جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

کرامت انسانی درسیرة عملی امام خمینی(ره)

مصیب ایرانی

کد خبر: ۱۸۴۱۸
کرامت انسانی درسیرة عملی امام خمینی(ره)

مقدمه

سیاست‏مداران و حکمرانان با انگیزه و اندیشه‏ای وارد حوزۀ فعالیت‏های عملی و اجرایی می‏شوند که در نوع خود قابل توجه می‏باشد. مردم به حاکمان خود اعتماد پیدا نمی‏کنند مگر این که به آن چه می‏گویند عمل نمایند. در این میان مقبولیت امام خمینی(ره) معمار انقلاب اسلامی ـ نشان از یک رهبری کاریزما داشت که از دو جنبه قابل بررسی است:

الف. این که او یک رهبر مذهبی ـ سیاسی بود؛

ب. به آن چه می‏گفت اعتقاد داشت و عمل می‏نمود.

اگر کرامت و ارزش انسانی را در رفتار و سیرۀ عملی امام خمینی (ره) بررسی کنیم، ملاحظه خواهیم کرد که آن چه درگفتار و عمل خویش انجام داده است چیزی جز اعتقاد و باور به کرامت و ارزش انسان‏ها ـ به‏ویژه ـ ملّت بزرگ ایران نبوده است. نیز به خاطر همین کرامت انسانی است که امام در مقابل لایحۀ انجمن‏های ایالتی و ولایتی و کاپیتولاسیون چنان بر می‏آشوبد که ایران را به حرکت وا می‏دارد و انقلابی عظیم را راه می‏اندازد.

در این مقاله به صورت اجمال و در حد توان برخوردهای امام با متخلفان از قانون که در واقع کرامت انسانی را خدشه دار می‏کنند، در دو فصل بررسی شده است؛ هر چند هر کدام از پیام‏های امام و برخوردهای ایشان با مسئولان یا وابستگان خویش در صورت تخطی از قانون را می‏شود جداگانه بحث کرد.

کرامت در قرآن

با توجه به موارد استعمال این لفظ در قرآن می‏توانیم بگوییم معنای مشترک همۀ آن‏ها عبارت است از: پاک بودن از آلودگی‏ها، عزت، شرف و کمال مخصوص آن موجودی که کرامت به او نسبت داده می‏شود.

به طور کلی کرامت در اسلام را می‏توان به دو بخش تقسیم کرد:

1. کرامت ذاتی؛

2. کرامت ارزشی.

کرامت ذاتی آن است که در وجود آدمی تا وقتی از خود سلب نکرده است، وجود دارد. کرامت ارزشی از به کار انداختن استعدادها و نیروهای مثبتی که در وجود آدمی نهفته است و تکاپو در مسیر رشد، کمال و خیرات ناشی می‏گردد. این کرامت، اکتسابی است. ارزش نهایی و عالیِ انسانی مربوط به همین کرامت است.

بر اساس تقسیم بندی انسان از دیدگاه جامعه شناسان و روان شناسان ـ که در ذیل می‏آید ـ کرامت طبیعی (ذاتی) شامل این گروه‏ها می‏شود.

الف. انسان‏هایی که به مرحلۀ رشد و کمال نرسیده‏اند (انسان‏های ابتدایی)؛

ب. انسان‏هایی که تا حدودی در مسیر رشد قرار گرفته‏اند و احترام شخصیت مردمی را به‏جای آورند؛

ج. انسان‏هایی که دریافته‏اند زندگی آنان بیهوده نیست و برای ادارۀ مادی و معنوی آن، تکالیفی را انجام می‏دهند؛

د. انسان‏هایی که به یکی از ادیان الهی اعتقاد دارند و به دستوراتش عمل می‏کنند؛

هـ. مسلمانان که علاوه بر ادیان پیامبران گذشته عامل به دین خاتم هستند؛

ن. انسان‏های رشد یافته در اسلام که به درجۀ تقوا نائل شده و شایستگی کرامت ارزشی را دارند.

همۀ این گروه‏ها در حقوقی چون: حق حیات، کرامت ذاتی، کار و فعالیت، تعلیم و تربیت و آزادی که به عنوان ارزش و کرامت انسان در حقوق بشر از دیدگاه اسلام و غرب مطرح می‏شود، برابر هستند. با توجه به مطالب فوق، کرامت حقی است که برای همۀ انسان‏ها تضمین شده است. همۀ افراد بشر اعضای یک خانواده‏اند. این که همه، آفریدۀ خداوند و فرزند آدم(ع) هستند، همه را با یکدیگر متحد ساخته و موجب شده است تا همۀ مردم در کرامت ذاتی که خداوند سبحان به همۀ آنان عطا فرموده است و نیز در اصل تکلیف و

مسئولیت فطری که نشأت گرفته از تساوی انسان‏ها در خلقت است، با یکدیگر مساوی باشند.

تساوی انسان‏ها در قرآن

1. تساوی در ارتباط با خالق: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ.

2. تساوی در آن حکمت الهی که ایجاد انسان‏ها را اقتضا نموده و آنان را در مسیر یک هدف نهایی قرار داده است که همه می‏توانند با تکاپوی صادقانه به آن برسند: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ.

3. تساوی در دمیدن روح الهی در آن‏ها: وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی.

4. تساوی در کاشته شدن بذرهای معرفت در درون همۀ آنان: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا.

5. تساوی در عامل کمال که متن کلی ادیان الهی است: آمَنَ الرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ.

6. تساوی در کرامت ذاتی: وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ.

7. تساوی در استعداد تحصیل کرامت ارزشی اکتسابی و برخوردار شدن از آن: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنثَى.

8. تساوی مبدأ در خلقت انسان‏ها: یَا أیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ.

9. تساوی در مادۀ اصلی خقلت: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ.

کرامت و تساوی انسان‏ها در برابر قانون از دیدگاه امام(ره) در دیدگاه امام (ره) ملاک ارزش و کرامت انسانی چیست؟ آنچه از پیام‏های حضرت امام در صحیفۀ نور و دیگر آثار به جای مانده از ایشان دربارۀ کرامت انسانی، به دست می‏آید، این است که ملاک ارزش و کرامت انسانی، رعایت قانون و تقوا است. و چیزی که باعث خدشه دار شدن این دو باشد، عامل خدشه دار شدن کرامت انسان‏ها می‏باشد. در مکتب امام فرقی بین هیچ یک از افراد جامعه ـ چه از مسئولان رده بالای کشور باشند و چه یک کارگر ساده ـ همه باید قانون را رعایت نمایند. دیگر این که ارزش آن‏ها به مقام و جایگاه نیست بلکه به تقوای الهی است. امام خمینی دربارۀ تساوی انسان‏ها در برابر قانون می‏فرماید: امید است امسال سال قانون باشد. در اسلام همه کس حتی پیامبر عظیم الشأن(ص) در مقابل قانون بی امتیاز در یک صف هستند و احکام قرآن و اسلام بر همه جاری

است و شرف و ارزش انسان‏ها در تبعیت از قانون است که همان تقواست و متخلف از قانون مجرم و قابل تعقیب است.

از دیدگاه حضرت امام، ارزش انسان‏ها به داشتن ثروت و مقام نیست. ثروت و مقام امتیازی برای کسی در برابر اقشار جامعه، به وجود نمی‏آورد: اسلام برای کارگر ارزش قائل است. برای کارگر و کار ارج قائل است، و احترام قائل است. یعنی همان طوری که یک شخص عالم، یک شخص مجاهد را [تعریف و] توصیف می‏کند. شخص کارگر، زارع، هر کارگری را، می‏گوید، همه‏شان مثل همند؛ مثل شانه‏ای که این رده‏هایی که دارد، همه هم قد هستند، مثل هم هستند... در قرآن کریم هم تصریح می‏کند که امتیازها به این مسائلی که سرمایه داشتن، قدرت داشتن ـ نمی‏دانم ـ و امثال این‏ها نیست. ارزش‏ها و بزرگی‏ها به تقواست،

به ارزش انسانی است.

