای وارد حوزۀ فعالیتهای عملی و اجرایی میشوند که در نوع خود قابل توجه میباشد. مردم به حاکمان خود اعتماد پیدا نمیکنند مگر این که به آن چه میگویند عمل نمایند. در این میان مقبولیت امام خمینی(ره) معمار انقلاب اسلامی ـ نشان از یک رهبری کاریزما داشت که از دو جنبه قابل بررسی است:
الف. این که او یک رهبر مذهبی ـ سیاسی بود؛
ب. به آن چه میگفت اعتقاد داشت و عمل مینمود.
اگر کرامت و ارزش انسانی را در رفتار و سیرۀ عملی امام خمینی (ره) بررسی کنیم، ملاحظه خواهیم کرد که آن چه درگفتار و عمل خویش انجام داده است چیزی جز اعتقاد و باور به کرامت و ارزش انسانها ـ بهویژه ـ ملّت بزرگ ایران نبوده است. نیز به خاطر همین کرامت انسانی است که امام در مقابل لایحۀ انجمنهای ایالتی و ولایتی و کاپیتولاسیون چنان بر میآشوبد که ایران را به حرکت وا میدارد و انقلابی عظیم را راه میاندازد.
در این مقاله به صورت اجمال و در حد توان برخوردهای امام با متخلفان از قانون که در واقع کرامت انسانی را خدشه دار میکنند، در دو فصل بررسی شده است؛ هر چند هر کدام از پیامهای امام و برخوردهای ایشان با مسئولان یا وابستگان خویش در صورت تخطی از قانون را میشود جداگانه بحث کرد.
کرامت در قرآن
با توجه به موارد استعمال این لفظ در قرآن میتوانیم بگوییم معنای مشترک همۀ آنها عبارت است از: پاک بودن از آلودگیها، عزت، شرف و کمال مخصوص آن موجودی که کرامت به او نسبت داده میشود.
به طور کلی کرامت در اسلام را میتوان به دو بخش تقسیم کرد:
1. کرامت ذاتی؛
2. کرامت ارزشی.
کرامت ذاتی آن است که در وجود آدمی تا وقتی از خود سلب نکرده است، وجود دارد. کرامت ارزشی از به کار انداختن استعدادها و نیروهای مثبتی که در وجود آدمی نهفته است و تکاپو در مسیر رشد، کمال و خیرات ناشی میگردد. این کرامت، اکتسابی است. ارزش نهایی و عالیِ انسانی مربوط به همین کرامت است.
بر اساس تقسیم بندی انسان از دیدگاه جامعه شناسان و روان شناسان ـ که در ذیل میآید ـ کرامت طبیعی (ذاتی) شامل این گروهها میشود.
الف. انسانهایی که به مرحلۀ رشد و کمال نرسیدهاند (انسانهای ابتدایی)؛
ب. انسانهایی که تا حدودی در مسیر رشد قرار گرفتهاند و احترام شخصیت مردمی را بهجای آورند؛
ج. انسانهایی که دریافتهاند زندگی آنان بیهوده نیست و برای ادارۀ مادی و معنوی آن، تکالیفی را انجام میدهند؛
د. انسانهایی که به یکی از ادیان الهی اعتقاد دارند و به دستوراتش عمل میکنند؛
هـ. مسلمانان که علاوه بر ادیان پیامبران گذشته عامل به دین خاتم هستند؛
ن. انسانهای رشد یافته در اسلام که به درجۀ تقوا نائل شده و شایستگی کرامت ارزشی را دارند.
همۀ این گروهها در حقوقی چون: حق حیات، کرامت ذاتی، کار و فعالیت، تعلیم و تربیت و آزادی که به عنوان ارزش و کرامت انسان در حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب مطرح میشود، برابر هستند. با توجه به مطالب فوق، کرامت حقی است که برای همۀ انسانها تضمین شده است. همۀ افراد بشر اعضای یک خانوادهاند. این که همه، آفریدۀ خداوند و فرزند آدم(ع) هستند، همه را با یکدیگر متحد ساخته و موجب شده است تا همۀ مردم در کرامت ذاتی که خداوند سبحان به همۀ آنان عطا فرموده است و نیز در اصل تکلیف و
مسئولیت فطری که نشأت گرفته از تساوی انسانها در خلقت است، با یکدیگر مساوی باشند.
تساوی انسانها در قرآن
1. تساوی در ارتباط با خالق: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ.
2. تساوی در آن حکمت الهی که ایجاد انسانها را اقتضا نموده و آنان را در مسیر یک هدف نهایی قرار داده است که همه میتوانند با تکاپوی صادقانه به آن برسند: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ.
3. تساوی در دمیدن روح الهی در آنها: وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی.
4. تساوی در کاشته شدن بذرهای معرفت در درون همۀ آنان: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا.
5. تساوی در عامل کمال که متن کلی ادیان الهی است: آمَنَ الرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ.
6. تساوی در کرامت ذاتی: وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ.
7. تساوی در استعداد تحصیل کرامت ارزشی اکتسابی و برخوردار شدن از آن: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنثَى.
8. تساوی مبدأ در خلقت انسانها: یَا أیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ.
9. تساوی در مادۀ اصلی خقلت: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ.
کرامت و تساوی انسانها در برابر قانون از دیدگاه امام(ره) در دیدگاه امام (ره) ملاک ارزش و کرامت انسانی چیست؟ آنچه از پیامهای حضرت امام در صحیفۀ نور و دیگر آثار به جای مانده از ایشان دربارۀ کرامت انسانی، به دست میآید، این است که ملاک ارزش و کرامت انسانی، رعایت قانون و تقوا است. و چیزی که باعث خدشه دار شدن این دو باشد، عامل خدشه دار شدن کرامت انسانها میباشد. در مکتب امام فرقی بین هیچ یک از افراد جامعه ـ چه از مسئولان رده بالای کشور باشند و چه یک کارگر ساده ـ همه باید قانون را رعایت نمایند. دیگر این که ارزش آنها به مقام و جایگاه نیست بلکه به تقوای الهی است. امام خمینی دربارۀ تساوی انسانها در برابر قانون میفرماید: امید است امسال سال قانون باشد. در اسلام همه کس حتی پیامبر عظیم الشأن(ص) در مقابل قانون بی امتیاز در یک صف هستند و احکام قرآن و اسلام بر همه جاری
است و شرف و ارزش انسانها در تبعیت از قانون است که همان تقواست و متخلف از قانون مجرم و قابل تعقیب است.
از دیدگاه حضرت امام، ارزش انسانها به داشتن ثروت و مقام نیست. ثروت و مقام امتیازی برای کسی در برابر اقشار جامعه، به وجود نمیآورد: اسلام برای کارگر ارزش قائل است. برای کارگر و کار ارج قائل است، و احترام قائل است. یعنی همان طوری که یک شخص عالم، یک شخص مجاهد را [تعریف و] توصیف میکند. شخص کارگر، زارع، هر کارگری را، میگوید، همهشان مثل همند؛ مثل شانهای که این ردههایی که دارد، همه هم قد هستند، مثل هم هستند... در قرآن کریم هم تصریح میکند که امتیازها به این مسائلی که سرمایه داشتن، قدرت داشتن ـ نمیدانم ـ و امثال اینها نیست. ارزشها و بزرگیها به تقواست،
به ارزش انسانی است.
