جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

انتظار، عرصه جدال خرافه و حقیقت -۱۲

سیماى حضرت مهدى در اندیشه امام خمینى‏

محمدامین صادقى ارزگانى‏

کد خبر: ۱۸۲۲۱
سیماى حضرت مهدى در اندیشه امام خمینى‏

اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلان‌ترین و البته پرچالش‌ترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. حقیقتی "انتظار" را گویی با تاریخی پر از تحریف سرشته اند. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبی‌ها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعی‌یی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و حقیقت است. امام خمینی از جمله بزرگ‌ترین کنشگران این عرصه بودند سخنان و سیره او در رد خرافه‌‌ها و در پاسداشت حقیقت، راهگشای جامعه ای است که امروز بیش از هر زمان دیگری در گرداب دروغ و خرافه فرو برده شده است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافه‌گویی‌ها بپردازیم و از زبان صاحب‌نظران انتظار بگوییم چرا خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافه‌گویی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل می‌آید، یادداشت محمدامین صادقى ارزگانى‏ پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:

مقدمه

مسئله مهدویت و ظهور قائم آل محمد صلى‏الله علیه و آله، جزء بنیادى‏ترین و زنده‏ترین مسائل دینى، اعتقادى و اسلامى بخصوص از منظر مکتب اهل بیت (ع) است، به همین دلیل دین‏پژوهان هر کدام به نوبه خود و طبق نیاز و اقتضائات زمان خود به نحوى درباره آن سخن گفته‏اند. از کسانى که جریان ظهور مصلح کل و عدل‏گستر جهانى در آثار و اندیشه او پرفروغ تجلى کرده مصلح بزرگ قرن بیستم امام خمینى است. امام درباره مهدویت از جنبه‏هاى مختلف به طور زنده، آموزنده و کارآمد سخن گفته است که در این مقاله نمودارى از سخنان ایشان طرح و تحلیل مى‏شود. بى‏تردید مسئله مهدویت از جهات متعدد قابل طرح است، اما برخى جنبه‏هاى آن ویژگى و برجستگى خاص دارد.

1. نقش حضرت مهدى در نظام عالم‏

یکى از مباحث مهم مهدویت نقش آن حضرت در نظام آفرینش است. لذا در داده‏هاى دینى بر این نکته اصرار شده که زمین در پرتو وجود حجت خداوند پایدار است، و اگر جهت الهى‏ لحظه‏اى در روى زمین نباشد زمین از هم متلاشى مى‏شود، از جمله امام صادق علیه‏السلام، فرمود: «لوبقیت الارض بغیر امامٍ لسافت» 1 یعنى اگر زمینى بدون امام باشد، فرو مى‏ریزد و از هستى ساقط مى‏گردد.

و در روایت دیگر امام باقر علیه‏السلام فرمود: «لو انّ الامام رُفع من الارض ساعهً لَماجت باهلها کما یموج البحر باهله» 2 یعنى اگر امام و حجت خدا لحظه‏اى از زمین گرفته شود، زمین با اهل آن همانند دریا دچار اضطراب مى‏شود. از این‏گونه روایات برمى‏آید که وجود حضرت مهدى (عج) به عنوان آخرین امام و حجت خداوند در زمین از ضرورى‏ترین نیازهاى عالم آفرینش است، زیرا آن حضرت واسطه فیض خداوند در عالم است، و این حقیقت در اندیشه امام خمینى به گونه‏اى زیبا تجلى کرده از جمله ایشان مى‏گوید: «ولى‏الله اعظم و بقیه‏الله فى ارضه ارواحنا لمقدمه الفداء که واسطه فیض و عنایات حق تعالى است و دعاى خیرش بدرقه امت جد بزرگوارش صلى‏الله علیه و آله، مى‏باشد ...» 3

و هم‏چنین در اشعار نغز عرفانى خود نیز در چند مورد بر این نکته که در روایات آمده اشاره کرده از جمله گفته است:

حضرت صاحب زمان مشکوه انوار الهى‏

مالک کون و مکان مرآت ذات لامکانى‏

مظهر قدرت، ولى عصر، سلطان دو عالم‏

قائم آل محمد مهدى آخر زمانى‏

با بقاء ذات مسعودش همه موجود باقى‏

بى‏لحاظ اقدسش یکدم همه مخلوق فانى‏

خوشه‏چین فرمن فیضش همه عرشى و فرشى‏

ریزه خوار خوان احسانش همه انسى و جانى‏

از طفیل هستى‏اش هستى موجودات عالم‏

جوهرىّ و عقل و نامىّ و حیوانىّ و کانى 4

2. حضرت مهدى عصاره موجودات‏

یکى از حقایق دیگر که درباره حضرت مهدى مطرح است و نوعاً در ره‏آورد عرفانى بزرگان اهل معرفت بیشتر مطرح شده آن است که قائم آل محمد (ص) عصاره پدیده‏هاى عالم‏ خلقت است، زیرا آنها انسان کامل را قلب و خلاصه عالم مى‏دانند لذا در کلمات برخى از آنان چنین آمده است: «آدمیان زبده و خلاصه کاینات و میوه درخت موجوداتند و انسان کامل زُبده و خلاصه آدمیان است. موجودات جمله به یک بار در تحت نظر انسان کامل‏اند.» 5