حضرت امام اگر هم امتیازی را برای کسی مطرح می‏کند به جایگاه شخص و موقعیت او مربوط نیست. آن امتیاز به نزدیک بودن افراد به امام نیست؛ بلکه: این کشور رسول خدا(ص)، امروز میلیون‏ها جوان داوطلب جنگ و شهادت درخود پرورانده است و دل و دیدگان ملت ما را جز رضایت حق چیزی پر نخواهد کرد؛ و به همین جهت از بذل مال و جان و فرزندان خویش در راه خدا لذت می‏برند. و ملاک ارزش و برتری در نزد آنان تقوا و سبقت در جهاد گردیده است... همه این برکات معنوی را از توجه پیامبرِ رحمۀ للعالمین و خاتم المرسلین(ص) می‏دانم... در این فرصت به همۀ مسئولان کشورمان تذکر می‏دهم که در تقدم ملاک‏ها هیچ ارزش و ملاکی مهم تر از تقوی و جهاد در راه خدا نیست. و همین تقدّم ارزشی و الهی باید معیار انتخاب و امتیاز دادن به افراد و استفاده از امکانات و تصدّی مسئولیت‏ها و اداره کشور و بالاخره جایگزین همه سنت‏ها و امتیازات غلط مادی و نفسانی بشود؛ چه در زمان جنگ و چه در حالت صلح، چه امروز و چه فردا، که خدا این امتیاز را به آنان عنایت فرموده، و صرف امتیاز لفظی و عرفی کفایت نمی‏کند که باید هم در متن قوانین و مقررات، و هم در متن عمل و عقیده و روش و منش جامعه پیاده شود. دلیل و مستند امام برای ارزش ذاتی انسان‏ها این است که همۀ انسان‏ها مخلوق خدا و بندۀ او هستند. امیرالمؤمنین علی(ع) در نامه‏ای به مالک اشتر می‏فرماید: «مردم یا در خلقت با تو برابرند و یا این که برادران تو هستند».

امام خمینی که شاگرد مکتب اهل بیت علیهم السلام است این ویژگی را از آنان بر گرفته و می‏فرماید:

از همین اصل اعتقادی توحید ما الهام می‏گیریم که همۀ انسان‏ها در پیشگاه خداوند یکسانند. او خالق همه است و همه مخلوق و بنده او هستند. اصل برابری انسان‏ها و این که تنها، امتیاز فردی نسبت به فرد دیگر معیار و قاعده تقوا و پاکی از انحراف و خطاست. بنابراین با هر چیزی که برابری را در جامعه بر هم می‏زند و امتیازات پوچ و بی محتوایی را در جامعه حاکم می‏سازد باید مبارزه کرد. وقتی امام نسبت به فرزندان و وابستگان خود به دادگستری سفارش می‏کرد تا در صورت تخلف، آنان را مجازات کنند، دیگر، امتیاز ویژه دادن برای دیگران چیز بی‏معنایی است که از سوی مخالفان مطرح می‏شد؛ از طرف دیگر امتیاز دادن به اقوام، بسیار بعید و حتی غیرممکن می‏نماید، چنان که در جواب افرادی که به جمهوری اسلامی چنین تهمتی را می‏زدند، می‏فرماید:

برنامه جمهوری اسلامی اینست که یک دولتی به وجود بیاید که با همه قشرها به عدالت رفتار کند و امتیاز بین قشرها را ندهد؛ مگر به امتیازات انسانی که خود آنها دارند.

تذکر امام به مجلس قانون گذاری و توصیه به موارد ذیل، دقت وی را نسبت به جایگاه کرامت و ارزش انسانی نشان می‏دهد:

نمایندگان محترم مجلس خبرگان باید همۀ مساعی خویش را به کار برند تا قانون اساسی، جامع و دارای خصوصیات زیر باشد:

الف. حفظ و حمایت حقوق و مصالح تمام قشرهای ملت، دور از تبعیض‏های ناروا؛

ب. پیش‏بینی نیازها، منافع نسل‏های آینده آنگونه که مد نظر شارع مقدس در معارف ابدی اسلام است؛

ج. صراحت و روشنی مفاهیم قانون به نحوی که امکان تفسیر و تأویل غلط در مسیر هوس‏های دیکتاتورها و خودپرستان تاریخ در آن نباشد؛

د. صلاحیت نمونه و راهنما قرار گرفتن برای نهضت‏های اسلامی دیگر که با الهام از انقلاب اسلامی ایران درصدد ایجاد جامعه اسلامی بر می‏آیند.

کرامت درگفتار امام

امام در سخنان و گفتار خویش (در مصاحبه‏ها و یا دیدارها) بارها مسئله کرامت را مورد توجه و تأکید قرار می‏داد. ایشان گاهی تقوی و کرامت را همطراز قرار داده و می‏فرمود:

در اسلام تقوا مطرح است آن که تقوی دارد. هر که تقوایش زیادتر است پیش خدا کرامتش زیادتر است.

اسلام بزرگ تمام تبعیض‏ها را محکوم نموده و برای هیچ گروهی ویژگی خاصی قرار نداده، و تقوا و تعهد اسلام تنها کرامت انسانهاست.

حضرت امام دربارۀ حقوق و کرامت زن می‏فرماید:

زن‏ها باید تقوا داشته باشند. زن‏ها مقام کرامت دارند، زن‏ها اختیار دارند... خداوند شما [زن ها] را با کرامت خلق کرده است، آزاد خلق کرده است.

امام دانش و علمی را که در خدمت انسان نباشد، در خدمت خداوند نمی‏داند و مخالف کرامت انسانی می‏داند. چنان که در تفسیر آیه إقْرَأ بِاسْمِ رَبِّکَ... چنین بیان می‏دارد:

قرائت مطلقاً... مطلوب نیست. چه بسا دانشی که بر ضد انسانیت انسان و بر ضد کرامت انسان است... [دانشی] برای خدمت بشر باشد، به اسم رب باشد... در خدمت انسانند.

امام کرامت را که به صورت برادری و دوستی جلوه می‏کند، از ویژگی‏های بهشتیان می‏داند و می‏فرماید:

یکی از کرامت‏هایی که اهل بهشت دارند، آن برادری و دوستی و محبت است. وی پیروزی حق بر باطل را نیز یکی از مصادیق کرامت دانسته و بیان می‏دارد:ما تصمیم داریم پرچم «لا اله إلاّ الله» را بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری به اهتزاز در آوریم.

تحمّل سختی و رسیدن به استقلال نیز در نظر امام خمینی (ره) نشانة کرامت و شرافت است: یا رفاه و مصرف گرایی، یا تحمل سختی و استقلال؛ و این مسأله ممکن است چند سالی طول بکشد، ولی مردم ما یقیناً دومین راه را که استقلال و شرافت و کرامت است انتخاب خواهند کرد. کرامت انسانی در حقوق بشر به عنوان اصل اساسی مطرح است و در قانون اساسی جمهوری اسلامی ـ که عصاره اندیشۀ امام خمینی (ره) است ـ چنین آمده است: «جمهوری اسلامی نظامی است بر پایة ایمان به:

1. خدای یکتا (لا اله إلاّ الله) و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او؛... [و] 6. کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا.

