اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلانترین و البته پرچالشترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. حقیقتی "انتظار" را گویی با تاریخی پر از تحریف سرشته اند. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبیها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعییی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و حقیقت است. امام خمینی از جمله بزرگترین کنشگران این عرصه بودند سخنان و سیره او در رد خرافهها و در پاسداشت حقیقت، راهگشای جامعه ای است که امروز بیش از هر زمان دیگری در گرداب دروغ و خرافه فرو برده شده است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافهگوییها بپردازیم و از زبان صاحبنظران انتظار بگوییم چرا خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافهگویی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل میآید، یادداشت محمدامین صادقى ارزگانى پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:
مقدمه
مسئله مهدویت و ظهور قائم آل محمد صلىالله علیه و آله، جزء بنیادىترین و زندهترین مسائل دینى، اعتقادى و اسلامى بخصوص از منظر مکتب اهل بیت (ع) است، به همین دلیل دینپژوهان هر کدام به نوبه خود و طبق نیاز و اقتضائات زمان خود به نحوى درباره آن سخن گفتهاند. از کسانى که جریان ظهور مصلح کل و عدلگستر جهانى در آثار و اندیشه او پرفروغ تجلى کرده مصلح بزرگ قرن بیستم امام خمینى است. امام درباره مهدویت از جنبههاى مختلف به طور زنده، آموزنده و کارآمد سخن گفته است که در این مقاله نمودارى از سخنان ایشان طرح و تحلیل مىشود. بىتردید مسئله مهدویت از جهات متعدد قابل طرح است، اما برخى جنبههاى آن ویژگى و برجستگى خاص دارد.
1. نقش حضرت مهدى در نظام عالم
یکى از مباحث مهم مهدویت نقش آن حضرت در نظام آفرینش است. لذا در دادههاى دینى بر این نکته اصرار شده که زمین در پرتو وجود حجت خداوند پایدار است، و اگر جهت الهى لحظهاى در روى زمین نباشد زمین از هم متلاشى مىشود، از جمله امام صادق علیهالسلام، فرمود: «لوبقیت الارض بغیر امامٍ لسافت» 1 یعنى اگر زمینى بدون امام باشد، فرو مىریزد و از هستى ساقط مىگردد.
و در روایت دیگر امام باقر علیهالسلام فرمود: «لو انّ الامام رُفع من الارض ساعهً لَماجت باهلها کما یموج البحر باهله» 2 یعنى اگر امام و حجت خدا لحظهاى از زمین گرفته شود، زمین با اهل آن همانند دریا دچار اضطراب مىشود. از اینگونه روایات برمىآید که وجود حضرت مهدى (عج) به عنوان آخرین امام و حجت خداوند در زمین از ضرورىترین نیازهاى عالم آفرینش است، زیرا آن حضرت واسطه فیض خداوند در عالم است، و این حقیقت در اندیشه امام خمینى به گونهاى زیبا تجلى کرده از جمله ایشان مىگوید: «ولىالله اعظم و بقیهالله فى ارضه ارواحنا لمقدمه الفداء که واسطه فیض و عنایات حق تعالى است و دعاى خیرش بدرقه امت جد بزرگوارش صلىالله علیه و آله، مىباشد ...» 3
و همچنین در اشعار نغز عرفانى خود نیز در چند مورد بر این نکته که در روایات آمده اشاره کرده از جمله گفته است:
حضرت صاحب زمان مشکوه انوار الهى
مالک کون و مکان مرآت ذات لامکانى