امام خمینى که در عرفان همانند بسیارى از معاریف دیگر الهى دیدگاه بلندى دارد، با این روى‏کرد عرفانى درباره حضرت مهدى به عنوان یکى از مصداقهاى انسان کامل، کاملًا موافق بوده و خود نیز در این زمینه نکته‏هاى آموزنده بیان کرده از جمله گفته است: «والعصر ان الانسان لفى خسر،- عصر- هم محتمل است که در این زمان حضرت سلام‏الله علیه باشد یا انسان کامل که مصداق بزرگش رسول اکرم و ائمه هدى، و در عصر ما حضرت مهدى سلام‏الله علیه است. قسم به عصاره موجودات عصر، فشرده موجودات، این که فشرده همه عالم است، یک نسخه‏اى است، نسخه تمام عالم، همه عالم در این موجود، در این انسان کامل عصاره است و خلأ به این عصاره قسم مى‏خورد.» 6

و در جاى دیگر نیز با اشاره به آیه مبارکه سوره والعصر، از حضرت مهدى به عنوان مصداق انسان کامل که عصاره همه موجودات است یاد نموده است 7 و هم‏چنین در جاى دیگر مى‏گوید: «وارث نبوت، امام امت و عصاره خلقت ولى عصر عجل‏الله تعالى فرجه الشریف است.» 8

3. حضرت مهدى خاتم ولایت‏

خاتم ولایت از مباحث مهم و مسایل بنیادین عرفانى است که در آثار بزرگان اهل عرفان به تفصیل درباره آن بحث شده، و مسئله خاتم ولایت بودن حضرت مهدى به عنوان بهترین ره‏آورد اندیشه بسیارى از بزرگان اهل معرفت مطرح است که در کلمات برخى از آنان در این‏باره چنین تصریح شده است «خاتم اولیاء تابع حکم شرع است چنان که مهدى که در آخر زمان مى‏آید در احکام تابع شریعت حضرت محمد (ص) است، اما در معارف و علوم حقیقى همه انبیاء و اولیا تابع اوست، زیرا باطن او باطن حضرت محمد (ص) است. به این دلیل گفته شده که او حسنه‏اى از حسنات سید مرسلین است.» 9

وجود حضرت مهدى (علیه‏السلام) به عنوان آخرین امام و حجت خداوند در زمین از ضرورى‏ترین نیازهاى عالم آفرینش است‏ این مسئله در اندیشه عرفانى امام خمینى نیز تجلى کرده است وى در این‏باره مى‏گوید: «همان‏طور که رسول اکرم به حسب واقع حاکم بر جمیع موجودات است، حضرت مهدى همان‏طور حاکم بر جمیع موجودات است، آن خاتم رسل است، و این خاتم ولایت، آن خاتم ولایت کلى بالاصاله است و این خاتم ولایت کلى به تبعیت است.» 10

نکته اساسى که در کلام عرفا و سخن امام وجود دارد و نباید پوشیده بماند آن است که چون ولایت مهدى جلوه‏اى از ولایت مقام ختم مرتبت است به همین دلیل ولایت او ولایت کامله است و همه تابع ولایت او هستند.

4. حضرت مهدى (عج) سرّ امتداد لیله‏القدر

در روایتى از امام محمدتقى علیه‏السلام درباره لیله‏القدر رسیده که فرمود: «یا معشر الشیعه خاصِموا بسوره انّا انزلناه فى لیله القدر تفلحوا» 11 یعنى اى شیعیان در مقام بحث باید با سوره مبارکه قدر استدلال نمایید تا پیروز شوید.

مراد حضرت آن است که در سوره قدر از نزول فرشتگان خبر داده و فرمود: «تنزل الملائکه والروح فیها باذن ربّهم» 12 در این آیه جریان نزول فرشتگان با فعل مضارع بیان شده است که دلالت بر استمرار مى‏کند بنابراین به نص قرآن کریم تا پایان دنیا فرشتگان با روح‏القدس در شب قدر به زمین فرود مى‏آیند، پس باید بعد از پیامبر اکرم کسى که غیر از نبوت به همه صفات معنوى آن حضرت متصف است وجود داشته باشد و با فرشتگان و روح‏القدس سنخیت وجودى داشته باشد تا آنها در شب قدر در زمین به حضور او بیایند بى‏تردید هیچ کسى غیر از امام معصوم چنین شایستگى ندارد و مهدى موعود به عنوان آخرین پرچمدار امامت و ولایت تنها کسى است که سبب امتداد جریان نزول فرشتگان در شب قدر شده است. 13