یکی از مسائل مهم اعلامیه حقوق بشر کرامت انسان است که از جمله موارد آن آزادی بشر است امام نیز با تفسیر خود از توحید و رسیدن به آزادی، آزادی را برای همه چه مسلمان و چه غیر مسلمان قائل است و آزادی را ذاتی هر دو مفهوم سلبی و ایجابی می‏داند در آزادی به مفهوم سلبی:

مردم عقیده‏شان آزادی است، کسی الزامشان نمی‏کند که شما باید حتماً این عقیده را داشته باشید. کسی به شما الزام نمی‏کند که حتماً باید این راه را بروید. کسی به شما الزام نمی‏کند که باید این را انتخاب کنی. کسی الزامشان نمی‏کند که در کجا مسکن داشته باشی یا در آن جا چه شغلی را انتخاب کنی. در مقابل، مفهوم ایجابی آزادی است که با حقوق اولیه بشر ارتباط پیدا می‏کند. به عقیده حضرت امام(ره):

حق اولیه بشر است که من می‏خواهم آزاد باشم. من می‏خواهم حرفم آزاد باشد. من می‏خواهم مستقل [باشم]. من می‏خواهم خودم باشم. حرف ما این است. این حرفی است که در هر جا شما بگویید، همه از شما می‏پذیرند.

امام خمینی به این حقوق اولیه در اسلام تأکید دارد و می‏فرماید:

اسلام، هم حقوق بشر را محترم می‏شمارد و هم عمل می‏کند. حقی را از هیچ کس نمی گیرد. حق آزادی را از هیچ کس نمی‏گیرد. اجازه نمی‏دهد که کسانی بر او سلطه پیدا کنند که حق آزادی را به اسم آزادی از آن‏ها سلب کند و حق استقلال را به اسم استقلال از آن‏ها سلب کند.

امام با اعتقاد به این که آزادی حق اولیۀ هر کسی است، آزادی بیان و عقیده را حق اقلیت‏ها، و حتی حق کمونیست‏ها نیز می‏داند؛ البته به شرطی که مخل به نظام نباشد و صرفا ً بیان عقیده باشد. امام در پاسخ به سؤال کسی که از او می‏پرسد آیا در جمهوری اسلامی برای اقلیت‏های مذهبی جایی هست می‏فرماید:

ما مطمئناً نسبت به عقاید دیگران بیشترین احترام را قائلیم. در جمهوری اسلامی کمونیست‏ها نیز در بیان عقاید خود آزادند.

در حضور نمایندگان اقلیت‏های مذهبی در مجلس شورای اسلامی نیز می‏فرماید: ما همه در تحت لوای توحید مجتمع هستیم؛ ایران مال همه است و توحید مذهب همه است و مبدأ و معاد ایدة همه است ما همه که در تحت پرچم توحید هستیم تا با هم مجتمع نباشیم نمی‏توانیم در مقابل این سیل کفر... مقاومت کنیم... . در بحث آزادی، امام آزادی را از «توحید» می‏گیرد و سر منشأ آزادی را اصول اولیۀ مذهب می‏داند و سخنانش سیاسی نیست. امام، این سخنان را از روی ایمان و عقیده بیان می‏دارد:

در اسلام حقوق همۀ ملت‏ها مراعات شده است. حقوق مسیحیین مراعات شده است، حقوق یهود و زردشتیین مراعات شده است. تمام افراد عالم را بشر می‏داند و حق بشری برای آن‏ها قائل است. تمام عالم را به نظر محبت نگاه می‏کند.

می‏خواهد عالم مستضعفین نجات پیدا کنند... اسلام برای نجات بشر آمده است. پیغمبر عظیم الشأن ما بشر دوست بود و برای بشر، زحمت‏ها و تحمل مشاق کرد و ما هم پیروی از آن دستور می‏کنیم و با همۀ اقشار بشر، با تمام مستضعفین عالم، روابط حسنه داریم.

فرمان هشت ماده‏ای امام در برخورد با قضات و این که مجریان قانون، حق داخل شدن در خانۀ هیچ کسی ندارند، افزون بر مطالب فوق می‏تواند از موارد سیرۀ امام در کرامت ذاتی دانست.

کرامت در سیرۀ عملی امام خمینی(ره)

امام خمینی(ره) از ابتدای حرکت خویش، بنا را بر دفع ظلم نهاد و هدف از قیام و انقلاب خویش را رهانیدن مردم مظلوم و ستمدیده، از یوغ ستم ستمگران داخلی و خارجی می‏دانست. او تنها راه رهایی از این استبداد و ظلم را آشنا کردن مردم به وظیفۀ خویش و برگرداندن عزت، شرف و کرامت آن‏ها به خودشان می‏دانست. با تشکیل جمهوری اسلامی و تشکیل نهادهای انقلابی به مسئولان دستورات اکید می‏داد تا قوانین را رعایت و احکام اسلامی را به طور کامل اجرا کنند. مسئولان را به دوری از استفادۀ نابه‏جا از امکانات و قدرتشان سفارش می‏کرد و محدودیت‏هایی که برایشان ایجاد می‏نمود آن‏ها را متنبه می‏ساخت تا دست به هر نوع اقدامی نزنند و به اسم اسلام و جمهوری اسلامی سلیقه‏های خود را بر مردم تحمیل نکنند. به جِد خواستار اجرای قانون بود و امت اسلامی را به رعایت قانون ـ که منبعث از شرعاست ـ فرا می‏خواند و از هر نوع اقدامی که باعث می‏شد حقوق حقۀ مردم پایمال شود یا زیر سؤال برود جلوگیری می‏نمود.

اسلام به کرامت انسانی به مثابه یکی از بنیادی‏ترین مبانی تعامل حقوق سیاسی ـ اجتماعی و جامعه می‏نگرد. در رفتار دین‏مدارانه امام خمینی (ره) نیز جلوه‏های این کرامت انسانی، در عرصه‏های مختلف زندگی نمایان است. به همین روی، بر آن شدیم تا گوشه‏ای از این ویژگی رفتاری امام را در حوزۀ اجرایی و قضایی بیان نماییم.

امام با توجه به نگاهی که به کرامت انسانی مخصوصاً در جامعۀ ایران داشت. برای رفع موانع اجرایی و قضایی آن، مرتب به مسئولان گوشزد می‏نمود. از جمله موانعی که می‏توان برای این هدف برشمرد، رانت خواری و امتیاز‏دهی‏های بی جا ـ چه در مسائل سیاسی و چه در مسائل اقتصادی ـ بود. به همین سبب، هم در گفتار و هم در عمل، نزدیکان و یاران خویش را از هر نوع دخالتی که بوی رانت دهد، منع می‏کرد.

مسائل سیاسی و منسوبان امام سید محمود دعایی دربارۀ رفتار امام با نزدیکان خویش، در مسائل سیاسی می‏گوید:

امام به شخصیت علمی‏فرزندانش احترام می‏گذاشتند. مرحوم حاج آقا سید مصطفی خمینی را یک صاحب نظر و یک فیلسوف و مجتهد می‏شناختند؛ ولی هیچ گاه اجازه نمی‏دادند آن مرحوم در خط مشی مبارزاتی ایشان دخالت کند. و حتی اجازۀ سخن‏گویی از طرف خودشان را به والاترین و برجسته‏ترین شخص مثل مرحوم

حاج آقا مصطفی نمی‏دادند.

رعایت بیت المال برای امام از مهم‏ترین مسائل بود. امام بیت المال را با دقت زیادی مورد استفاده قرار می‏داد چنان که نقل کرده‏اند:

مرحوم آقا مصطفی(ره) که به نظر من فردی بی‏نظیر بود می‏بایست هفته به هفته به خدمت آقا می‏آمدند و خرج هفته‏اش را می‏گرفت و به هیچ وجه امام مخارج اضافه به او نمی‏داد. و وقتی حاج آقا مصطفی خواست مکه برود با پول خانه‏ای که در قم فروخته بود و مقدار پولی که از خانمش بود به مکه رفت.