مظهر قدرت، ولى عصر، سلطان دو عالم
قائم آل محمد مهدى آخر زمانى
با بقاء ذات مسعودش همه موجود باقى
بىلحاظ اقدسش یکدم همه مخلوق فانى
خوشهچین فرمن فیضش همه عرشى و فرشى
ریزه خوار خوان احسانش همه انسى و جانى
از طفیل هستىاش هستى موجودات عالم
جوهرىّ و عقل و نامىّ و حیوانىّ و کانى 4
2. حضرت مهدى عصاره موجودات
یکى از حقایق دیگر که درباره حضرت مهدى مطرح است و نوعاً در رهآورد عرفانى بزرگان اهل معرفت بیشتر مطرح شده آن است که قائم آل محمد (ص) عصاره پدیدههاى عالم خلقت است، زیرا آنها انسان کامل را قلب و خلاصه عالم مىدانند لذا در کلمات برخى از آنان چنین آمده است: «آدمیان زبده و خلاصه کاینات و میوه درخت موجوداتند و انسان کامل زُبده و خلاصه آدمیان است. موجودات جمله به یک بار در تحت نظر انسان کاملاند.» 5
امام خمینى که در عرفان همانند بسیارى از معاریف دیگر الهى دیدگاه بلندى دارد، با این روىکرد عرفانى درباره حضرت مهدى به عنوان یکى از مصداقهاى انسان کامل، کاملًا موافق بوده و خود نیز در این زمینه نکتههاى آموزنده بیان کرده از جمله گفته است: «والعصر ان الانسان لفى خسر،- عصر- هم محتمل است که در این زمان حضرت سلامالله علیه باشد یا انسان کامل که مصداق بزرگش رسول اکرم و ائمه هدى، و در عصر ما حضرت مهدى سلامالله علیه است. قسم به عصاره موجودات عصر، فشرده موجودات، این که فشرده همه عالم است، یک نسخهاى است، نسخه تمام عالم، همه عالم در این موجود، در این انسان کامل عصاره است و خلأ به این عصاره قسم مىخورد.» 6
و در جاى دیگر نیز با اشاره به آیه مبارکه سوره والعصر، از حضرت مهدى به عنوان مصداق انسان کامل که عصاره همه موجودات است یاد نموده است 7 و همچنین در جاى دیگر مىگوید: «وارث نبوت، امام امت و عصاره خلقت ولى عصر عجلالله تعالى فرجه الشریف است.» 8
3. حضرت مهدى خاتم ولایت
خاتم ولایت از مباحث مهم و مسایل بنیادین عرفانى است که در آثار بزرگان اهل عرفان به تفصیل درباره آن بحث شده، و مسئله خاتم ولایت بودن حضرت مهدى به عنوان بهترین رهآورد اندیشه بسیارى از بزرگان اهل معرفت مطرح است که در کلمات برخى از آنان در اینباره چنین تصریح شده است «خاتم اولیاء تابع حکم شرع است چنان که مهدى که در آخر زمان مىآید در احکام تابع شریعت حضرت محمد (ص) است، اما در معارف و علوم حقیقى همه انبیاء و اولیا تابع اوست، زیرا باطن او باطن حضرت محمد (ص) است. به این دلیل گفته شده که او حسنهاى از حسنات سید مرسلین است.» 9
وجود حضرت مهدى (علیهالسلام) به عنوان آخرین امام و حجت خداوند در زمین از ضرورىترین نیازهاى عالم آفرینش است این مسئله در اندیشه عرفانى امام خمینى نیز تجلى کرده است وى در اینباره مىگوید: «همانطور که رسول اکرم به حسب واقع حاکم بر جمیع موجودات است، حضرت مهدى همانطور حاکم بر جمیع موجودات است، آن خاتم رسل است، و این خاتم ولایت، آن خاتم ولایت کلى بالاصاله است و این خاتم ولایت کلى به تبعیت است.» 10
نکته اساسى که در کلام عرفا و سخن امام وجود دارد و نباید پوشیده بماند آن است که چون ولایت مهدى جلوهاى از ولایت مقام ختم مرتبت است به همین دلیل ولایت او ولایت کامله است و همه تابع ولایت او هستند.