بنابراین حضرت مهدى در واقع سرّ امتداد لیله‏القدر است و وجود مبارک او سبب فرو آمدن فرشتگان در شب قدر مى‏شود، این حقیقت در اندیشه امام خمینى نیز به خوبى تبلور یافته از جمله مى‏گوید: «امتداد لیله‏القدر: اگر سرّ لیله‏القدر و سرّ نزول ملائکه در شبهاى قدر که الآن هم براى ولىّ اعظم حضرت صاحب سلام‏الله علیه این معنا امتداد دارد، سرّ این‏ها را ما بدانیم، همه مشکلات ما آسان مى‏شود.» 14 و در جاى دیگر با اشاره به مفهوم لیله‏القدر با تفصیل بیشترى در این‏باره سخن گفته و چنین اظهار داشته است: «چون لیله‏القدر، لیله توجه تام ولىّ کامل و ظهور سلطنت ملکوتیه اوست، به توسط نفس شریف ولى کامل و امام عصر هر عصر و قطب هر زمان که امروز حضرت بقیه‏الله فى‏الارضین، سیدنا و مولانا و امامنا حجه بن الحسن العسکرى ارواحنا فداه، است، تغییرات و تبدیلات در عالم واقع شود، پس هر یک از جزئیات طبیعت را خواهد بطئى حرکت کند و هریک را خواهد سریع حرکت کند و هر رزقى را خواهد توسعه دهد، و هر یک را خواهد تضییق کند، و این اراده، اراده حق است و ظل و شعاع اراده ازلیّه و تابع فرامین الهیّه است.» 15

5. نظارت حضرت مهدى به عملکرد ما

یکى از آموزنده‏ترین نکته‏ها در بحث مهدویت که اثر تربیتى عمیقى به همراه دارد، آن است که حضرت مهدى (ع) به طور مستقیم و غیرمستقیم ناظر بر عملکرد ماست. چون در روایات متعدد این مسئله مطرح شده که اعمال مردم در هفته به انسان کامل و حجت الهى عرضه مى‏شود، چه این که او به عنوان خلیفه خداوند در زمین به طور مستقیم ناظر بر عملکرد انسان‏هاست و در قیامت به عنوان شاهد و گواه نسبت به اعمال انسان گواهى مى‏دهد. از جمله در روایتى چنین آمده: «تعرض الاعمال یوم الخمس على رسول‏الله و على‏الائمه» 16 یعنى اعمال مردم روز پنج‏شنبه بر رسول خدا و ائمه (علیهم‏السلام) عرضه مى‏شود.

و در ذیل این آیه که فرمود: «فکیف اذا جئنا من کل امه بشهید و جئنابک على هولاء شهیدا» 17 یعنى پس چگونه است حالشان آنگاه که از هر امتى گواهى آوریم، و تو را به آنان گواه آوریم. در روایتى از امام صادق (ع) چنین نقل شده که فرمود: این آیه درخصوص امت محمد (ص) نازل شده که در هر عصرى امامى از ما اهل بیت شاهد آنها و حضرت محمد (ص) شاهد ماست. 18

این حقیقت به عنوان یکى از زنده‏ترین آموزه‏هاى مسئله مهدویت در اندیشه امام خمینى به صورت زیبا مطرح شده و ایشان با اشاره به این نکته که انسان از جهات مختلف تحت مراقبت‏هاى گوناگون الهى قرار دارد و مأموران الهى به طور دقیق عملکردهاى انسان را کنترل و ثبت مى‏کنند، درخصوص حضرت مهدى به عنوان یکى از کسانى که مراقب اعمال ماست و عملکرد بد ما سبب ناخشنودى آن حضرت مى‏شود چنین اظهار داشته است: «ببینید که تحت مراقبت هستید، نامه اعمال ما مى‏رود پیش امام زمان (سلام‏الله علیه) هفته‏اى دو دفعه- به حسب روایت- که خداى نخواسته از من و شما و سایر دوستان امام زمان سلام‏الله علیه یک وقت چیزى صادر بشود که موجب افسردگى امام زمان (سلام‏الله علیه) باشد.» 19 و در جاى دیگر مى‏گوید: «خلاف ما براى امام زمان سرشکستگى دارد، دفاتر را وقتى بردند خدمت ایشان، و ایشان دید شیعه‏هاى او دارد این کار را مى‏کند این ملائکه‏الله که بردند پیش او دید، سرشکسته مى‏شود امام زمان» 20