حضرت امام اگر هم امتیازی را برای کسی مطرح میکند به جایگاه شخص و موقعیت او مربوط نیست. آن امتیاز به نزدیک بودن افراد به امام نیست؛ بلکه: این کشور رسول خدا(ص)، امروز میلیونها جوان داوطلب جنگ و شهادت درخود پرورانده است و دل و دیدگان ملت ما را جز رضایت حق چیزی پر نخواهد کرد؛ و به همین جهت از بذل مال و جان و فرزندان خویش در راه خدا لذت میبرند. و ملاک ارزش و برتری در نزد آنان تقوا و سبقت در جهاد گردیده است... همه این برکات معنوی را از توجه پیامبرِ رحمۀ للعالمین و خاتم المرسلین(ص) میدانم... در این فرصت به همۀ مسئولان کشورمان تذکر میدهم که در تقدم ملاکها هیچ ارزش و ملاکی مهم تر از تقوی و جهاد در راه خدا نیست. و همین تقدّم ارزشی و الهی باید معیار انتخاب و امتیاز دادن به افراد و استفاده از امکانات و تصدّی مسئولیتها و اداره کشور و بالاخره جایگزین همه سنتها و امتیازات غلط مادی و نفسانی بشود؛ چه در زمان جنگ و چه در حالت صلح، چه امروز و چه فردا، که خدا این امتیاز را به آنان عنایت فرموده، و صرف امتیاز لفظی و عرفی کفایت نمیکند که باید هم در متن قوانین و مقررات، و هم در متن عمل و عقیده و روش و منش جامعه پیاده شود. دلیل و مستند امام برای ارزش ذاتی انسانها این است که همۀ انسانها مخلوق خدا و بندۀ او هستند. امیرالمؤمنین علی(ع) در نامهای به مالک اشتر میفرماید: «مردم یا در خلقت با تو برابرند و یا این که برادران تو هستند».
امام خمینی که شاگرد مکتب اهل بیت علیهم السلام است این ویژگی را از آنان بر گرفته و میفرماید:
از همین اصل اعتقادی توحید ما الهام میگیریم که همۀ انسانها در پیشگاه خداوند یکسانند. او خالق همه است و همه مخلوق و بنده او هستند. اصل برابری انسانها و این که تنها، امتیاز فردی نسبت به فرد دیگر معیار و قاعده تقوا و پاکی از انحراف و خطاست. بنابراین با هر چیزی که برابری را در جامعه بر هم میزند و امتیازات پوچ و بی محتوایی را در جامعه حاکم میسازد باید مبارزه کرد. وقتی امام نسبت به فرزندان و وابستگان خود به دادگستری سفارش میکرد تا در صورت تخلف، آنان را مجازات کنند، دیگر، امتیاز ویژه دادن برای دیگران چیز بیمعنایی است که از سوی مخالفان مطرح میشد؛ از طرف دیگر امتیاز دادن به اقوام، بسیار بعید و حتی غیرممکن مینماید، چنان که در جواب افرادی که به جمهوری اسلامی چنین تهمتی را میزدند، میفرماید:
برنامه جمهوری اسلامی اینست که یک دولتی به وجود بیاید که با همه قشرها به عدالت رفتار کند و امتیاز بین قشرها را ندهد؛ مگر به امتیازات انسانی که خود آنها دارند.
تذکر امام به مجلس قانون گذاری و توصیه به موارد ذیل، دقت وی را نسبت به جایگاه کرامت و ارزش انسانی نشان میدهد:
نمایندگان محترم مجلس خبرگان باید همۀ مساعی خویش را به کار برند تا قانون اساسی، جامع و دارای خصوصیات زیر باشد:
الف. حفظ و حمایت حقوق و مصالح تمام قشرهای ملت، دور از تبعیضهای ناروا؛
ب. پیشبینی نیازها، منافع نسلهای آینده آنگونه که مد نظر شارع مقدس در معارف ابدی اسلام است؛
ج. صراحت و روشنی مفاهیم قانون به نحوی که امکان تفسیر و تأویل غلط در مسیر هوسهای دیکتاتورها و خودپرستان تاریخ در آن نباشد؛
د. صلاحیت نمونه و راهنما قرار گرفتن برای نهضتهای اسلامی دیگر که با الهام از انقلاب اسلامی ایران درصدد ایجاد جامعه اسلامی بر میآیند.
کرامت درگفتار امام
امام در سخنان و گفتار خویش (در مصاحبهها و یا دیدارها) بارها مسئله کرامت را مورد توجه و تأکید قرار میداد. ایشان گاهی تقوی و کرامت را همطراز قرار داده و میفرمود:
در اسلام تقوا مطرح است آن که تقوی دارد. هر که تقوایش زیادتر است پیش خدا کرامتش زیادتر است.
اسلام بزرگ تمام تبعیضها را محکوم نموده و برای هیچ گروهی ویژگی خاصی قرار نداده، و تقوا و تعهد اسلام تنها کرامت انسانهاست.
حضرت امام دربارۀ حقوق و کرامت زن میفرماید:
زنها باید تقوا داشته باشند. زنها مقام کرامت دارند، زنها اختیار دارند... خداوند شما [زن ها] را با کرامت خلق کرده است، آزاد خلق کرده است.
امام دانش و علمی را که در خدمت انسان نباشد، در خدمت خداوند نمیداند و مخالف کرامت انسانی میداند. چنان که در تفسیر آیه إقْرَأ بِاسْمِ رَبِّکَ... چنین بیان میدارد:
قرائت مطلقاً... مطلوب نیست. چه بسا دانشی که بر ضد انسانیت انسان و بر ضد کرامت انسان است... [دانشی] برای خدمت بشر باشد، به اسم رب باشد... در خدمت انسانند.
امام کرامت را که به صورت برادری و دوستی جلوه میکند، از ویژگیهای بهشتیان میداند و میفرماید:
یکی از کرامتهایی که اهل بهشت دارند، آن برادری و دوستی و محبت است. وی پیروزی حق بر باطل را نیز یکی از مصادیق کرامت دانسته و بیان میدارد:ما تصمیم داریم پرچم «لا اله إلاّ الله» را بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری به اهتزاز در آوریم.
تحمّل سختی و رسیدن به استقلال نیز در نظر امام خمینی (ره) نشانة کرامت و شرافت است: یا رفاه و مصرف گرایی، یا تحمل سختی و استقلال؛ و این مسأله ممکن است چند سالی طول بکشد، ولی مردم ما یقیناً دومین راه را که استقلال و شرافت و کرامت است انتخاب خواهند کرد. کرامت انسانی در حقوق بشر به عنوان اصل اساسی مطرح است و در قانون اساسی جمهوری اسلامی ـ که عصاره اندیشۀ امام خمینی (ره) است ـ چنین آمده است: «جمهوری اسلامی نظامی است بر پایة ایمان به:
1. خدای یکتا (لا اله إلاّ الله) و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او؛... [و] 6. کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا.
یکی از مسائل مهم اعلامیه حقوق بشر کرامت انسان است که از جمله موارد آن آزادی بشر است امام نیز با تفسیر خود از توحید و رسیدن به آزادی، آزادی را برای همه چه مسلمان و چه غیر مسلمان قائل است و آزادی را ذاتی هر دو مفهوم سلبی و ایجابی میداند در آزادی به مفهوم سلبی:
مردم عقیدهشان آزادی است، کسی الزامشان نمیکند که شما باید حتماً این عقیده را داشته باشید. کسی به شما الزام نمیکند که حتماً باید این راه را بروید. کسی به شما الزام نمیکند که باید این را انتخاب کنی. کسی الزامشان نمیکند که در کجا مسکن داشته باشی یا در آن جا چه شغلی را انتخاب کنی. در مقابل، مفهوم ایجابی آزادی است که با حقوق اولیه بشر ارتباط پیدا میکند. به عقیده حضرت امام(ره):
حق اولیه بشر است که من میخواهم آزاد باشم. من میخواهم حرفم آزاد باشد. من میخواهم مستقل [باشم]. من میخواهم خودم باشم. حرف ما این است. این حرفی است که در هر جا شما بگویید، همه از شما میپذیرند.