اسلام غایت و هدف امام بود لذا در مورد شهادت حاج [آقا] مصطفی جز رضایت چیزی نفرمود و به احمد آقا اشاره کردند «من اگر احمد هم که عزیزترین انسان‏ها نزد من است فدای اسلام شود قلباً ناراحت نمی‏شوم».

آسایش و حفظ روحیۀ مردم برای حضرت امام، اهمیت خاصّی داشت؛ لذا هر نوع دخالتی در کار مردم را با نارضایتی جواب می‏داد؛ حتی اگر از طرف سید مصطفی بود.

وقتی کماندوهای شاه برای گرفتن و دستگیری امام قصد داشتند بعد از فاجعة فیضیه به منزل امام بیایند و مردم هم سیل جمعیتی به خانۀ امام آمده بودند، برای راحتی و امنیت مردم حاج مصطفی دستور می‏دهد که در را ببندند و چون امام قبلاً برای راحتی مردم دستور داده بودند که درها باز بمانند، تا هر کجا خواستند بروند بنشینند.

لذا امام وقتی متوجه بستن در می‏شود می‏فرماید: «چه کسی در را بسته؟» همه با ناراحتی گفتند حاج آقا مصطفی دستور دادند. امام فرمودند «بی خود دستور داده، مصطفی را بیرونش کنید از منزل من. چرا در مسائل منزل من دخالت می‏کند؟ تمام درهای اتاق را باز کنید بگذارید مردم راحت باشند، آرام باشند، و هر کجا دلشان می‏خواهد بروند و بیایند. درِ خانۀ من باید باز باشد».

این نوع برخورد امام با پارة تن خود، تمام دوستان و یاران او را متوجه کرده بود که آنچه برای امام مهم است، اسلام و مردم مسلمان است نه ارتباط‏های دوستانه و یا رابطه‏های عاطفی.

امام هرگز برای فرزندانش بیش از حد لازم خدمت و ارج قائل نبود. با این که مرحوم آیة الله حاج آقا مصطفی رضوان الله تعالی علیه که از دوستان صمیمی بود و مقام

علمی او پیش فضلا مبرهن بود اما امام برای ایشان هم بیش از حدِ لازم حسابی باز نمی‏کردند و اجازه نمی‏دادند احدی ـ حتی آن بزرگوار ـ در کارهای شخصی ایشان دخالت کند.

امام، بعد از انقلاب، حساسیت بیش تری بر روی فرزندان و منسوبان خود داشت. به همین سبب، آن‏ها را در امور اجرایی، منع می‏نمود و هر گونه سفارش‏ها را از ایشان منع می‏کرد.

امام همیشه گفته‏اند که بستگان من حق توصیه ندارند. در نامه‏ای نیز به قوۀ قضائیه چنین هشدار می‏دهد:

بر دستگاه‏های قضایی است که از متعدیان به جان و شرف و مال بندگان خدا دفاع کنند و آنان را به سزای خود بنشانند. و من برای چندمین بار اعلام می‏کنم که هر گروه و شخصی، اگر چه از بستگان و اقربای اینجانب باشند، خود مسئول اعمال و اقوال خود هستند، و اگر خدای نخواسته تخلف از احکام اسلام کردند. دستگاه قضایی موظف است آنان را مورد تعقیب قرار دهد. و هر کس و هر دستگاه، چه قضات شرع و چه دادگاه‏ها و چه غیر این ها، هر کس تعدیات خود را به اسم من و یا به انتساب به من اجرا کنند، مجرم و مفتری است.

در شهادت فرزند برومندش ـ حاج آقا مصطفی ـ وقتی برگزاری مکرر مراسم ختم‏ها را می‏بیند و می‏بیند که طلاب چگونه وقت خود را برای این مراسم می‏گذارند، ناراحت شده و به آقای سید محمود دعایی مسئول برگزاری جلسات می‏فرماید:

مرده بازی را دور بیندازید و به دنبال درس و بحثتان باشید و در این کار اصرار نکنید. از آنجا که مردم و مسئولان علاقه خاصی به امام و بستگانش داشتند، امام احتمال سفارش بستگانش را، در مورد برخی، در مسائل سیاسی، اقتصادی و... می‏داد در یک دستور کتبی به نخست وزیر وقت می‏نویسد:

لازم است به جمیع وزارتخانه‏ها و ادارات دولتی اخطار نمایید کسانی که از منسوبین و یا اقربای اینجانب هستند و برای توصیه اشخاص و یا نصب و عزل اشخاص به مراکز مربوطه مراجعه می‏کنند، به هیچ وجه به آنان ترتیب اثر ندهند. منسوبین و نزدیکان مطلقاً حق دخالت در این گونه امور را ندارند.

دفترداران، دوستان، روحانیت

دفترداران و دوستان روحانی و یاران امام از جمله افرادی بودند که احتمال سوء استفاده از موقعیت برای آنان می‏رفت. بنابراین، امام به دقت نظاره‏گر اعمال و رفتار آنان بود. آن چه برایش مهم بود ـ چنان که اشاره شدـ رعایت قانون و تقوای افراد بود و چه بسا گاهی نزدیک‏ترین فرد به امام، مورد بی مهری امام واقع می‏شد:

اخلاقی که امام در مورد اطرافیان خود داشتند، این بود که هر کس به امام نزدیک‏تر بود اعتنای ایشان به او کمتر می‏شد تا ما فکر نکنیم چون ما این کار را می‏کنیم خیلی مقرب درگاه هستیم و ایشان سعی می‏کردند که ما کوشش کنیم کارهایی را که انجام می‏دهیم فقط به خاطر خدا باشد.

ناگفته نماند در مواردی که درست عمل می‏شد امام دفاع می‏کرد و کارها و خدمات مناسب و قانونی را بدون تشویق نمی‏گذاشت. چنان که نقل می‏کنند:راجع به کار اعضای دفتر خدمت امام رسیدیم. عرض کردم: آقا ما خودمان آمده‏ایم خدمت شما عرض کنیم هیچ گونه رودربایستی با ما نداشته باشید: هر ایراد به ما دارید بفرماییدو اگر تشخیص دادید که باید کار ما را عوض کنید و کار پایین‏تری به ما بدهید یا اصلاً ما را جواب کنید و کاری به ما ندهید باز آماده‏ایم... سخنان من که تمام شد، سرشان را بلند کرده با کمال صراحت و قاطعیت فرمودند «آقای توسلی احتیاجی به این حرف‏ها نیست. هر زمان که من تشخیص دادم وجود شما

در این خانه به ضرر اسلام است بیرونتان می‏کنم. بفرمایید سرکارتان».

والاترین ارزش اخلاقی حضرت امام این بود که معیار حب و بغض ایشان نسبت به اشخاص، تقوا و خدمت به اسلام بود. ایشان حتی فرزند و عیال خودشان را هم به همان میزان دوست داشتند یکی از مسئولین اصلی دفتر امام، از مدت‏ها قبل از نوروز 62 مقدمات سفر عمره را برای خود و خانواده فراهم کرده، و ویزا و بلیط هواپیما هم تهیه کرده بود. صبح روز اول فروردین به امام عرض کرد که با اجازه، همراه خانواده فردا صبح اول وقت عازم سفر هستیم. امام پس از کمی مکث و تأمل با لحنی خاص فرمودند: التماس دعا! به گونه ای که نوعی برخورد منفی و ناخواسته‏ای از کیفیت چهره و آهنگ ایشان احساس می‏شد. آن آقا عرض کرد اگر اجازه نمی‏دهید منصرف می‏شویم که امام پس از اندکی درنگ با ملاطفتی که در صدا و چهره شان محسوس بود فرمودند: «من به قول معروف خیلی کیف نمی‏کنم که شما زیاد مسافرت کنید». ولی حالا التماس دعا، که ایشان هم از سفر منصرف شدند.