4. حضرت مهدى (عج) سرّ امتداد لیلهالقدر
در روایتى از امام محمدتقى علیهالسلام درباره لیلهالقدر رسیده که فرمود: «یا معشر الشیعه خاصِموا بسوره انّا انزلناه فى لیله القدر تفلحوا» 11 یعنى اى شیعیان در مقام بحث باید با سوره مبارکه قدر استدلال نمایید تا پیروز شوید.
مراد حضرت آن است که در سوره قدر از نزول فرشتگان خبر داده و فرمود: «تنزل الملائکه والروح فیها باذن ربّهم» 12 در این آیه جریان نزول فرشتگان با فعل مضارع بیان شده است که دلالت بر استمرار مىکند بنابراین به نص قرآن کریم تا پایان دنیا فرشتگان با روحالقدس در شب قدر به زمین فرود مىآیند، پس باید بعد از پیامبر اکرم کسى که غیر از نبوت به همه صفات معنوى آن حضرت متصف است وجود داشته باشد و با فرشتگان و روحالقدس سنخیت وجودى داشته باشد تا آنها در شب قدر در زمین به حضور او بیایند بىتردید هیچ کسى غیر از امام معصوم چنین شایستگى ندارد و مهدى موعود به عنوان آخرین پرچمدار امامت و ولایت تنها کسى است که سبب امتداد جریان نزول فرشتگان در شب قدر شده است. 13
بنابراین حضرت مهدى در واقع سرّ امتداد لیلهالقدر است و وجود مبارک او سبب فرو آمدن فرشتگان در شب قدر مىشود، این حقیقت در اندیشه امام خمینى نیز به خوبى تبلور یافته از جمله مىگوید: «امتداد لیلهالقدر: اگر سرّ لیلهالقدر و سرّ نزول ملائکه در شبهاى قدر که الآن هم براى ولىّ اعظم حضرت صاحب سلامالله علیه این معنا امتداد دارد، سرّ اینها را ما بدانیم، همه مشکلات ما آسان مىشود.» 14 و در جاى دیگر با اشاره به مفهوم لیلهالقدر با تفصیل بیشترى در اینباره سخن گفته و چنین اظهار داشته است: «چون لیلهالقدر، لیله توجه تام ولىّ کامل و ظهور سلطنت ملکوتیه اوست، به توسط نفس شریف ولى کامل و امام عصر هر عصر و قطب هر زمان که امروز حضرت بقیهالله فىالارضین، سیدنا و مولانا و امامنا حجه بن الحسن العسکرى ارواحنا فداه، است، تغییرات و تبدیلات در عالم واقع شود، پس هر یک از جزئیات طبیعت را خواهد بطئى حرکت کند و هریک را خواهد سریع حرکت کند و هر رزقى را خواهد توسعه دهد، و هر یک را خواهد تضییق کند، و این اراده، اراده حق است و ظل و شعاع اراده ازلیّه و تابع فرامین الهیّه است.» 15
5. نظارت حضرت مهدى به عملکرد ما
یکى از آموزندهترین نکتهها در بحث مهدویت که اثر تربیتى عمیقى به همراه دارد، آن است که حضرت مهدى (ع) به طور مستقیم و غیرمستقیم ناظر بر عملکرد ماست. چون در روایات متعدد این مسئله مطرح شده که اعمال مردم در هفته به انسان کامل و حجت الهى عرضه مىشود، چه این که او به عنوان خلیفه خداوند در زمین به طور مستقیم ناظر بر عملکرد انسانهاست و در قیامت به عنوان شاهد و گواه نسبت به اعمال انسان گواهى مىدهد. از جمله در روایتى چنین آمده: «تعرض الاعمال یوم الخمس على رسولالله و علىالائمه» 16 یعنى اعمال مردم روز پنجشنبه بر رسول خدا و ائمه (علیهمالسلام) عرضه مىشود.