و هم‏چنین در وصیت‏نامه الهى و سیاسى خود به عنوان زنده‏ترین سند که بیانگر نکته‏هاى بسیار آموزنده و عمیق است درباره نظارت حضرات ائمه معصومین (ع) بخصوص حضرت مهدى موعود (ع) مى‏گوید: «ما مفتخریم که ائمه معصومین از على بن ابى طالب گرفته تا منجى بشر حضرت مهدى صاحب زمان علیهم الآف التحیّات والسلام که به قدرت خداوند قادر، زنده و ناظر امور است، ائمه ما هستند.» 21 بى‏تردید طرح این مسئله براى همگان بخصوص عاشقان و شیعیان حضرت مهدى بهترین و مؤثرترین نکته تربیتى را به همراه دارد، زیرا هنگامى که انسان مؤمن و معتقد در کنار سایر اعتقادات دینى این باور مذهبى را نیز مورد توجه قرار دهد که نه تنها خداوند از طریق ناظران و مراقبان چون فرشتگان خود بر ما و اعمال ما نظارت نامحسوس دارد، بلکه انسان کامل و امام هر عصر به عنوان خلیفه او نیز به طور نسبتاً محسوس ناظر اعمال انسان است و در این عصر همه رفتارهاى ما تحت نظارت مستقیم و غیرمستقیم امام زمان (عج) قرار دارد و حضرت گذشته از آن که شاهد اعمال ماست در هفته نامه اعمال ما به محضر و حضور او عرضه مى‏شود، به طور یقین مواظبت و مراقبت بیشتر خواهد نمود که عمل خلافى از او سر نزند، و از این رهگذر دل امام زمانش از او نرنجد و تلاش خواهد کرد که در حضور و محضر او ادب انسانى و اخلاق الهى را مراعات کند و به انجام وظایف بندگى خود پاى‏بندى بیشترى داشته باشد. پس این اندیشه و کلام امام خمینى براى همگان بخصوص نسل نواندیش همه جوامع اسلامى پیام زنده و پُربارى به همراه دارد. امید است در عصرى که اخلاق انسانى و دستورات اسلامى از سوى فرهنگ مهاجم استکبار جهانى شدیداً مورد تهدید قرار گرفته طرح این‏گونه حقایق الهى آنهم در قالب اندیشه و کلام مصلح بزرگ معاصر حضرت امام خمینى مفید و نجات‏بخش واقع شود.

6. مهدى پرچمدار توحید و رهایى‏

همچنان که عنایت و لطف الهى اقتضاء مى‏کند اشخاصى در میان بشر پدید آیند وظایف انسان را درباره توحید و یگانه‏پرستى و سایر تکالیف الهى از طریق وحى دریافت کنند و به مردم تعلیم دهند، همچنین ایجاب مى‏کند که حقایق و معارف وحى همواره در میان مردم محفوظ بماند و افرادى پیوسته وجود داشته باشند که دین خدا نزد آنها محفوظ باشد و در وقت مصلحت به طور کامل احکام خدا در زمین اجرا شود. 22 در میان آورندگان وحى، ابراهیم خلیل از کعبه نداى توحید سر داد و مقام ختمى مرتبت به عنوان آخرین فرستاده خداوند منادى توحید از کعبه بود و در میان حافظان دین پیامبر خاتم، مهدى موعود به عنوان آخرین سلسله اوصیاء معصوم پیامبر، روزى از کعبه نداى توحید سر خواهد داد و پرچم رهایى انسان را از زیر ظلم و ستم سالاران، برافراشته و آدم و عالم را از بیداد ستمکاران نجات خواهد داد.

«وارث نبوت، امام امت و عصاره خلقت، ولى عصر عجل‏الله تعالى فرجه الشریف است»

«همان‏طور که رسول اکرم به حسب واقع، حاکم بر جمیع موجودات است، حضرت مهدى همان‏طور حاکم بر جمیع موجودات است»

این مسئله نیز همانند سایر مسائل در اندیشه امام خمینى به صورت بسیار دل‏انگیز مطرح شده و درباره آن گفته است: «ابراهیم خلیل در اول زمان و حبیب خدا و فرزند عزیزش مهدى موعود روحى فداه در آخر زمان از کعبه نداى توحید سر دادند و مى‏دهند ... مهدى منتظر در لسان ادیان و به اتفاق مسلمین از کعبه ندا سر مى‏دهند و بشریت را به توحید مى‏خواند.» 23

در جاى دیگر به عنصر دادگرى و نجات‏بخش بودن حضرت تکیه نموده و مى‏گوید: «آخرین ذخیره امامت حضرت بقیه‏الله ارواحنا فداه و یگانه دادگستر ابدى و بزرگ پرچمدار رهایى انسان از قیود ظلم و ستم استکبار سلام بر او و سلام بر منتظران واقعى او، و سلام بر غیبت و ظهور او، و سلام بر آنان که ظهورش را با حقیقت درک مى‏کنند و از جام هدایت و معرفت او لبریز مى‏شوند.» 24