فردا صبح وقتی خدمت امام رسیدیم گویی دیروز هیچ صحبتی در بین نبوده و امام هیچ واکنشی در ازای انصراف ایشان از سفر ابراز نکردند.

امام هیچ گاه جلوتر از قانون حرکت نمی‏کرد و اطرافیان را نیز به رعایت قانون سفارش می‏کرد. بی احترامی به اطرافیان را حتی اگر مجرم می‏بود برنمی‏تابید.

زمانی که ماهیت بنی‏صدر برای ما روشن شده بود نسبت به او با بی اعتنایی برخورد می‏کردیم. واقعاً از اعمال و کردار او ناراحت بودیم. یک روز بنی‏صدر قرار بود به ملاقات امام برود؛ با بی اعتنایی اعضای دفتر و حتی اعضای سپاه که مسئولیت حفاظت از بیت را داشتند مواجه شد وقتی امام از برخورد سرد با

بنی‏صدر اطلاع یافتند چون هنوز موقع مناسب با برخورد بنی‏صدر نمی‏دانستند از این برخورد ناراحت شدند و خطاب به تمامی اعضای دفتر و بیت نامه‏ای قریب به این مضمون نوشتند: «در بیت من تمامی افراد باید بیطرف باشند و جانب گروهی خاص را نگیرند و در بیت من به احدی نباید توهین شود. اخلاق اسلامی باید صد در صد رعایت شود. اگر آقایان نمی‏توانند این گونه عمل کنند شرعاً موظفند از بیت من خارج شوند» در این نامه خطاب به پاسداران بیت آمده بود: «شما باید صد در صد بی طرف بوده و اخلاق اسلامی را رعایت کنید».

امام تا این اندازه احترام و کرامت افراد را رعایت می‏کرد. حتی به اطرافیان خود به خاطر رعایت نکردن اخلاق اسلامی و بی احترامی به کسی که به کشور خیانت کرده است نهیب می‏زند؛ چرا که نمی‏خواهد طبق آن چه به او خبر داده‏اند سریع عمل نموده و احترام و شخصیت کسی را که هنوز خیانتش برای مردم علنی نشده خدشه دار نماید.

کارگزاران نظام

الف) عدم سوء استفاده از قدرت و رانت

از نگاه امام، باید همۀ کارگزاران دارای اخلاق اسلامی بوده و حافظ امانت مردمی باشند و کسانی که در صدد سوء استفاده از قدرت یا موقعیت و استفادۀ بی مورد از بیت‏المال بودند مورد طعن امام واقع می‏شدند. همان طور که در سخنان امام اشاره شد برنامه جمهوری اسلامی، اجرای عدالت در جامعۀ اسلامی است. به همین جهت امام هرگونه سوء استفاده را برنمی‏تافت و با جدیت بر آن خرده می‏گرفت و می‏شورید.

دقت امام در مورد دوستان و اطرافیانش زبانزد است. او در حد توان، اطرافیان خود را از بین کسانی برمی‏گزید که همچون سیرۀ عملی او عمل کنند. اگر اشتباهی از طرف آن‏ها صورت می‏گرفت، در صورت رفع نشدن آن، با برخورد تند امام رو به رو می‏شدند.

یک بار تصمیم داشتم که در انتخابات مجلس شورای اسلامی شرکت کنم. پس از ثبت نام و تهیۀ مقدمات به آشتیان رفتم، و به کارهای مربوط از جمله تبلیغات مشغول شدم. از طرف ستاد انتخاباتی که تشکیل شده بود پوسترهایی از اینجانب به همراه امام تهیه شد. قصد این بود که آن را در نقاط مختلف شهر نصب کنند. و

البته این کار طبق مقررات هیچ اشکالی نداشت؛ چندی بعد حاج احمد آقا از قول امام به من گفتند که معظم له فرموده‏اند: «چرا شما آقای بروجردی را که انتساب به بیت دارند به منظور سخنرانی به آشتیان برده‏اید؟» من به حاج احمد آقا گفتم سلام مرا خدمت امام برسانید و بگویید که من کار خلافی انجام نداده‏ام؛ بلکه تنها از عکس حضرتعالی در قالب پوستر و به منظور تبلیغات استفاده کرده‏ام و این مورد نیز خلاف مقررات انتخابات نیست. گذشته از آن، نوار سخنرانی آقای بروجردی موجود است که اگر اجازه می‏فرمایید بفرستم تا مشخص شود که ایشان هیچ سخنی برای من و به منظور انتخاب شدن من ایراد نکرده‏اند. با این همه اگر خاطر

حضرتعالی نگران است تمنا دارم هیئتی را تعیین کنید تا بررسی کنند و نتیجه را خدمت جنابعالی بیاورند.

امام با درایت و تیزهوشی خود مانع رانت‏‏های احتمالی از طرف یارانش هم می‏شد. حضرت امام، در یک جا جلو چنین اعمالی را سد کرده و مردم را آگاه ی‏کند. البته خطاب امام در این مطلب، یاران نیست چرا که با آوردن «نسبت‏‏های ناروا» می‏توان گفت افرادی که به واقع قصد سوء استفاده از مقام و منزلت امام را داشته‏اند

می‏باشد:

اکنون که من حاضرم، بعض نسبت‏های بی واقعیت به من داده می‏شود و ممکن است پس از من، در حجم آن افزوده شود؛ لهذا عرض می‏کنم آنچه به من نسبت داده شده یا می‏شود مورد تصدیق نیست مگر آن که صدای من یا خط و امضای من ‏باشد با تصدیق کارشناسان یا در سیمای جمهوری اسلامی چیزی گفته باشم. هدف واعتقاد امام از شرع گرفته شده بود. بنابراین اگر قرار می‏شد کسی را برکنار کند برایش مهم نبود که آن شخص کیست؛ چون در مقابل، اعتماد و آزادی را به مردم هدیه می‏نمود:

در مورد کاندیداتوری آقای فارسی که از سوی حزب جمهوری اسلامی اعلام شده بود، امام فرمودند چون پدر و مادر جلال الدین فارسی که کاندیدای حزب جمهوری اسلامی بود افغانی هستند ایشان نمی‏تواند رئیس جمهور شود. و هر مقدار اصرار شد، امام زیر بار نرفتند. هر چند امام بارها فرمود که با ریاست جمهوری بنی صدر از اول راضی نبودم، اما جالب است که برای عمل به قانون به بنی صدر دستور می‏دهد در جریان تمرد صیاد شیرازی طبق قانون عمل کن.

صیاد شیرازی چنین نقل می‏کند: وقتی نامه از نیروی زمینی آمد که شما (صیاد شیرازی) در غرب مسئولیتی ندارید من در پاسخ گفتم مرا شورای عالی دفاع فرستاده و به دستور آن‏ها به تهران برمی‏گردم نه دستور بنی صدر. و تا دستور نداده‏اند همین جا هستم. و متوجه نبودم که در این پاسخ از نظر نظامی نوعی تمرد

نهفته است. بنی صدر هم این جواب مرا خدمت امام برده بود و امام که مرا نمی‏شناختند به بنی صدر گفته بودند: « طبق مقررات با او رفتار کنید». و لذا وقتی ائمه محترم جمعه از جمله شهدای محراب خدمت امام رفته بودند و به ایشان عرض کرده بودند که فلانی فرد زحمت کشی است و بنی صدر او را برکنار کرد و

درجه‏اش را هم از او گرفته است با این که این افراد نزد امام چهرۀ شناخته شده و والایی بودند، امام با قاطعیت به آنها فرمودند: فلانی تمرد کرده. البته این به معنای آن نبود که حرف‏های آنان را نپذیرفته‏اند، اما امام به تقیّد و اطاعت از قانون معتقد بودند.