و در ذیل این آیه که فرمود: «فکیف اذا جئنا من کل امه بشهید و جئنابک على هولاء شهیدا» 17 یعنى پس چگونه است حالشان آنگاه که از هر امتى گواهى آوریم، و تو را به آنان گواه آوریم. در روایتى از امام صادق (ع) چنین نقل شده که فرمود: این آیه درخصوص امت محمد (ص) نازل شده که در هر عصرى امامى از ما اهل بیت شاهد آنها و حضرت محمد (ص) شاهد ماست. 18
این حقیقت به عنوان یکى از زندهترین آموزههاى مسئله مهدویت در اندیشه امام خمینى به صورت زیبا مطرح شده و ایشان با اشاره به این نکته که انسان از جهات مختلف تحت مراقبتهاى گوناگون الهى قرار دارد و مأموران الهى به طور دقیق عملکردهاى انسان را کنترل و ثبت مىکنند، درخصوص حضرت مهدى به عنوان یکى از کسانى که مراقب اعمال ماست و عملکرد بد ما سبب ناخشنودى آن حضرت مىشود چنین اظهار داشته است: «ببینید که تحت مراقبت هستید، نامه اعمال ما مىرود پیش امام زمان (سلامالله علیه) هفتهاى دو دفعه- به حسب روایت- که خداى نخواسته از من و شما و سایر دوستان امام زمان سلامالله علیه یک وقت چیزى صادر بشود که موجب افسردگى امام زمان (سلامالله علیه) باشد.» 19 و در جاى دیگر مىگوید: «خلاف ما براى امام زمان سرشکستگى دارد، دفاتر را وقتى بردند خدمت ایشان، و ایشان دید شیعههاى او دارد این کار را مىکند این ملائکهالله که بردند پیش او دید، سرشکسته مىشود امام زمان» 20
و همچنین در وصیتنامه الهى و سیاسى خود به عنوان زندهترین سند که بیانگر نکتههاى بسیار آموزنده و عمیق است درباره نظارت حضرات ائمه معصومین (ع) بخصوص حضرت مهدى موعود (ع) مىگوید: «ما مفتخریم که ائمه معصومین از على بن ابى طالب گرفته تا منجى بشر حضرت مهدى صاحب زمان علیهم الآف التحیّات والسلام که به قدرت خداوند قادر، زنده و ناظر امور است، ائمه ما هستند.» 21 بىتردید طرح این مسئله براى همگان بخصوص عاشقان و شیعیان حضرت مهدى بهترین و مؤثرترین نکته تربیتى را به همراه دارد، زیرا هنگامى که انسان مؤمن و معتقد در کنار سایر اعتقادات دینى این باور مذهبى را نیز مورد توجه قرار دهد که نه تنها خداوند از طریق ناظران و مراقبان چون فرشتگان خود بر ما و اعمال ما نظارت نامحسوس دارد، بلکه انسان کامل و امام هر عصر به عنوان خلیفه او نیز به طور نسبتاً محسوس ناظر اعمال انسان است و در این عصر همه رفتارهاى ما تحت نظارت مستقیم و غیرمستقیم امام زمان (عج) قرار دارد و حضرت گذشته از آن که شاهد اعمال ماست در هفته نامه اعمال ما به محضر و حضور او عرضه مىشود، به طور یقین مواظبت و مراقبت بیشتر خواهد نمود که عمل خلافى از او سر نزند، و از این رهگذر دل امام زمانش از او نرنجد و تلاش خواهد کرد که در حضور و محضر او ادب انسانى و اخلاق الهى را مراعات کند و به انجام وظایف بندگى خود پاىبندى بیشترى داشته باشد. پس این اندیشه و کلام امام خمینى براى همگان بخصوص نسل نواندیش همه جوامع اسلامى پیام زنده و پُربارى به همراه دارد. امید است در عصرى که اخلاق انسانى و دستورات اسلامى از سوى فرهنگ مهاجم استکبار جهانى شدیداً مورد تهدید قرار گرفته طرح اینگونه حقایق الهى آنهم در قالب اندیشه و کلام مصلح بزرگ معاصر حضرت امام خمینى مفید و نجاتبخش واقع شود.