امام در این کلام گذشته از جنبه سیاسى به جنبه معنوى و الهى وجود مقدس حضرت مهدى اشاره کرده و بر شئون مختلف وجودى آن حضرت درود فرستاده است و این به جهت آن است که غیبت آن حضرت همانند ظهورش پربرکت، نجات‏بخش است و مؤثر است، زیرا وظیفه امام تنها بیان صورى معارف و راهنمایى ظاهرى مردم نیست و امام چنان که وظیفه راهنمایى صورى مردم را به عهده دارد هم‏چنان ولایت و رهبرى باطنى اعمال را عهده‏دار است و اوست که حیات معنوى مردم را تنظیم مى‏کند و حقایق اعمال را به سوى خدا سوق مى‏دهد. بدیهى است که حضور و غیبت جسمانى امام در این‏باره تفاوت ندارد، و امام از راه باطن به نفوس و ارواح مردم اشراف دارد اگرچه از چشم جسمانى آنها مستور است به همین دلیل وجودش پیوسته لازم است گرچه زمان ظهور آن حضرت تاکنون فرا نرسیده است. 25 و به جهت آن که همه حالات و شئون وجودى حضرت بقیه‏الله به نحوى براى عالم و آدم برکت آفرین است در زیارت آن حضرت گفته مى‏شود: «السلام علیک حین تقوم، السلام علیک حین تقعد، السلام علیک حین تَقَرءُ و تبیّن، السلام علیک حین تصلّى و تقنت، السلام علیک حین ترکع و تسجد، السلام علیک حین تُصبح و تُمسى.» 26

یعنى «سلام بر تو وقتى که قیام و ظهور مى‏نمایى، و وقتى که در پرده غیب مى‏نشینى، سلام بر تو هنگامى که کتاب خدا را مى‏خوانى و حقایق آن را بیان مى‏دارى، سلام بر تو هنگامى که نماز مى‏گذارى و قنوت مى‏خوانى، سلام بر تو به وقتى که رکوع و سجده بجا مى‏آورى، سلام بر تو به هنگامى که صبح و عصر دارى.»

امام خمینى در جاى دیگر از حضرت مهدى به عنوان تنها کسى یاد نموده که آرمان توحید تمام انبیاء و سفیران الهى بدست او تحقق خواهد یافت و مایه نجات آدم و عالم که هدف اساسى بعثت انبیاء بوده است خواهد شد. لذا مى‏گوید: «تحقق بخش غایت بعثت انبیاء حضرت خاتم الاوصیاء و مفخر الاولیاء حجه‏بن حسن العسکرى، بزرگ شخصیتى که برپاکننده عدالتى است که بعثت انبیاء علیهم‏السلام، براى آن بود ... ابرمردى که جهان را از شر ستمگران و دغلبازان تطهیر مى‏نماید و زمین را پس از آن که ظلم وجود آن را فراگرفته، پر از عدل و داد مى‏نماید و مستکبران جهان را سرکوب و مستضعفان جهان را وارثان ارض مى‏نماید.» 27

7. حضرت مهدى ذ خیره خداوند در زمین‏

بى‏تردید بشر از روزى که در بستر زمین قرار گرفته است همواره آرزوى یک زندگى اجتماعى همراه با سعادت و آسایش را داشته و دارند، و به امید رسیدن چنین روزى لحظه‏شمارى مى‏کند و بر اساس تحلیل فلسفى اگر این خواسته انسان تحقق عینى و خارجى نمى‏داشت و در حد یک آرمان دست‏نیافتنى بود هرگز چنین آرزو و امید همگانى در نهاد بشر نقش نمى‏بست چنان که‏ اگر غذایى نمى‏بود گرسنگى هم نبود و اگر آبى وجود نمى‏داشت تشنگى تحقق نمى‏گرفت، پس معلوم مى‏شود به حکم ضرورت و جبر تکوینى آینده جهان روزى را به خود خواهد دید که در آن روز جامعه بشرى به آرزوى خود برسد و در کنار هم در صلح و صفا با هم‏زیستى مسالمت‏آمیز همراه با معنویت و غرق در فضیلت و کمال زندگى نماید. این حقیقت بدست تواناى انسانى که از او در معارف دینى به مهدى و قائم آل محمد (ص) یاد شده عینیت مى‏یابد 28 و به این دلیل امام خمینى از حضرت مهدى به ذخیره خداوند براى بشر یاد نمود و گفته است: «خودمان را مهیا کنیم از براى آمدن آن حضرت، من نمى‏دانم، اسم رهبر روى ایشان بگذاریم، بزرگتر از این است، نمى‏توانیم بگوییم که شخص اول است، براى این که دومى در کار نیست، ایشان را نمى‏توانیم ما با هیچ تعبیرى تعبیر کنیم. الّا همین که مهدى موعود است، آنى است که خدا ذخیره کرده است براى بشر.» 29

در جاى دیگر با تفصیل بیشتر بحث کرده و مى‏گوید: «... مهدى موعود سلام‏الله علیه که خداوند ذخیره کرده است او را ... حضرت عدالت را در تمام عالم گسترش مى‏دهد و آن چیزى که انبیاء موفق نشدند، خداى تعالى ایشان را ذخیره کرده است اجرا بکند و همه اولیاء آرزو داشتند لکن موانع اسباب این شد که نتوانستند اجرا کنند، بدست آن بزرگوار اجرا بشود، این که او را طول عمر داده براى همچو معنایى بعد از انبیاء و اولیاى بزرگ مهدى موعود یک موجودى است که ذخیره شده است براى یک همچو مطلبى» 30 بنابراین مهدى موعود تنها فردى است که براى تحقق آرمان و آرزوى دیرین بشر ذخیره شده و روزى در سایه حکومت و دولت کریمه آن حضرت عالم و آدم در صلح و صفا و آسایش به سر خواهند برد.