امام خمینی به این حقوق اولیه در اسلام تأکید دارد و میفرماید:
اسلام، هم حقوق بشر را محترم میشمارد و هم عمل میکند. حقی را از هیچ کس نمی گیرد. حق آزادی را از هیچ کس نمیگیرد. اجازه نمیدهد که کسانی بر او سلطه پیدا کنند که حق آزادی را به اسم آزادی از آنها سلب کند و حق استقلال را به اسم استقلال از آنها سلب کند.
امام با اعتقاد به این که آزادی حق اولیۀ هر کسی است، آزادی بیان و عقیده را حق اقلیتها، و حتی حق کمونیستها نیز میداند؛ البته به شرطی که مخل به نظام نباشد و صرفا ً بیان عقیده باشد. امام در پاسخ به سؤال کسی که از او میپرسد آیا در جمهوری اسلامی برای اقلیتهای مذهبی جایی هست میفرماید:
ما مطمئناً نسبت به عقاید دیگران بیشترین احترام را قائلیم. در جمهوری اسلامی کمونیستها نیز در بیان عقاید خود آزادند.
در حضور نمایندگان اقلیتهای مذهبی در مجلس شورای اسلامی نیز میفرماید: ما همه در تحت لوای توحید مجتمع هستیم؛ ایران مال همه است و توحید مذهب همه است و مبدأ و معاد ایدة همه است ما همه که در تحت پرچم توحید هستیم تا با هم مجتمع نباشیم نمیتوانیم در مقابل این سیل کفر... مقاومت کنیم... . در بحث آزادی، امام آزادی را از «توحید» میگیرد و سر منشأ آزادی را اصول اولیۀ مذهب میداند و سخنانش سیاسی نیست. امام، این سخنان را از روی ایمان و عقیده بیان میدارد:
در اسلام حقوق همۀ ملتها مراعات شده است. حقوق مسیحیین مراعات شده است، حقوق یهود و زردشتیین مراعات شده است. تمام افراد عالم را بشر میداند و حق بشری برای آنها قائل است. تمام عالم را به نظر محبت نگاه میکند.
میخواهد عالم مستضعفین نجات پیدا کنند... اسلام برای نجات بشر آمده است. پیغمبر عظیم الشأن ما بشر دوست بود و برای بشر، زحمتها و تحمل مشاق کرد و ما هم پیروی از آن دستور میکنیم و با همۀ اقشار بشر، با تمام مستضعفین عالم، روابط حسنه داریم.
فرمان هشت مادهای امام در برخورد با قضات و این که مجریان قانون، حق داخل شدن در خانۀ هیچ کسی ندارند، افزون بر مطالب فوق میتواند از موارد سیرۀ امام در کرامت ذاتی دانست.
کرامت در سیرۀ عملی امام خمینی(ره)
امام خمینی(ره) از ابتدای حرکت خویش، بنا را بر دفع ظلم نهاد و هدف از قیام و انقلاب خویش را رهانیدن مردم مظلوم و ستمدیده، از یوغ ستم ستمگران داخلی و خارجی میدانست. او تنها راه رهایی از این استبداد و ظلم را آشنا کردن مردم به وظیفۀ خویش و برگرداندن عزت، شرف و کرامت آنها به خودشان میدانست. با تشکیل جمهوری اسلامی و تشکیل نهادهای انقلابی به مسئولان دستورات اکید میداد تا قوانین را رعایت و احکام اسلامی را به طور کامل اجرا کنند. مسئولان را به دوری از استفادۀ نابهجا از امکانات و قدرتشان سفارش میکرد و محدودیتهایی که برایشان ایجاد مینمود آنها را متنبه میساخت تا دست به هر نوع اقدامی نزنند و به اسم اسلام و جمهوری اسلامی سلیقههای خود را بر مردم تحمیل نکنند. به جِد خواستار اجرای قانون بود و امت اسلامی را به رعایت قانون ـ که منبعث از شرعاست ـ فرا میخواند و از هر نوع اقدامی که باعث میشد حقوق حقۀ مردم پایمال شود یا زیر سؤال برود جلوگیری مینمود.
اسلام به کرامت انسانی به مثابه یکی از بنیادیترین مبانی تعامل حقوق سیاسی ـ اجتماعی و جامعه مینگرد. در رفتار دینمدارانه امام خمینی (ره) نیز جلوههای این کرامت انسانی، در عرصههای مختلف زندگی نمایان است. به همین روی، بر آن شدیم تا گوشهای از این ویژگی رفتاری امام را در حوزۀ اجرایی و قضایی بیان نماییم.
امام با توجه به نگاهی که به کرامت انسانی مخصوصاً در جامعۀ ایران داشت. برای رفع موانع اجرایی و قضایی آن، مرتب به مسئولان گوشزد مینمود. از جمله موانعی که میتوان برای این هدف برشمرد، رانت خواری و امتیازدهیهای بی جا ـ چه در مسائل سیاسی و چه در مسائل اقتصادی ـ بود. به همین سبب، هم در گفتار و هم در عمل، نزدیکان و یاران خویش را از هر نوع دخالتی که بوی رانت دهد، منع میکرد.
مسائل سیاسی و منسوبان امام سید محمود دعایی دربارۀ رفتار امام با نزدیکان خویش، در مسائل سیاسی میگوید:
امام به شخصیت علمیفرزندانش احترام میگذاشتند. مرحوم حاج آقا سید مصطفی خمینی را یک صاحب نظر و یک فیلسوف و مجتهد میشناختند؛ ولی هیچ گاه اجازه نمیدادند آن مرحوم در خط مشی مبارزاتی ایشان دخالت کند. و حتی اجازۀ سخنگویی از طرف خودشان را به والاترین و برجستهترین شخص مثل مرحوم
حاج آقا مصطفی نمیدادند.
رعایت بیت المال برای امام از مهمترین مسائل بود. امام بیت المال را با دقت زیادی مورد استفاده قرار میداد چنان که نقل کردهاند:
مرحوم آقا مصطفی(ره) که به نظر من فردی بینظیر بود میبایست هفته به هفته به خدمت آقا میآمدند و خرج هفتهاش را میگرفت و به هیچ وجه امام مخارج اضافه به او نمیداد. و وقتی حاج آقا مصطفی خواست مکه برود با پول خانهای که در قم فروخته بود و مقدار پولی که از خانمش بود به مکه رفت.
اسلام غایت و هدف امام بود لذا در مورد شهادت حاج [آقا] مصطفی جز رضایت چیزی نفرمود و به احمد آقا اشاره کردند «من اگر احمد هم که عزیزترین انسانها نزد من است فدای اسلام شود قلباً ناراحت نمیشوم».
آسایش و حفظ روحیۀ مردم برای حضرت امام، اهمیت خاصّی داشت؛ لذا هر نوع دخالتی در کار مردم را با نارضایتی جواب میداد؛ حتی اگر از طرف سید مصطفی بود.