ب) عدم سوء استفاده از بیت المال

امام در تذکری به کارگزاران حج، خاطرنشان می‏کند حال که به وسیلۀ همین مردم بر سر کار آمده‏اید و مسئولیتی را پذیرفته‏اید کاری نکنید که موجب وهن نظام و عامل بدبینی مردم نسبت به انقلاب شوید.

خدای نخواسته [نباید] این جمهوری اسلامی که برای حکومتِ الله و برقراری احکام مقدس آسمانی قرآن و سنت تشکیل شده به واسطۀ بعض اعمال و رفتار آنان به گونه‏ای دیگر معرفی شود. و عیب جویانی که مراقب خرده گیری و بهانه هستند، بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی به شایعه پراکنی و مشوّه نمودن چهرۀ

نورانی اسلام و جمهوری اسلامی بپردازند و گناه آن در نامه اعمال آنان که برای عبادت وفریضة حج رفته‏اند نوشته شود. لازم است مراقب باشند که اعمال بی‏رویه و گفتار باطل تحقق پیدا نکند و هرکس مراقب دوستان و نزدیکان خود باشد.

هر چند خطاب امام به کارگزاران حج است اما می‏توان تعمیم داد. انتظار امام از دیگر کارگزاران در نظام جمهوری اسلامی چیزی غیر از این نمی‏تواند باشد. او در جواب خبرنگاری که جمهوری اسلامی را همانند جمهوری عربستان، الجزایر و... خوانده بود به این اصل مهم اشاره می‏کند که سوء استفاده از بیت المال در جمهوری اسلامی جایگاهی ندارد.

در جمهوری اسلامی، زمامداران مردم نمی‏توانند با سوء استفاده از مقام، ثروت‏اندوزی کنند و یا در زندگی روزانه امتیازی برای خود قائل شوند. باید ضوابط اسلامی را در جامعه و در همة سطوح به دقت رعایت کنند و حتی پاسداران آن باشند. دقیقاً باید به آرای عمومی در همه جا احترام بگذارند. هیچ گونه تسلط و یا دخالت جانب را در سرنوشت مردم نباید بپذیرند. مطبوعات در نشر همه حقائق و واقعیات آزادند. هر گونه اجتماعات و احزاب از طرف مردم در صورتی که مصالح مردم را به خطر نیندازند آزادند. توجه‏امام به‏مسائلی چون، حذف امتیازهای بی‏مورد و رانت‏های سیاسی ـ اقتصادی کارگزاران، برای حفظ اعتماد مردم به کارگزاران، و ارزش قائل شدن برای مردم است نه صرف رعایت حال مسئولان و احزاب. امام، کرامت مردم را با احترام به آرای عمومی بیان می‏کند، چرا که مسئولان با تکیه بر همین مردم به حکومت رسیده‏اند و چنانچه بر خلاف قانون و تعهدشان با مردم عمل نمایند خیانت در امانت است. گویی کسانی را بر مردم مسلط نموده‏اند که همانند شخصی است که تعلیم رانندگی ندیده و صرف این که پدرش مسئول دادن گواهینامه است، گواهینامه‏ای می‏گیرد و پشت فرمان می‏نشیند.

چنین شخصی، هم به خود و هم به جامعه ضرر وارد می‏کند. اهمیت حفظ بیت المال از مواردی است که امام، به مسئولان تذکر جدّی می‏دهد تا در حفظ آن، حتی بر نماز هم اولویت دهند. چنان که به سؤال نخست وزیر وقت؛ آقای میر حسین موسوی دربارۀ نماز خواندن در بانک‏ها و ادارات که باعث اضرار بر بیت‏المال می‏شود پاسخ می‏دهد، در پاسخ‏هایش حفظ بیت المال در اولویت قرار می‏گیرد.

سؤال‏های نخست وزیر

1.در صورتی که نماز جماعت در اول وقت باعث افت تولید یک کارخانه شود و یا اختلالی در امر تولید به وجود آورد آیا مسئول کارخانه می‏تواند از کارکنان بخواهد تا نماز را بعد از اتمام کار بخوانند؟

2. اگر از بخشنامه دولت مبنی بر اقامه نماز جماعت در شعبه‏ای از بانک‏ها و یا ادارات سوء استفاده شود و کار مردم تعطیل گردد. آیا می‏توان اقامه نماز را به اتمام وقت اداری که حدود ساعت 2 بعد از ظهر است محول کرد؟

3. آیا دولت مجاز است که در صورت مشاهده اضرار به بیت المال و یا وهن حیثیت جمهوری اسلامی، به علت سوء استفاده عده‏ای، به صورت موردی نماز جماعت را در اول وقت ملغی نماید؟

پاسخ امام خمینی(ره)

1. باید نماز را بعد از اتمام کار بخوانند و اگر کارخانه دولتی است، مسئول هم نمی‏تواند اجازه دهد.

2.لازم است پس از وقت اداری نماز بخوانند.

3. دولت می‏تواند، بلکه در صورت مذکور لازم است الغاء کند.

کارگزاران و قضات:

نگاه کرامت مدارانۀ امام به مردم، باعث توصیه‏های او به قضات دادگستری‏ها و... نیز می‏شود. امام، آن‏ها را دعوت می‏کند به عمل به دستورات اسلامی ولاغیر، و اینکه خلاف در دادگستری تنها به دادگاه‏ها صدمه نمی‏زند؛ بلکه باعث وهن جمهوری اسلامی و حتی به اسلام نیز می‏شود.

یکی از راههای مشوّه شدن همین دادگاه‏ها است که اگر خدای نخواسته در دادگاه‏ها یک امر خلافی واقع بشود، این فقط به دادگاه صدمه نمی‏زند، به جمهوری [اسلامی] فقط صدمه نمی‏زند به اسلام ضربه می‏زند.

در جایی که به دور از چشم قانون و بازرسان باشد، چون امام احتمال تخلف و کوتاهی در انجام وظایف را برای مسئولان می‏دهد، آن‏ها را به تقوا و وجدان درونی فرا می‏خواند که بهترین مأمور کارگزاران و قضات در هنگام عمل است.

اگر می‏توانید روی موازین، قضا، روی موازین اسلام عمل بکنید باید بکنید؛ چنانچه نمی‏توانید [روی موازین عمل کنید] واقعاً می‏بینید که محذور دارد، نمی‏شود، عرض می‏کنم که قدرت ندارید بروید جلو بگیرید، خوب، ممکن است کنار بروید.

از آن جا که شأن ملت و کرامت آنان در بالاترین درجۀ خود در زمان حکومت پیامبر و امام علی(ع) بوده کارگزاران و قضات را به عمل، همانند زمان امام علی(ع) فرا می‏خواند:

الآن همۀ این رؤسا، رئیس جمهور، نخست وزیر، رئیس مجلس، رؤسای دادگاه‏ها،... همۀ این‏ها در معرض امتحانند... دادگاه‏ها بیدار بشوند! ما دعوی شیعه‏گری را می‏کنیم... با دوستانمان.... آن طور رفتار می‏کنیم... آن شخصی بود که وقتی یک خلخال را از پای یک ذمّیه یا یهودی یا نصارا بوده است بیرون آورده بودند اشرار ـ قریب به این معنا ـ فرموده است که اگر انسان بمیرد برای این ننگی که واقع شده [کم است].

قضات نباید گوش به هیچ کس بدهند، جز آن که برای خدا کار خودشان را انجام بدهند. حق را ملاحظه بکنند... کار به این که این رفیق فلان است، این دوست فلان است، این پسر فلان است، این خود فلان است؛ خیر کاری به این کارها نداشته باشید، باید شما همان طور که شرع مقدس فرموده قضاوت کنید. در جایی دیگر می‏فرماید:

در اسلام برای مجازات مجرمین فرقی بین گروه‏ها نیست و همه در مقابل قانون برابر هستند.