8. مهدى مجرى عدالت در تمام شئون انسانى‏

اجراى عدالت جزء اساسى‏ترین اهداف و انگیزه‏هاى الهى انبیاء و اولیاء و مصلحان الهى در طول تاریخ بوده است و هم‏چنین اجراى عدالت در حکومت عدل‏گستر جهانى نیز به عنوان اصل بنیادین مطرح است و در روایات متعدد بر آن تأکید شده و بزرگان اهل عرفان نیز با استناد به روایات و معارف شهودى خود اظهار داشته‏اند که خداوند خلیفه‏اى دارد که روزى ظهور مى‏کند و زمین را که از ظلم و بیداد پُر شده است، از عدل و قسط پُر مى‏نماید و اگر از عمر دنیا تنها یک روز باقى بماند، خداوند آن روز را طولانى خواهد کرد تا این خلیفه الهى که از عترت رسول خدا و از فرزندان فاطمه و هم‏نام پیامبر است ظهور نماید. 31 بنابراین جریان عدالت‏گسترى جزء اهداف اساسى دولت کریمه و حکومت جهانى حضرت مهدى است، اما پرسش مهم در این‏باره آن است که قلمرو این عدالت تا کجاست؟ آیا در سایه دولت کریمه مهدى تنها در بُعد اقتصادى و اجتماعى و مانند آن عدالت اجرا مى‏شود یا تمام شئون عالم و آدم به برکت آن عدل کل تعدیل و اصلاح خواهد شد؟

ظاهراً در میان صاحب‏نظران که درباره عدالت‏گسترى حضرت مهدى سخن گفته‏اند، امام خمینى نخستین فردى است که قلمرو عدالت‏گسترى دولت کریمه حضرت مهدى را فراتر از ابعاد «ما مفتخریم که ائمه معصومین از على بن ابى طالب گرفته تا منجى بشریت، مهدى صاحب زمان علیهم الآف التحیّات والسلام که به قدرت خداوند قادر، زنده و ناظر امور است، ائمه ما هستند.»

اقتصادى و اجتماعى و مانند آن که نوعاً مورد توجه عمومى است، مطرح کرده و اصلاح تمام شئون عالم و آدم را جزء قلمرو عدالت‏گسترى آن حضرت خوانده و از این رهگذر روزنه جدیدى براى افراد محقق در مسئله مهدویت گشوده است تا جریان عدالت‏گسترى مهدى را با استفاده از متون دینى با این رویکرد نیز مورد تحقیق و تحلیل قرار دهند. امام خود در این‏باره مى‏گوید: «قضیه غیبت حضرت صاحب، قضیه مهمى است که به ما مسائل مى‏فهماند، منجمله این که براى یک همچو کار بزرگى که در تمام دنیا عدالت به معناى واقعى اجرا بشود، در تمام بشر نبوده کسى الّا مهدى موعود ... هر یک از انبیاء که آمدند براى اجراى عدالت آمدند لکن موفق نشدند حتى رسول ختمى (ص) که براى اصلاح بشر آمده بود و براى اجراى عدالت آمده بود و براى تربیت بشر آمده بود باز در زمان خودشان موفق نشدند و آن کسى که به این معنا موفق خواهد شد و عدالت را در تمام دنیا اجرا خواهد کرد نه آن هم این عدالتى که مردم عادى مى‏فهمند که فقط قضیه عدالت در زمین براى رفاه مردم باشد، بلکه عدالت در تمام مراتب انسانیت، انسان اگر انحرافى پیدا کند، انحراف عملى، انحراف روحى، انحراف عقل، برگرداندن این انحرافات را به معناى خودش. این ایجاد عدالت است در انسان، اگر اخلاق منحرف باشد از این انحراف وقتى به اعتدال برگردد این عدالت در او تحقق پیدا کرده است، اگر در عقاید انحرافاتى باشد برگرداندن آن عقاید کج به عقیده صحیح و صراط مستقیم، این ایجاد عدالت است در عقل انسان.» 32

آن‏گونه که اشاره شد این نحو تفسیر از عدالت‏گسترى حضرت مهدى گرچه در متون و روایات به گونه‏اى اشاره شده اما در میان اهل تحقیق و اندیشه به نظر مى‏رسد که حضرت امام خمینى در طرح و یا احیاى این حقیقت همانند بسیارى از معارف دیگر مبتکر و پیش‏آهنگ است و شایسته است این اندیشه بلند او سبب شود که بزرگان اهل تحقیق این مسئله را در مباحث مهدویت بسط و گسترش دهند.