6. مهدى پرچمدار توحید و رهایى
همچنان که عنایت و لطف الهى اقتضاء مىکند اشخاصى در میان بشر پدید آیند وظایف انسان را درباره توحید و یگانهپرستى و سایر تکالیف الهى از طریق وحى دریافت کنند و به مردم تعلیم دهند، همچنین ایجاب مىکند که حقایق و معارف وحى همواره در میان مردم محفوظ بماند و افرادى پیوسته وجود داشته باشند که دین خدا نزد آنها محفوظ باشد و در وقت مصلحت به طور کامل احکام خدا در زمین اجرا شود. 22 در میان آورندگان وحى، ابراهیم خلیل از کعبه نداى توحید سر داد و مقام ختمى مرتبت به عنوان آخرین فرستاده خداوند منادى توحید از کعبه بود و در میان حافظان دین پیامبر خاتم، مهدى موعود به عنوان آخرین سلسله اوصیاء معصوم پیامبر، روزى از کعبه نداى توحید سر خواهد داد و پرچم رهایى انسان را از زیر ظلم و ستم سالاران، برافراشته و آدم و عالم را از بیداد ستمکاران نجات خواهد داد.
«وارث نبوت، امام امت و عصاره خلقت، ولى عصر عجلالله تعالى فرجه الشریف است»
«همانطور که رسول اکرم به حسب واقع، حاکم بر جمیع موجودات است، حضرت مهدى همانطور حاکم بر جمیع موجودات است»
این مسئله نیز همانند سایر مسائل در اندیشه امام خمینى به صورت بسیار دلانگیز مطرح شده و درباره آن گفته است: «ابراهیم خلیل در اول زمان و حبیب خدا و فرزند عزیزش مهدى موعود روحى فداه در آخر زمان از کعبه نداى توحید سر دادند و مىدهند ... مهدى منتظر در لسان ادیان و به اتفاق مسلمین از کعبه ندا سر مىدهند و بشریت را به توحید مىخواند.» 23
در جاى دیگر به عنصر دادگرى و نجاتبخش بودن حضرت تکیه نموده و مىگوید: «آخرین ذخیره امامت حضرت بقیهالله ارواحنا فداه و یگانه دادگستر ابدى و بزرگ پرچمدار رهایى انسان از قیود ظلم و ستم استکبار سلام بر او و سلام بر منتظران واقعى او، و سلام بر غیبت و ظهور او، و سلام بر آنان که ظهورش را با حقیقت درک مىکنند و از جام هدایت و معرفت او لبریز مىشوند.» 24
امام در این کلام گذشته از جنبه سیاسى به جنبه معنوى و الهى وجود مقدس حضرت مهدى اشاره کرده و بر شئون مختلف وجودى آن حضرت درود فرستاده است و این به جهت آن است که غیبت آن حضرت همانند ظهورش پربرکت، نجاتبخش است و مؤثر است، زیرا وظیفه امام تنها بیان صورى معارف و راهنمایى ظاهرى مردم نیست و امام چنان که وظیفه راهنمایى صورى مردم را به عهده دارد همچنان ولایت و رهبرى باطنى اعمال را عهدهدار است و اوست که حیات معنوى مردم را تنظیم مىکند و حقایق اعمال را به سوى خدا سوق مىدهد. بدیهى است که حضور و غیبت جسمانى امام در اینباره تفاوت ندارد، و امام از راه باطن به نفوس و ارواح مردم اشراف دارد اگرچه از چشم جسمانى آنها مستور است به همین دلیل وجودش پیوسته لازم است گرچه زمان ظهور آن حضرت تاکنون فرا نرسیده است. 25 و به جهت آن که همه حالات و شئون وجودى حضرت بقیهالله به نحوى براى عالم و آدم برکت آفرین است در زیارت آن حضرت گفته مىشود: «السلام علیک حین تقوم، السلام علیک حین تقعد، السلام علیک حین تَقَرءُ و تبیّن، السلام علیک حین تصلّى و تقنت، السلام علیک حین ترکع و تسجد، السلام علیک حین تُصبح و تُمسى.» 26
یعنى «سلام بر تو وقتى که قیام و ظهور مىنمایى، و وقتى که در پرده غیب مىنشینى، سلام بر تو هنگامى که کتاب خدا را مىخوانى و حقایق آن را بیان مىدارى، سلام بر تو هنگامى که نماز مىگذارى و قنوت مىخوانى، سلام بر تو به وقتى که رکوع و سجده بجا مىآورى، سلام بر تو به هنگامى که صبح و عصر دارى.»