امام در اجرای حدود شرعی، قاطعانه خواهان اجرای احکام است که حتی رهبر و رئیس دولت را هم مستثنا نکرده است. و در صورت تخلف خواهان برخورد قاطع با آنان است.

در اجرای حکم و حدود الهی احدی مستثنا نیست. حتی اگر خدای نخواسته رهبر انقلاب یا رئیس دولت مرتکب چیزی شد که موجب حد شرعی است، باید در مورد او اجرا شود.

چنان که ذکر کردیم، امام مخالف هر نوع امتیازی به افراد بود؛ لذا در جواب کسانی که دادگاه ویژه روحانیت را امتیازی برای این قشر و دیگر کسانی که این عمل را توهین به روحانیت مطرح می‏کردند، فرمود:

با آنکه در اسلام برای مجازات مجرمین فرقی بین گروه‏ها نیست و همه در مقابل قانون برابر هستند و باید مجرمینی که با پوشیدن لباس روحانیت خود را در این صف وارد کرده‏اند به مجازات برسند. لکن به طوری که اطلاع می‏دهند عده‏ای مخالف اسلام و روحانیت در صدد هستند که با اسم تصفیه، روحانیت را بکوبند و

راه را برای ستمگران باز کنند. لهذا لازم است به تذکرات زیر توجه شود:

1. نظر به این که روحانیون از حال معممین بهتر آگاه هستند در شهرستان‏ها به وسیلۀ علمای اعلام درجۀ اول هیأت‏هایی مرکب از سه نفر از اهل علم مورد وثوق و دو نفر از معتمدین محل، تشکیل و مأموریت رسیدگی به پرونده‏های اشخاص به صورت روحانی یا اهل منبر را به آنان بدهند و پس از ثبوت جرم، شرعاً تحت نظر

دادگاه انقلاب اسلامی به مجازات برسند.

2. هیچ کس و هیچ گروهی حق ندارد متعرض معممین بشود و به روحانیون اهانت کند... تذکرات فوق برای کوتاه کردن دست عمال اجانب است از حریم محترم روحانیت که می‏خواهند با نیّات فاسد خود و با تز اسلام منهای روحانیت، اسلام را که معارض منافع اربابان هستند بکوبند.

رعایت احترام نسبت به کارگزاران و قضات نیز از جلوه‏های نگاه کرامت‏مدارانۀ امام به همۀ اقشار بود تا جایی که برای انتصابات نیز با قضات مشورت می‏کرد.

حضرات آقایان قضات محترم دیوان عالی کشورـ ایدهم الله تعالی ـ چون تصمیم دارم جناب حجۀ الاسلام آقای موسوی اردبیلی را بار دیگر به ریاست دیوان عالی کشور منصوب نمایم. نظر آقایان را جویا می‏شوم.

مجریان قضایی

دقت و حساسیت امام نسبت به حقوق مردم حتی مجریان قضایی را هم در برمی‏گیرد. ایشان، خطاب به آن‏ها می‏فرماید:

همچو نباشد که خدای نخواسته هر که هر کاری کرد فوراً یا هرکه هر چه شنید فوراً پاسبان برود درِ خانه‏اش و چه بکند. پاسبان‏ها نباید بروند خانۀ مردم؛ مگر با دستوری که از طرف دادستان از طرف دادگاه صادر می‏شود، روی موازین شرعیه، رفتن در حرز مردم خلاف شرع است.

هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه و یا محل کار شخصی کسی بدون اذن صاحب آن‏ها وارد شود یا کسی را جلب کند یا به نام کشف جرم یا ارتکاب گناه، تعقیب و مراقبت نماید و یا نسبت به فردی اهانت نموده و اعمال غیر انسانی ـ اسلامی مرتکب شود یا به تلفن یا نوار ضبط صوت دیگری به نام کشف جرم یا کشف مرکز گناه گوش کند و یا برای کشف گناه و جرم ـ هر چند گناه بزرگ باشدـ شنود بگذارد و یا دنبال اسرار مردم باشد و تجسس از گناهان غیر نماید یا اسراری که از غیر به او رسیده ولو برای یک نفر فاش کند. تمام این‏ها جرم و گناه است و بعضی از آن‏ها چون اشاعۀ فحشا و گناهانِ از کبائرِ بسیار بزرگ است. و مرتکبین هر یک از امور فوق مجرم و مستحق تعزیر شرعی هستند. و بعضی از آن‏ها موجب حد شرعی می‏باشد.

قسمت فوق که از فرمان هشت ماده‏ای امام است و در آن فرمان هشت ماده‏ای امام ورود به حریم خصوصی افراد را منع نموده است نشان از کرامتی است که امام برای افراد جامعه و امت اسلامی قائل است و در این مسیر تذکر به بازرسان را نیز چاشنی کار می‏نماید:

برای بازرس‏ها امانت از امور بسیار لازم است. آن هایی که در شغل بازرسی هستند. آن‏ها باید امین باشند و مطلبی که دست آن‏ها می‏آید به احدی غیر از آن جایی که باید گفته شود نگویند. عِرض مردم، حیثیت مردم، از اموری است که خدای تبارک و تعالی دربارۀ او بسیار تأکید کرده است. بارها اشاره کردیم که امام دقت لازم را داشتند که تنها راه جلوگیری از هر نوع فساد و سوء استفاده، هم برای مسئولان و هم برای مردم، رعایت قانون است. به همین دلیل می‏فرماید:

من هم ممکن است از بسیاری چیزها ـ من که یک طلبه هستم ـ مخالف باشم. لکن وقتی قانون شد و چیز [ممنوع] شد، خوب ما هم می‏پذیریم. بعد از این که یک چیزی قانونی شد دیگر نق زدن در آن [جایز نیست] اگر بخواهد مردم را تحریک بکند مفسد فی الارض است و باید با او، دادگاه‏ها عمل مفسد فی الارض

بکنند.

امام خمینی (ره) برای رعایت احترام و جایگاه افراد جامعه، بیان کردن فسق شخصی افراد را جایز نمی داند.

به حسب موازین شرعیه اگر کسی مطلع باشد که یک نفر شخص خلاف کرده و متجاهر به فسق نباشد افشای آن فسق، مخالف شرع است.

آنچه مهم است برای امام رعایت حقوق مردم و احترام به جایگاه آنان است که در واقع رعایت حقوق جامعه و مردم، رعایت اسلام و مصالح است به همین روی، در پیام‏های گوناگون به مسئولان و بازرسان، خواهان رعایت کردن قانون، عمل به آن و احترام به حقوق مردم می‏شود.

مسئولین قضایی موظفند در نهادهای مذکور، نظارت کامل داشته و از انحرافات جلوگیری نمایند. و روحانیونی که در امر قضا گماشته شده‏اند بدانند که بالاترین مسئولیت را به عهده گرفته و انحراف به هر نحو از آنان متوقع نیست و با آنان سخت گیری خواهد شد.

بازرسی انقلابی،... از حالا به بعد اصلاً سکوت معنا ندارد... در هر صورت شما کاری را که دارید انجام می‏دهید و این هیأتی که برای این مسئله درست شده است و کاری می‏خواهند انجام بدهند برآن‏ها مسامحه جایز نیست و همان طور که زیاده روی هم نمی کنند اِن شاءالله، و آن هم جایز نیست... اگر یک جایی مسامحه ما از

کسی دیدیم ما او را بازخواست خواهیم کرد.