9. مفهوم انتظار

یکى از مهمترین مسائل مهدویت که در اندیشه امام خمینى به صورت زنده و کارآمد تجلى کرده مسئله انتظار ظهور حضرت مهدى (ع) است. این مسئله که با تفسیرها و برداشت‏هاى گوناگون در میان منتظران حضرت مهدى (ع) مطرح است، در اندیشه امام خمینى با تفسیر کاملًا متفاوت ارائه شده است و به دلیل اهمیت آن مورد توجه خاص ایشان بوده است لذا با تفصیل بیشتر و در موارد متعدد درباره آن سخن گفته و با نقد بسیارى از برداشت‏هایى که نوعاً ناکارآمد و کم‏اثر و یا بعضاً نادرست است، دیدگاه حیات‏بخشى در این‏باره مطرح نموده است که به چند نمونه از سخنان ایشان اشاره مى‏شود: «بعضى‏ها انتظار فرج را به این مى‏دانند که در مسجد، در حسینیه، در منزل بنشینند و دعا کنند و فرج امام زمان (سلام‏الله علیه) را از خدا بخواهند، ... و یک دسته دیگر انتظار فرج را مى‏گفتند این است که ما کار نداشته باشیم به این که در جهان چه مى‏گذرد، بر ملت‏ها چه مى‏گذرد، ما تکلیف‏هاى خودمان را عمل مى‏کنیم، براى جلوگیرى از این امور هم خود حضرت بیایند انشاءالله درست مى‏کنند، دیگر ما تکلیفى نداریم، تکلیف ما همین است که دعا کنیم ایشان بیایند و کارى به کار آنچه در دنیا مى‏گذرد نداشته باشیم.» 33

در جاى دیگر با رد این‏گونه برداشت‏ها مى‏گوید: «این منطق اشخاصى است که مى‏خواهند از زیر بار در بروند، اسلام اینها را نمى‏پذیرد، اسلام این را به هیچ چیز نمى‏شمرد، اینها مى‏خواهند از زیر بار در بروند، یک چیز درست مى‏کنند دو تا روایت از این طرف و آن طرف مى‏گردند پیدا مى‏کنند ... این خلاف قرآن است ... اگر صد تا همچو روایت‏هایى بیاید ضربه به جدار مى‏شود.» 34

آرمان توحید تمام انبیاء به دست حضرت مهدى (عج) تحقق خواهد یافت‏

موضوع «انتظار» مورد توجه ویژه امام خمینى بود و ایشان تلاش کرد تا با نقد برداشت‏هاى ناصحیح از این موضوع، مفهوم درست آن را که پاسخگوى انسان معاصر باشد، ارائه دهد

بدین‏ترتیب حضرت امام خمینى با هرگونه برداشت که موجب تخدیر مردم از انتظار ظهور شود به شدّت مبارزه کرد و با نقد و نکوهش کسانى که اندیشه‏ها و برداشت‏هاى ناصواب از انتظار حضرت مهدى (عج) ارائه مى‏دهند و از خود سلب مسئولیت مى‏کنند و همه مسئولیت‏ها را متوجه امام زمان و محول به آن حضرت مى‏نمایند، مى‏گوید: «یک عده دیگرى بودند که مى‏گفتند که هر حکومتى اگر در زمان غیبت محقق بشود این حکومت باطل است و برخلاف اسلام است، آنها مغرور بودند، آنهایى که بازیگر نبودند، مغرور بودند به بعضى روایاتى که وارد شده است بر این امر که هر عَلَمى بلند شود قبل از ظهور حضرت، آن عَلَم عَلَم باطل است، آنها خیال کرده بودند که نه هر حکومتى باشد. در صورتى که آن روایات [اشاره دارد] که هرکس عَلَم مهدى به عنوان مهدویت بلند کند، حالا ما فرض مى‏کنیم که یک همچو روایاتى باشد آیا معنایش اینست که از ما دیگر تکلیف ساقط است؟ این خلاف ضرورت اسلام، خلاف قرآن است ... شاید الآن هم بسیارى باور کنند که نه حکومت نباید باشد و زمان حضرت صاحب بیاید، و هر حکومتى در غیر زمان حضرت باطل است، این یعنى هرج و مرج، ما، درستش مى‏کنیم تا حضرت بیاید.» 35

در مجموع از سخنان حضرت امام بدست مى‏آید که انتظار مورد توجه ویژه ایشان بوده و تلاش کرده با نقد برداشت‏هاى ناصحیح از مسئله انتظار، مفهوم درست و تفسیر زنده و کارآمد که بتواند پاسخ‏گوى انسان معاصر باشد ارائه دهد. امام ضمن بیانى مبسوط مى‏گوید: «در بعضى‏روایات هست که یکى از چیزهاى مستحب این است که مؤمنین در حال انتظار اسلحه هم داشته باشند، اسلحه مهیا، نه این که اسلحه را بگذارند کنار و بنشینند منتظر، اسلحه داشته باشند براى این که با ظلم مقابله کنند با جور مقابله کنند، تکلیف است، نهى از منکر است بر همه ما تکلیف است. باید مقابله کنیم با این دستگاههاى ظالم خصوصاً دستگاههایى که با اساس مخالفند.» 36 بازن چى مى‏فرماید: «ما باید فراهم کنیم کار را فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک بکنیم کار را همچو بکنیم که مهیا بشود عالم براى آمدن حضرت.» 37