وقتی کماندوهای شاه برای گرفتن و دستگیری امام قصد داشتند بعد از فاجعة فیضیه به منزل امام بیایند و مردم هم سیل جمعیتی به خانۀ امام آمده بودند، برای راحتی و امنیت مردم حاج مصطفی دستور میدهد که در را ببندند و چون امام قبلاً برای راحتی مردم دستور داده بودند که درها باز بمانند، تا هر کجا خواستند بروند بنشینند.
لذا امام وقتی متوجه بستن در میشود میفرماید: «چه کسی در را بسته؟» همه با ناراحتی گفتند حاج آقا مصطفی دستور دادند. امام فرمودند «بی خود دستور داده، مصطفی را بیرونش کنید از منزل من. چرا در مسائل منزل من دخالت میکند؟ تمام درهای اتاق را باز کنید بگذارید مردم راحت باشند، آرام باشند، و هر کجا دلشان میخواهد بروند و بیایند. درِ خانۀ من باید باز باشد».
این نوع برخورد امام با پارة تن خود، تمام دوستان و یاران او را متوجه کرده بود که آنچه برای امام مهم است، اسلام و مردم مسلمان است نه ارتباطهای دوستانه و یا رابطههای عاطفی.
امام هرگز برای فرزندانش بیش از حد لازم خدمت و ارج قائل نبود. با این که مرحوم آیة الله حاج آقا مصطفی رضوان الله تعالی علیه که از دوستان صمیمی بود و مقام
علمی او پیش فضلا مبرهن بود اما امام برای ایشان هم بیش از حدِ لازم حسابی باز نمیکردند و اجازه نمیدادند احدی ـ حتی آن بزرگوار ـ در کارهای شخصی ایشان دخالت کند.
امام، بعد از انقلاب، حساسیت بیش تری بر روی فرزندان و منسوبان خود داشت. به همین سبب، آنها را در امور اجرایی، منع مینمود و هر گونه سفارشها را از ایشان منع میکرد.
امام همیشه گفتهاند که بستگان من حق توصیه ندارند. در نامهای نیز به قوۀ قضائیه چنین هشدار میدهد:
بر دستگاههای قضایی است که از متعدیان به جان و شرف و مال بندگان خدا دفاع کنند و آنان را به سزای خود بنشانند. و من برای چندمین بار اعلام میکنم که هر گروه و شخصی، اگر چه از بستگان و اقربای اینجانب باشند، خود مسئول اعمال و اقوال خود هستند، و اگر خدای نخواسته تخلف از احکام اسلام کردند. دستگاه قضایی موظف است آنان را مورد تعقیب قرار دهد. و هر کس و هر دستگاه، چه قضات شرع و چه دادگاهها و چه غیر این ها، هر کس تعدیات خود را به اسم من و یا به انتساب به من اجرا کنند، مجرم و مفتری است.
در شهادت فرزند برومندش ـ حاج آقا مصطفی ـ وقتی برگزاری مکرر مراسم ختمها را میبیند و میبیند که طلاب چگونه وقت خود را برای این مراسم میگذارند، ناراحت شده و به آقای سید محمود دعایی مسئول برگزاری جلسات میفرماید:
مرده بازی را دور بیندازید و به دنبال درس و بحثتان باشید و در این کار اصرار نکنید. از آنجا که مردم و مسئولان علاقه خاصی به امام و بستگانش داشتند، امام احتمال سفارش بستگانش را، در مورد برخی، در مسائل سیاسی، اقتصادی و... میداد در یک دستور کتبی به نخست وزیر وقت مینویسد:
لازم است به جمیع وزارتخانهها و ادارات دولتی اخطار نمایید کسانی که از منسوبین و یا اقربای اینجانب هستند و برای توصیه اشخاص و یا نصب و عزل اشخاص به مراکز مربوطه مراجعه میکنند، به هیچ وجه به آنان ترتیب اثر ندهند. منسوبین و نزدیکان مطلقاً حق دخالت در این گونه امور را ندارند.
دفترداران، دوستان، روحانیت
دفترداران و دوستان روحانی و یاران امام از جمله افرادی بودند که احتمال سوء استفاده از موقعیت برای آنان میرفت. بنابراین، امام به دقت نظارهگر اعمال و رفتار آنان بود. آن چه برایش مهم بود ـ چنان که اشاره شدـ رعایت قانون و تقوای افراد بود و چه بسا گاهی نزدیکترین فرد به امام، مورد بی مهری امام واقع میشد:
اخلاقی که امام در مورد اطرافیان خود داشتند، این بود که هر کس به امام نزدیکتر بود اعتنای ایشان به او کمتر میشد تا ما فکر نکنیم چون ما این کار را میکنیم خیلی مقرب درگاه هستیم و ایشان سعی میکردند که ما کوشش کنیم کارهایی را که انجام میدهیم فقط به خاطر خدا باشد.
ناگفته نماند در مواردی که درست عمل میشد امام دفاع میکرد و کارها و خدمات مناسب و قانونی را بدون تشویق نمیگذاشت. چنان که نقل میکنند:راجع به کار اعضای دفتر خدمت امام رسیدیم. عرض کردم: آقا ما خودمان آمدهایم خدمت شما عرض کنیم هیچ گونه رودربایستی با ما نداشته باشید: هر ایراد به ما دارید بفرماییدو اگر تشخیص دادید که باید کار ما را عوض کنید و کار پایینتری به ما بدهید یا اصلاً ما را جواب کنید و کاری به ما ندهید باز آمادهایم... سخنان من که تمام شد، سرشان را بلند کرده با کمال صراحت و قاطعیت فرمودند «آقای توسلی احتیاجی به این حرفها نیست. هر زمان که من تشخیص دادم وجود شما
در این خانه به ضرر اسلام است بیرونتان میکنم. بفرمایید سرکارتان».
والاترین ارزش اخلاقی حضرت امام این بود که معیار حب و بغض ایشان نسبت به اشخاص، تقوا و خدمت به اسلام بود. ایشان حتی فرزند و عیال خودشان را هم به همان میزان دوست داشتند یکی از مسئولین اصلی دفتر امام، از مدتها قبل از نوروز 62 مقدمات سفر عمره را برای خود و خانواده فراهم کرده، و ویزا و بلیط هواپیما هم تهیه کرده بود. صبح روز اول فروردین به امام عرض کرد که با اجازه، همراه خانواده فردا صبح اول وقت عازم سفر هستیم. امام پس از کمی مکث و تأمل با لحنی خاص فرمودند: التماس دعا! به گونه ای که نوعی برخورد منفی و ناخواستهای از کیفیت چهره و آهنگ ایشان احساس میشد. آن آقا عرض کرد اگر اجازه نمیدهید منصرف میشویم که امام پس از اندکی درنگ با ملاطفتی که در صدا و چهره شان محسوس بود فرمودند: «من به قول معروف خیلی کیف نمیکنم که شما زیاد مسافرت کنید». ولی حالا التماس دعا، که ایشان هم از سفر منصرف شدند.
فردا صبح وقتی خدمت امام رسیدیم گویی دیروز هیچ صحبتی در بین نبوده و امام هیچ واکنشی در ازای انصراف ایشان از سفر ابراز نکردند.
امام هیچ گاه جلوتر از قانون حرکت نمیکرد و اطرافیان را نیز به رعایت قانون سفارش میکرد. بی احترامی به اطرافیان را حتی اگر مجرم میبود برنمیتابید.