امام با توجه به این که می‏فرماید در نظام جمهوری اسلامی حق کسی نباید ضایع شود و اگر سخنی علیه کسی گفته شد باید جایی برای دفاع، برای شخص مظلوم باشد؛ کرامت انسانی را مورد توجه قرار می‏دهد:اگر در مجلسی به کسی که در مجلس نیست و راه به مجلس ندارد که از خود دفاع نماید حمله ای شد، به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع کند، و اگر قانوناً اشکالی در این عمل می‏بینند، رادیو و تلویزیون و مطبوعات این وظیفۀ سنگین را به دوش کشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بی دلیل خرد نگردد. و راه‏گشای این امر خود نمایندگان و رئیس محترم مجلس هستند که با تعهدی که دارند و مسئولیتی که بر دوش آن‏ها است این حق را به اشخاص غایب بدهند تا به وسیلۀ مجلس که نگهدار مصالح کشور و ملت است حقی ضایع نشود

و انسانی مظلوم نگردد. نتیجه با توجه به مطالب مطرح شده در این نوشتار، هدف نگارنده، توجه دادن به رعایت حقوق مردم و حفظ شئون جامعه و شخصیت آنان در سیرۀ عملی امام است. به خاطر همین است که امام تمام تلاش خویش را به رعایت قانون اساسی جمهوری اسلامی معطوف می‏دارد. و در پیامی به نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی می‏فرماید:

نمایندگان محترم مجلس خبرگان باید همه مساعی خود را به کار برند تا قانون اساسی، جامع مزایا و خصوصیات زیر باشد:

الف. حفظ و حمایت حقوق و مصالح تمام قشرهای ملت، دور از تبعیض‏های ناروا و... از طرف دیگر اسلام به کرامت انسانی به مثابه یکی از بنیادی ترین مبانی تعامل حقوق سیاسی ـ اجتماعی در جامعه می‏نگرد و بر اساس آموزه‏های دین مدارانۀ امام خمینی (ره) جلوه‏های این کرامت انسانی در عرصه‏های مختلف زندگی اجتماعی و فردی انسان نمایان است. در این نوشتار به گوشه ای از سیرۀ عملی امام اشاره شده است. هر چند کرامت انسانی همسنگ با عدالت مطرح شده؛ اما غایت عدالت همان احترام به حقوق دیگران بر اساس قوانین شرعی است.عمل نکردن به این حقوق، پایمال کردن کرامت ذاتی و ارزشی انسان‏ها است. رانت خواری، تبعیض، و... از مواردی است که اجازۀ رشد استعدادهای افراد را گرفته و کرامت ارزشی آنان را پایمال خواهد کرد.

مسئله دیگری که در سیرۀ عملی امام مطرح است آن است که کرامت و شخصیت و ارزش افراد جامعه بیش‏تر از طرف دولت مورد خدشه است تا از طرف افراد جامعه. امام با وجود این که کرامت ذاتی را برای تمام انسان‏ها قائل بوده، کرامت ارزشی آنان را در رعایت قانون و تقوای الهی می‏دانست. بنابراین افرادی را که مخالف قانون عمل می‏کردند. به شدت خواهان اجرای عدالت علیه آنان می‏شد.از آنجا که کرامت انسانی تنها با اجرای عدالت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی و با حذف فساد و باندبازی‏ها و رانت خواری‏های مسئولان هر نظامی محقق می‏شود، لذا توصیه‏های امام همواره به حذف این موارد و عمل به قانون جمهوری اسلامی بود. ایشان هدف از تشکیل قانون و به طور کلی تشکیل جمهوری اسلامی را اجرای عدالت برمی شمرد. حتی هدف بعثت انبیا را نیز اجرای عدالت می‏دانست.

پی ‏نوشت‏ها:

قرآن کریم.

1. صحیفه نور، امام خمینی، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، تهران، 1361.

2. صحیفه امام، امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1378.

3. پیام انقلاب، م.د. قاجار، مؤسسه خدمات فرهنگی، 1362.

4. سرگذشت‏های ویژه از زندگی امام خمینی، مصطفی وجدانی، پیام آزادی، تهران،
1368.

5. پابه‏پای آفتاب، امیر رضا ستوده، نشر پنجره، تهران، 1373.

6. در سایه آفتاب، حسن رحیمیان، مؤسسه پاسدار اسلام، تهران، چاپ پنجم،
1373.

7. برداشت‏هایی از سیره امام خمینی، غلامعلی رجایی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار
امام خمینی، تهران، 1381.

8. قضا و قضاوت، علی اصغر اعظمی، بیژن سلیمانی فارسانی، مؤسسه تنظیم و نشر
آثار امام خمینی، تهران، 1383.

[1]. حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، ج 1، ص 77.

[1]. روم (30): 40.

[1]. ذاریات(51): 56.

[1]. سجده(32): 9.

[1]. بقره(2): 31.

[1]. بقره(2): 285.

[1]. اسراء(17) : 70.

[1]. حجرات(49) : 13.

[1]. نساء(4): 1.

[1]. حجر(15) : 26.

[1]. صحیفۀ امام، ج14، ص 145.

[1]. صحیفۀ نور، ج16،ص 143.

[1]. همان، ج20، ص123.

[1]. همان، ج4، ص 167.

[1]. همان، ج 8، ص 114.

[1]. همان، ص 256.

[1]. همان، ج 5، ص 144.

[1]. همان، ج10، ص 197.

[1]. همان، ج 11، ص 254.

[1]. علق (96):‏ 1.

[1]. صحیفه نور، ج 13، ص 229.

[1]. همان، ج 16، ص 94.

[1]. همان، ج 20، ص 236.

.[1] همان، ج 21، ص 71.

.[1] قانون اساسی جمهوری اسلامی، اصل دوم.

[1]. صحیفه امام، ج3، ص 510.

[1]. همان، ج 14، ص 69.

[1]. صحیفه نور، ج 3، ص 48.

[1]. همان، ج 17، ص77 ـ 78.

[1]. همان، ج5، ص 241.

.[1] همان، ص 115.

.[1] پیام انقلاب، ش18، ص 48.

.[1] سرگذشت‏های ویژه از زندگی امام، ج 4، ص 133.

[1]. روزنامه اطلاعات، آیت الله هاشمی رفسنجانی، 4/8/1365.

[1]. پا به پای آفتاب، ج 4، ص 152.

[1]. روزنامه کیهان، آیت الله جوادی آملی، 19/3/1369.

[1]. روزنامه اطلاعات، فریده مصطفوی، 11/12/1360.

[1]. صحیفۀ نور، ج 14، ص 145.

[1]. سرگذشت های ویژه از زندگی امام، ج4، ص 130.

[1]. صحیفۀ نور، ج5، ص 187.

.[1] سرگذشت های ویژه از زندگی امام، ج4، ص 135.

[1]. روزنامه جمهوری اسلامی، سید هاشم رسولی محلاتی، 7/4/1368.

[1]. در سایه آفتاب، ص 129.

[1]. مرز داران، آشتیانی، ش 84، ص 22.

[1]. برداشت‏هایی از سیره امام، ج4، ص 263.

[1]. صحیفۀ نور، ج 21، ص 206.

[1]. روزنامه سلام، آیت الله خلخالی، 15/5/71.

[1]. برداشت‏هایی از سیرۀ امام، ج4.

.[1] صحیفۀ نور، ج18، ص 94.

[1]. صحیفه امام، ج 4، ص 266.

[1]. صحیفۀ نور، ج 18، ص 145.

.[1] تبیان، دفتر 22، ص 3.

[1]. همان، ص 9.

[1]. همان، ص 13 ـ 14.

[1]. همان، ص 89.

[1]. همان، ص 95.

[1]. همان، ص 105.

[1]. همان، ص 132.

[1]. همان، ص 137.

[1]. همان، ص 156.

[1]. همان، بند6 از فرمان 8 ماده‏ای امام خمینی.

[1]. تبیان، ج 22، ص 157.

[1]. همان، ص 156.

[1]. همان، ص 194.

[1]. همان، ص 216.

[1]. همان، ص 219 ـ 221.

[1]. همان ، ص 232.

[1]. فصلنامة حقوق عمومی، ش1، ص 28.

انتهای پیام

دیدگاه شما