بى‏تردید این تفسیر از انتظار ظهور حضرت مهدى (عج) که در اندیشه و کلمات امام خمینى مطرح شده آن‏گونه که خود اشاره کرده است با روح و حقیقت اسلام سازگارتر است، زیرا انتظار ظهور به عنوان یک آموزه دینى و مذهبى باید بگونه‏اى طرح و تفسیر شود که روحیّه تحرک، پویایى در جهت تکامل معنوى، احیاى معارف و دستورات آسمانى و نشر حقایق دینى و زمینه عمل به آموزه‏هاى مذهبى را در میان افراد جامعه بیشتر ایجاد کند و مردم را به سوى زندگى همراه با معنویت سوق دهد و حیات دینى و معنوى را در کالبد فرد و جامعه تزریق نماید، چون اسلام دین زندگى و حیات در ابعاد مختلف آن است لذا فرمود: «یا ایها الذین امنوا استجیبوا لله و لرسوله اذا دعاکم لما یحیکم» 38 یعنى اى کسانى که ایمان آورده‏اید، چون خدا و پیامبر، شما را به چیزى فراخواندند که به شما حیات مى‏بخشد، آنان را اجابت کنید و مسئله انتظار نیز در قاموس اسلام بخصوص مذهب شیعه جزء زنده‏ترین آموزه‏هاى الهى است که در انسان امید به آینده برتر و حیات متعالى‏ترى را نوید مى‏دهد و این حقیقت را از تفسیر امام خمینى از جریان انتظار بخوبى مى‏توان دریافت کرد. پس به جرأت مى‏توان گفت در اندیشه امام خمینى موضوع مهدویت همانند بسیارى از حقایق دیگر اسلام، زنده، حیات‏بخش و نویددهنده مطرح شده است. روحش شاد، اندیشه‏اش پاینده و انقلابش پایدار باد.

منابع و مأخذ:

1. اصول کافى، کتاب الحجه باب ان‏الارض لاتخلو من حجه، ج 1، ص 252، حدیث 10، نشر مؤسسه تحقیقات و انتشارات نور، بى‏تا، بى‏جا.

2. همان، حدیث 12، ص 253.

3. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینى)، ص 316، ج 17، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول، سال 1378 ش.

4. دیوان امام، (با شرح و تفسیر قادر فاضلى)، ص 49، نشر فضیلت علم، بى‏جا، چاپ اول، 1371 ش.

5. عزیزالدین نسفى، انسان کامل، ص 74، نشر کتابخانه طهورى، تهران 1377 ش.

6. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 12، ص 423.

7. همان، ج 8، ص 328.

8. همان، ج 9، ص 24.

9. قاسانى، عبدالرزاق، شرح فصوص‏الحکم، فص شیشیه، ص 43، نشر بیدار، قم 1370 ش.

10. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 20، ص 249.

11. اصول کافى، ج 1، کتاب حجه باب شأن سوره قدر، حدیث 6، ص 364.

12. سوره قدر، آیه 3.

13. حسن‏زاده آمل، انسان در قرآن، ص 244، نشر الزهرا، تهران 1369 ش.

14. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام) ج 19، ص 285.

15. امام خمینى، آداب الصلوه، ص 327، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام، چاپ 6، خرداد ماه 1378 ش.

16. مجلسى محمدباقر، بحارالانوار، ج 23، باب 20، حدیث 38، ص 345، دارالاحیاء التراث العربى، بیروت 1403 ق.

17. سوره نساء، آیه 41.

18. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج 23، باب 20، حدیث 1، ص 336.

19. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 8، ص 391.

20. همان، ج 8، ص 423.

21. همان، ج 21، ص 396.

22. علّامه طباطبائى، شیعه در اسلام، دفتر انتشارات اسلامى، قم 1373 ش.

23. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 18، ص 87.

24. همان، ج 21، ص 325.

25. علامه طباطبائى، شیعه در اسلام، ص 152.

26. مفاتیح‏الجنان، زیارت صاحب‏الامر 4، ص 924، انتشارات آستان قدس رضوى، مشهد 1377 ش.

27. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 14، ص 472.

28. علامه طباطبائى، شیعه در اسلام.

29. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 21، ص 325.

30. همان، ج 12، ص 482.

31. محیى الدین عربى، فتوحات مکیه، ج 3، باب 366، ص 327، نشر صادر، بیروت، بى‏تا.

32. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 12، ص 482.

33. همان، ج 21، ص 13.

34. همان، ج 3، ص 340.

35. همان، ج 21، ص 17.

36. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 21، ص 14.

37. همان، ج 21، ص 17- 14.

38. سوره انفال، آیه 23.

منبع: حضور (51)، ص: 136 الی 153

انتهای پیام

دیدگاه شما