زمانی که ماهیت بنیصدر برای ما روشن شده بود نسبت به او با بی اعتنایی برخورد میکردیم. واقعاً از اعمال و کردار او ناراحت بودیم. یک روز بنیصدر قرار بود به ملاقات امام برود؛ با بی اعتنایی اعضای دفتر و حتی اعضای سپاه که مسئولیت حفاظت از بیت را داشتند مواجه شد وقتی امام از برخورد سرد با
بنیصدر اطلاع یافتند چون هنوز موقع مناسب با برخورد بنیصدر نمیدانستند از این برخورد ناراحت شدند و خطاب به تمامی اعضای دفتر و بیت نامهای قریب به این مضمون نوشتند: «در بیت من تمامی افراد باید بیطرف باشند و جانب گروهی خاص را نگیرند و در بیت من به احدی نباید توهین شود. اخلاق اسلامی باید صد در صد رعایت شود. اگر آقایان نمیتوانند این گونه عمل کنند شرعاً موظفند از بیت من خارج شوند» در این نامه خطاب به پاسداران بیت آمده بود: «شما باید صد در صد بی طرف بوده و اخلاق اسلامی را رعایت کنید».
امام تا این اندازه احترام و کرامت افراد را رعایت میکرد. حتی به اطرافیان خود به خاطر رعایت نکردن اخلاق اسلامی و بی احترامی به کسی که به کشور خیانت کرده است نهیب میزند؛ چرا که نمیخواهد طبق آن چه به او خبر دادهاند سریع عمل نموده و احترام و شخصیت کسی را که هنوز خیانتش برای مردم علنی نشده خدشه دار نماید.
کارگزاران نظام
الف) عدم سوء استفاده از قدرت و رانت
از نگاه امام، باید همۀ کارگزاران دارای اخلاق اسلامی بوده و حافظ امانت مردمی باشند و کسانی که در صدد سوء استفاده از قدرت یا موقعیت و استفادۀ بی مورد از بیتالمال بودند مورد طعن امام واقع میشدند. همان طور که در سخنان امام اشاره شد برنامه جمهوری اسلامی، اجرای عدالت در جامعۀ اسلامی است. به همین جهت امام هرگونه سوء استفاده را برنمیتافت و با جدیت بر آن خرده میگرفت و میشورید.
دقت امام در مورد دوستان و اطرافیانش زبانزد است. او در حد توان، اطرافیان خود را از بین کسانی برمیگزید که همچون سیرۀ عملی او عمل کنند. اگر اشتباهی از طرف آنها صورت میگرفت، در صورت رفع نشدن آن، با برخورد تند امام رو به رو میشدند.
یک بار تصمیم داشتم که در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کنم. پس از ثبت نام و تهیۀ مقدمات به آشتیان رفتم، و به کارهای مربوط از جمله تبلیغات مشغول شدم. از طرف ستاد انتخاباتی که تشکیل شده بود پوسترهایی از اینجانب به همراه امام تهیه شد. قصد این بود که آن را در نقاط مختلف شهر نصب کنند. و
البته این کار طبق مقررات هیچ اشکالی نداشت؛ چندی بعد حاج احمد آقا از قول امام به من گفتند که معظم له فرمودهاند: «چرا شما آقای بروجردی را که انتساب به بیت دارند به منظور سخنرانی به آشتیان بردهاید؟» من به حاج احمد آقا گفتم سلام مرا خدمت امام برسانید و بگویید که من کار خلافی انجام ندادهام؛ بلکه تنها از عکس حضرتعالی در قالب پوستر و به منظور تبلیغات استفاده کردهام و این مورد نیز خلاف مقررات انتخابات نیست. گذشته از آن، نوار سخنرانی آقای بروجردی موجود است که اگر اجازه میفرمایید بفرستم تا مشخص شود که ایشان هیچ سخنی برای من و به منظور انتخاب شدن من ایراد نکردهاند. با این همه اگر خاطر
حضرتعالی نگران است تمنا دارم هیئتی را تعیین کنید تا بررسی کنند و نتیجه را خدمت جنابعالی بیاورند.
امام با درایت و تیزهوشی خود مانع رانتهای احتمالی از طرف یارانش هم میشد. حضرت امام، در یک جا جلو چنین اعمالی را سد کرده و مردم را آگاه یکند. البته خطاب امام در این مطلب، یاران نیست چرا که با آوردن «نسبتهای ناروا» میتوان گفت افرادی که به واقع قصد سوء استفاده از مقام و منزلت امام را داشتهاند
میباشد:
اکنون که من حاضرم، بعض نسبتهای بی واقعیت به من داده میشود و ممکن است پس از من، در حجم آن افزوده شود؛ لهذا عرض میکنم آنچه به من نسبت داده شده یا میشود مورد تصدیق نیست مگر آن که صدای من یا خط و امضای من باشد با تصدیق کارشناسان یا در سیمای جمهوری اسلامی چیزی گفته باشم. هدف واعتقاد امام از شرع گرفته شده بود. بنابراین اگر قرار میشد کسی را برکنار کند برایش مهم نبود که آن شخص کیست؛ چون در مقابل، اعتماد و آزادی را به مردم هدیه مینمود:
در مورد کاندیداتوری آقای فارسی که از سوی حزب جمهوری اسلامی اعلام شده بود، امام فرمودند چون پدر و مادر جلال الدین فارسی که کاندیدای حزب جمهوری اسلامی بود افغانی هستند ایشان نمیتواند رئیس جمهور شود. و هر مقدار اصرار شد، امام زیر بار نرفتند. هر چند امام بارها فرمود که با ریاست جمهوری بنی صدر از اول راضی نبودم، اما جالب است که برای عمل به قانون به بنی صدر دستور میدهد در جریان تمرد صیاد شیرازی طبق قانون عمل کن.
صیاد شیرازی چنین نقل میکند: وقتی نامه از نیروی زمینی آمد که شما (صیاد شیرازی) در غرب مسئولیتی ندارید من در پاسخ گفتم مرا شورای عالی دفاع فرستاده و به دستور آنها به تهران برمیگردم نه دستور بنی صدر. و تا دستور ندادهاند همین جا هستم. و متوجه نبودم که در این پاسخ از نظر نظامی نوعی تمرد
نهفته است. بنی صدر هم این جواب مرا خدمت امام برده بود و امام که مرا نمیشناختند به بنی صدر گفته بودند: « طبق مقررات با او رفتار کنید». و لذا وقتی ائمه محترم جمعه از جمله شهدای محراب خدمت امام رفته بودند و به ایشان عرض کرده بودند که فلانی فرد زحمت کشی است و بنی صدر او را برکنار کرد و
درجهاش را هم از او گرفته است با این که این افراد نزد امام چهرۀ شناخته شده و والایی بودند، امام با قاطعیت به آنها فرمودند: فلانی تمرد کرده. البته این به معنای آن نبود که حرفهای آنان را نپذیرفتهاند، اما امام به تقیّد و اطاعت از قانون معتقد بودند.
ب) عدم سوء استفاده از بیت المال
امام در تذکری به کارگزاران حج، خاطرنشان میکند حال که به وسیلۀ همین مردم بر سر کار آمدهاید و مسئولیتی را پذیرفتهاید کاری نکنید که موجب وهن نظام و عامل بدبینی مردم نسبت به انقلاب شوید.
خدای نخواسته [نباید] این جمهوری اسلامی که برای حکومتِ الله و برقراری احکام مقدس آسمانی قرآن و سنت تشکیل شده به واسطۀ بعض اعمال و رفتار آنان به گونهای دیگر معرفی شود. و عیب جویانی که مراقب خرده گیری و بهانه هستند، بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی به شایعه پراکنی و مشوّه نمودن چهرۀ
نورانی اسلام و جمهوری اسلامی بپردازند و گناه آن در نامه اعمال آنان که برای عبادت وفریضة حج رفتهاند نوشته شود. لازم است مراقب باشند که اعمال بیرویه و گفتار باطل تحقق پیدا نکند و هرکس مراقب دوستان و نزدیکان خود باشد.
هر چند خطاب امام به کارگزاران حج است اما میتوان تعمیم داد. انتظار امام از دیگر کارگزاران در نظام جمهوری اسلامی چیزی غیر از این نمیتواند باشد. او در جواب خبرنگاری که جمهوری اسلامی را همانند جمهوری عربستان، الجزایر و... خوانده بود به این اصل مهم اشاره میکند که سوء استفاده از بیت المال در جمهوری اسلامی جایگاهی ندارد.
در جمهوری اسلامی، زمامداران مردم نمیتوانند با سوء استفاده از مقام، ثروتاندوزی کنند و یا در زندگی روزانه امتیازی برای خود قائل شوند. باید ضوابط اسلامی را در جامعه و در همة سطوح به دقت رعایت کنند و حتی پاسداران آن باشند. دقیقاً باید به آرای عمومی در همه جا احترام بگذارند. هیچ گونه تسلط و یا دخالت جانب را در سرنوشت مردم نباید بپذیرند. مطبوعات در نشر همه حقائق و واقعیات آزادند. هر گونه اجتماعات و احزاب از طرف مردم در صورتی که مصالح مردم را به خطر نیندازند آزادند. توجهامام بهمسائلی چون، حذف امتیازهای بیمورد و رانتهای سیاسی ـ اقتصادی کارگزاران، برای حفظ اعتماد مردم به کارگزاران، و ارزش قائل شدن برای مردم است نه صرف رعایت حال مسئولان و احزاب. امام، کرامت مردم را با احترام به آرای عمومی بیان میکند، چرا که مسئولان با تکیه بر همین مردم به حکومت رسیدهاند و چنانچه بر خلاف قانون و تعهدشان با مردم عمل نمایند خیانت در امانت است. گویی کسانی را بر مردم مسلط نمودهاند که همانند شخصی است که تعلیم رانندگی ندیده و صرف این که پدرش مسئول دادن گواهینامه است، گواهینامهای میگیرد و پشت فرمان مینشیند.
چنین شخصی، هم به خود و هم به جامعه ضرر وارد میکند. اهمیت حفظ بیت المال از مواردی است که امام، به مسئولان تذکر جدّی میدهد تا در حفظ آن، حتی بر نماز هم اولویت دهند. چنان که به سؤال نخست وزیر وقت؛ آقای میر حسین موسوی دربارۀ نماز خواندن در بانکها و ادارات که باعث اضرار بر بیتالمال میشود پاسخ میدهد، در پاسخهایش حفظ بیت المال در اولویت قرار میگیرد.
سؤالهای نخست وزیر
1.در صورتی که نماز جماعت در اول وقت باعث افت تولید یک کارخانه شود و یا اختلالی در امر تولید به وجود آورد آیا مسئول کارخانه میتواند از کارکنان بخواهد تا نماز را بعد از اتمام کار بخوانند؟
2. اگر از بخشنامه دولت مبنی بر اقامه نماز جماعت در شعبهای از بانکها و یا ادارات سوء استفاده شود و کار مردم تعطیل گردد. آیا میتوان اقامه نماز را به اتمام وقت اداری که حدود ساعت 2 بعد از ظهر است محول کرد؟
3. آیا دولت مجاز است که در صورت مشاهده اضرار به بیت المال و یا وهن حیثیت جمهوری اسلامی، به علت سوء استفاده عدهای، به صورت موردی نماز جماعت را در اول وقت ملغی نماید؟
پاسخ امام خمینی(ره)
1. باید نماز را بعد از اتمام کار بخوانند و اگر کارخانه دولتی است، مسئول هم نمیتواند اجازه دهد.
2.لازم است پس از وقت اداری نماز بخوانند.
3. دولت میتواند، بلکه در صورت مذکور لازم است الغاء کند.
کارگزاران و قضات:
نگاه کرامت مدارانۀ امام به مردم، باعث توصیههای او به قضات دادگستریها و... نیز میشود. امام، آنها را دعوت میکند به عمل به دستورات اسلامی ولاغیر، و اینکه خلاف در دادگستری تنها به دادگاهها صدمه نمیزند؛ بلکه باعث وهن جمهوری اسلامی و حتی به اسلام نیز میشود.
یکی از راههای مشوّه شدن همین دادگاهها است که اگر خدای نخواسته در دادگاهها یک امر خلافی واقع بشود، این فقط به دادگاه صدمه نمیزند، به جمهوری [اسلامی] فقط صدمه نمیزند به اسلام ضربه میزند.
در جایی که به دور از چشم قانون و بازرسان باشد، چون امام احتمال تخلف و کوتاهی در انجام وظایف را برای مسئولان میدهد، آنها را به تقوا و وجدان درونی فرا میخواند که بهترین مأمور کارگزاران و قضات در هنگام عمل است.
اگر میتوانید روی موازین، قضا، روی موازین اسلام عمل بکنید باید بکنید؛ چنانچه نمیتوانید [روی موازین عمل کنید] واقعاً میبینید که محذور دارد، نمیشود، عرض میکنم که قدرت ندارید بروید جلو بگیرید، خوب، ممکن است کنار بروید.
از آن جا که شأن ملت و کرامت آنان در بالاترین درجۀ خود در زمان حکومت پیامبر و امام علی(ع) بوده کارگزاران و قضات را به عمل، همانند زمان امام علی(ع) فرا میخواند:
الآن همۀ این رؤسا، رئیس جمهور، نخست وزیر، رئیس مجلس، رؤسای دادگاهها،... همۀ اینها در معرض امتحانند... دادگاهها بیدار بشوند! ما دعوی شیعهگری را میکنیم... با دوستانمان.... آن طور رفتار میکنیم... آن شخصی بود که وقتی یک خلخال را از پای یک ذمّیه یا یهودی یا نصارا بوده است بیرون آورده بودند اشرار ـ قریب به این معنا ـ فرموده است که اگر انسان بمیرد برای این ننگی که واقع شده [کم است].
قضات نباید گوش به هیچ کس بدهند، جز آن که برای خدا کار خودشان را انجام بدهند. حق را ملاحظه بکنند... کار به این که این رفیق فلان است، این دوست فلان است، این پسر فلان است، این خود فلان است؛ خیر کاری به این کارها نداشته باشید، باید شما همان طور که شرع مقدس فرموده قضاوت کنید. در جایی دیگر میفرماید:
در اسلام برای مجازات مجرمین فرقی بین گروهها نیست و همه در مقابل قانون برابر هستند.
امام در اجرای حدود شرعی، قاطعانه خواهان اجرای احکام است که حتی رهبر و رئیس دولت را هم مستثنا نکرده است. و در صورت تخلف خواهان برخورد قاطع با آنان است.
در اجرای حکم و حدود الهی احدی مستثنا نیست. حتی اگر خدای نخواسته رهبر انقلاب یا رئیس دولت مرتکب چیزی شد که موجب حد شرعی است، باید در مورد او اجرا شود.
چنان که ذکر کردیم، امام مخالف هر نوع امتیازی به افراد بود؛ لذا در جواب کسانی که دادگاه ویژه روحانیت را امتیازی برای این قشر و دیگر کسانی که این عمل را توهین به روحانیت مطرح میکردند، فرمود:
با آنکه در اسلام برای مجازات مجرمین فرقی بین گروهها نیست و همه در مقابل قانون برابر هستند و باید مجرمینی که با پوشیدن لباس روحانیت خود را در این صف وارد کردهاند به مجازات برسند. لکن به طوری که اطلاع میدهند عدهای مخالف اسلام و روحانیت در صدد هستند که با اسم تصفیه، روحانیت را بکوبند و
راه را برای ستمگران باز کنند. لهذا لازم است به تذکرات زیر توجه شود:
1. نظر به این که روحانیون از حال معممین بهتر آگاه هستند در شهرستانها به وسیلۀ علمای اعلام درجۀ اول هیأتهایی مرکب از سه نفر از اهل علم مورد وثوق و دو نفر از معتمدین محل، تشکیل و مأموریت رسیدگی به پروندههای اشخاص به صورت روحانی یا اهل منبر را به آنان بدهند و پس از ثبوت جرم، شرعاً تحت نظر
دادگاه انقلاب اسلامی به مجازات برسند.
2. هیچ کس و هیچ گروهی حق ندارد متعرض معممین بشود و به روحانیون اهانت کند... تذکرات فوق برای کوتاه کردن دست عمال اجانب است از حریم محترم روحانیت که میخواهند با نیّات فاسد خود و با تز اسلام منهای روحانیت، اسلام را که معارض منافع اربابان هستند بکوبند.
رعایت احترام نسبت به کارگزاران و قضات نیز از جلوههای نگاه کرامتمدارانۀ امام به همۀ اقشار بود تا جایی که برای انتصابات نیز با قضات مشورت میکرد.
حضرات آقایان قضات محترم دیوان عالی کشورـ ایدهم الله تعالی ـ چون تصمیم دارم جناب حجۀ الاسلام آقای موسوی اردبیلی را بار دیگر به ریاست دیوان عالی کشور منصوب نمایم. نظر آقایان را جویا میشوم.
مجریان قضایی
دقت و حساسیت امام نسبت به حقوق مردم حتی مجریان قضایی را هم در برمیگیرد. ایشان، خطاب به آنها میفرماید:
همچو نباشد که خدای نخواسته هر که هر کاری کرد فوراً یا هرکه هر چه شنید فوراً پاسبان برود درِ خانهاش و چه بکند. پاسبانها نباید بروند خانۀ مردم؛ مگر با دستوری که از طرف دادستان از طرف دادگاه صادر میشود، روی موازین شرعیه، رفتن در حرز مردم خلاف شرع است.
هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه و یا محل کار شخصی کسی بدون اذن صاحب آنها وارد شود یا کسی را جلب کند یا به نام کشف جرم یا ارتکاب گناه، تعقیب و مراقبت نماید و یا نسبت به فردی اهانت نموده و اعمال غیر انسانی ـ اسلامی مرتکب شود یا به تلفن یا نوار ضبط صوت دیگری به نام کشف جرم یا کشف مرکز گناه گوش کند و یا برای کشف گناه و جرم ـ هر چند گناه بزرگ باشدـ شنود بگذارد و یا دنبال اسرار مردم باشد و تجسس از گناهان غیر نماید یا اسراری که از غیر به او رسیده ولو برای یک نفر فاش کند. تمام اینها جرم و گناه است و بعضی از آنها چون اشاعۀ فحشا و گناهانِ از کبائرِ بسیار بزرگ است. و مرتکبین هر یک از امور فوق مجرم و مستحق تعزیر شرعی هستند. و بعضی از آنها موجب حد شرعی میباشد.
قسمت فوق که از فرمان هشت مادهای امام است و در آن فرمان هشت مادهای امام ورود به حریم خصوصی افراد را منع نموده است نشان از کرامتی است که امام برای افراد جامعه و امت اسلامی قائل است و در این مسیر تذکر به بازرسان را نیز چاشنی کار مینماید:
برای بازرسها امانت از امور بسیار لازم است. آن هایی که در شغل بازرسی هستند. آنها باید امین باشند و مطلبی که دست آنها میآید به احدی غیر از آن جایی که باید گفته شود نگویند. عِرض مردم، حیثیت مردم، از اموری است که خدای تبارک و تعالی دربارۀ او بسیار تأکید کرده است. بارها اشاره کردیم که امام دقت لازم را داشتند که تنها راه جلوگیری از هر نوع فساد و سوء استفاده، هم برای مسئولان و هم برای مردم، رعایت قانون است. به همین دلیل میفرماید:
من هم ممکن است از بسیاری چیزها ـ من که یک طلبه هستم ـ مخالف باشم. لکن وقتی قانون شد و چیز [ممنوع] شد، خوب ما هم میپذیریم. بعد از این که یک چیزی قانونی شد دیگر نق زدن در آن [جایز نیست] اگر بخواهد مردم را تحریک بکند مفسد فی الارض است و باید با او، دادگاهها عمل مفسد فی الارض
بکنند.
امام خمینی (ره) برای رعایت احترام و جایگاه افراد جامعه، بیان کردن فسق شخصی افراد را جایز نمی داند.
به حسب موازین شرعیه اگر کسی مطلع باشد که یک نفر شخص خلاف کرده و متجاهر به فسق نباشد افشای آن فسق، مخالف شرع است.
آنچه مهم است برای امام رعایت حقوق مردم و احترام به جایگاه آنان است که در واقع رعایت حقوق جامعه و مردم، رعایت اسلام و مصالح است به همین روی، در پیامهای گوناگون به مسئولان و بازرسان، خواهان رعایت کردن قانون، عمل به آن و احترام به حقوق مردم میشود.
مسئولین قضایی موظفند در نهادهای مذکور، نظارت کامل داشته و از انحرافات جلوگیری نمایند. و روحانیونی که در امر قضا گماشته شدهاند بدانند که بالاترین مسئولیت را به عهده گرفته و انحراف به هر نحو از آنان متوقع نیست و با آنان سخت گیری خواهد شد.
بازرسی انقلابی،... از حالا به بعد اصلاً سکوت معنا ندارد... در هر صورت شما کاری را که دارید انجام میدهید و این هیأتی که برای این مسئله درست شده است و کاری میخواهند انجام بدهند برآنها مسامحه جایز نیست و همان طور که زیاده روی هم نمی کنند اِن شاءالله، و آن هم جایز نیست... اگر یک جایی مسامحه ما از
کسی دیدیم ما او را بازخواست خواهیم کرد.
امام با توجه به این که میفرماید در نظام جمهوری اسلامی حق کسی نباید ضایع شود و اگر سخنی علیه کسی گفته شد باید جایی برای دفاع، برای شخص مظلوم باشد؛ کرامت انسانی را مورد توجه قرار میدهد:اگر در مجلسی به کسی که در مجلس نیست و راه به مجلس ندارد که از خود دفاع نماید حمله ای شد، به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع کند، و اگر قانوناً اشکالی در این عمل میبینند، رادیو و تلویزیون و مطبوعات این وظیفۀ سنگین را به دوش کشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بی دلیل خرد نگردد. و راهگشای این امر خود نمایندگان و رئیس محترم مجلس هستند که با تعهدی که دارند و مسئولیتی که بر دوش آنها است این حق را به اشخاص غایب بدهند تا به وسیلۀ مجلس که نگهدار مصالح کشور و ملت است حقی ضایع نشود
و انسانی مظلوم نگردد. نتیجه با توجه به مطالب مطرح شده در این نوشتار، هدف نگارنده، توجه دادن به رعایت حقوق مردم و حفظ شئون جامعه و شخصیت آنان در سیرۀ عملی امام است. به خاطر همین است که امام تمام تلاش خویش را به رعایت قانون اساسی جمهوری اسلامی معطوف میدارد. و در پیامی به نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی میفرماید:
نمایندگان محترم مجلس خبرگان باید همه مساعی خود را به کار برند تا قانون اساسی، جامع مزایا و خصوصیات زیر باشد:
الف. حفظ و حمایت حقوق و مصالح تمام قشرهای ملت، دور از تبعیضهای ناروا و... از طرف دیگر اسلام به کرامت انسانی به مثابه یکی از بنیادی ترین مبانی تعامل حقوق سیاسی ـ اجتماعی در جامعه مینگرد و بر اساس آموزههای دین مدارانۀ امام خمینی (ره) جلوههای این کرامت انسانی در عرصههای مختلف زندگی اجتماعی و فردی انسان نمایان است. در این نوشتار به گوشه ای از سیرۀ عملی امام اشاره شده است. هر چند کرامت انسانی همسنگ با عدالت مطرح شده؛ اما غایت عدالت همان احترام به حقوق دیگران بر اساس قوانین شرعی است.عمل نکردن به این حقوق، پایمال کردن کرامت ذاتی و ارزشی انسانها است. رانت خواری، تبعیض، و... از مواردی است که اجازۀ رشد استعدادهای افراد را گرفته و کرامت ارزشی آنان را پایمال خواهد کرد.
مسئله دیگری که در سیرۀ عملی امام مطرح است آن است که کرامت و شخصیت و ارزش افراد جامعه بیشتر از طرف دولت مورد خدشه است تا از طرف افراد جامعه. امام با وجود این که کرامت ذاتی را برای تمام انسانها قائل بوده، کرامت ارزشی آنان را در رعایت قانون و تقوای الهی میدانست. بنابراین افرادی را که مخالف قانون عمل میکردند. به شدت خواهان اجرای عدالت علیه آنان میشد.از آنجا که کرامت انسانی تنها با اجرای عدالت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و با حذف فساد و باندبازیها و رانت خواریهای مسئولان هر نظامی محقق میشود، لذا توصیههای امام همواره به حذف این موارد و عمل به قانون جمهوری اسلامی بود. ایشان هدف از تشکیل قانون و به طور کلی تشکیل جمهوری اسلامی را اجرای عدالت برمی شمرد. حتی هدف بعثت انبیا را نیز اجرای عدالت میدانست.
پی نوشتها:
قرآن کریم.
1. صحیفه نور، امام خمینی، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، تهران، 1361.
2. صحیفه امام، امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1378.
3. پیام انقلاب، م.د. قاجار، مؤسسه خدمات فرهنگی، 1362.
4. سرگذشتهای ویژه از زندگی امام خمینی، مصطفی وجدانی، پیام آزادی، تهران،
1368.
5. پابهپای آفتاب، امیر رضا ستوده، نشر پنجره، تهران، 1373.
6. در سایه آفتاب، حسن رحیمیان، مؤسسه پاسدار اسلام، تهران، چاپ پنجم،
1373.
7. برداشتهایی از سیره امام خمینی، غلامعلی رجایی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار
امام خمینی، تهران، 1381.
8. قضا و قضاوت، علی اصغر اعظمی، بیژن سلیمانی فارسانی، مؤسسه تنظیم و نشر
آثار امام خمینی، تهران، 1383.
[1]. حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، ج 1، ص 77.
[1]. روم (30): 40.
[1]. ذاریات(51): 56.
[1]. سجده(32): 9.
[1]. بقره(2): 31.
[1]. بقره(2): 285.
[1]. اسراء(17) : 70.
[1]. حجرات(49) : 13.
[1]. نساء(4): 1.
[1]. حجر(15) : 26.
[1]. صحیفۀ امام، ج14، ص 145.
[1]. صحیفۀ نور، ج16،ص 143.
[1]. همان، ج20، ص123.
[1]. همان، ج4، ص 167.
[1]. همان، ج 8، ص 114.
[1]. همان، ص 256.
[1]. همان، ج 5، ص 144.
[1]. همان، ج10، ص 197.
[1]. همان، ج 11، ص 254.
[1]. علق (96): 1.
[1]. صحیفه نور، ج 13، ص 229.
[1]. همان، ج 16، ص 94.
[1]. همان، ج 20، ص 236.
.[1] همان، ج 21، ص 71.
.[1] قانون اساسی جمهوری اسلامی، اصل دوم.
[1]. صحیفه امام، ج3، ص 510.
[1]. همان، ج 14، ص 69.
[1]. صحیفه نور، ج 3، ص 48.
[1]. همان، ج 17، ص77 ـ 78.
[1]. همان، ج5، ص 241.
.[1] همان، ص 115.
.[1] پیام انقلاب، ش18، ص 48.
.[1] سرگذشتهای ویژه از زندگی امام، ج 4، ص 133.
[1]. روزنامه اطلاعات، آیت الله هاشمی رفسنجانی، 4/8/1365.
[1]. پا به پای آفتاب، ج 4، ص 152.
[1]. روزنامه کیهان، آیت الله جوادی آملی، 19/3/1369.
[1]. روزنامه اطلاعات، فریده مصطفوی، 11/12/1360.
[1]. صحیفۀ نور، ج 14، ص 145.
[1]. سرگذشت های ویژه از زندگی امام، ج4، ص 130.
[1]. صحیفۀ نور، ج5، ص 187.
.[1] سرگذشت های ویژه از زندگی امام، ج4، ص 135.
[1]. روزنامه جمهوری اسلامی، سید هاشم رسولی محلاتی، 7/4/1368.
[1]. در سایه آفتاب، ص 129.
[1]. مرز داران، آشتیانی، ش 84، ص 22.
[1]. برداشتهایی از سیره امام، ج4، ص 263.
[1]. صحیفۀ نور، ج 21، ص 206.
[1]. روزنامه سلام، آیت الله خلخالی، 15/5/71.
[1]. برداشتهایی از سیرۀ امام، ج4.
.[1] صحیفۀ نور، ج18، ص 94.
[1]. صحیفه امام، ج 4، ص 266.
[1]. صحیفۀ نور، ج 18، ص 145.
.[1] تبیان، دفتر 22، ص 3.
[1]. همان، ص 9.
[1]. همان، ص 13 ـ 14.
[1]. همان، ص 89.
[1]. همان، ص 95.
[1]. همان، ص 105.
[1]. همان، ص 132.
[1]. همان، ص 137.
[1]. همان، ص 156.
[1]. همان، بند6 از فرمان 8 مادهای امام خمینی.
[1]. تبیان، ج 22، ص 157.
[1]. همان، ص 156.
[1]. همان، ص 194.
[1]. همان، ص 216.
[1]. همان، ص 219 ـ 221.
[1]. همان ، ص 232.
[1]. فصلنامة حقوق عمومی، ش1، ص 28.