امام خمینى در جاى دیگر از حضرت مهدى به عنوان تنها کسى یاد نموده که آرمان توحید تمام انبیاء و سفیران الهى بدست او تحقق خواهد یافت و مایه نجات آدم و عالم که هدف اساسى بعثت انبیاء بوده است خواهد شد. لذا مىگوید: «تحقق بخش غایت بعثت انبیاء حضرت خاتم الاوصیاء و مفخر الاولیاء حجهبن حسن العسکرى، بزرگ شخصیتى که برپاکننده عدالتى است که بعثت انبیاء علیهمالسلام، براى آن بود ... ابرمردى که جهان را از شر ستمگران و دغلبازان تطهیر مىنماید و زمین را پس از آن که ظلم وجود آن را فراگرفته، پر از عدل و داد مىنماید و مستکبران جهان را سرکوب و مستضعفان جهان را وارثان ارض مىنماید.» 27
7. حضرت مهدى ذ خیره خداوند در زمین
بىتردید بشر از روزى که در بستر زمین قرار گرفته است همواره آرزوى یک زندگى اجتماعى همراه با سعادت و آسایش را داشته و دارند، و به امید رسیدن چنین روزى لحظهشمارى مىکند و بر اساس تحلیل فلسفى اگر این خواسته انسان تحقق عینى و خارجى نمىداشت و در حد یک آرمان دستنیافتنى بود هرگز چنین آرزو و امید همگانى در نهاد بشر نقش نمىبست چنان که اگر غذایى نمىبود گرسنگى هم نبود و اگر آبى وجود نمىداشت تشنگى تحقق نمىگرفت، پس معلوم مىشود به حکم ضرورت و جبر تکوینى آینده جهان روزى را به خود خواهد دید که در آن روز جامعه بشرى به آرزوى خود برسد و در کنار هم در صلح و صفا با همزیستى مسالمتآمیز همراه با معنویت و غرق در فضیلت و کمال زندگى نماید. این حقیقت بدست تواناى انسانى که از او در معارف دینى به مهدى و قائم آل محمد (ص) یاد شده عینیت مىیابد 28 و به این دلیل امام خمینى از حضرت مهدى به ذخیره خداوند براى بشر یاد نمود و گفته است: «خودمان را مهیا کنیم از براى آمدن آن حضرت، من نمىدانم، اسم رهبر روى ایشان بگذاریم، بزرگتر از این است، نمىتوانیم بگوییم که شخص اول است، براى این که دومى در کار نیست، ایشان را نمىتوانیم ما با هیچ تعبیرى تعبیر کنیم. الّا همین که مهدى موعود است، آنى است که خدا ذخیره کرده است براى بشر.» 29
در جاى دیگر با تفصیل بیشتر بحث کرده و مىگوید: «... مهدى موعود سلامالله علیه که خداوند ذخیره کرده است او را ... حضرت عدالت را در تمام عالم گسترش مىدهد و آن چیزى که انبیاء موفق نشدند، خداى تعالى ایشان را ذخیره کرده است اجرا بکند و همه اولیاء آرزو داشتند لکن موانع اسباب این شد که نتوانستند اجرا کنند، بدست آن بزرگوار اجرا بشود، این که او را طول عمر داده براى همچو معنایى بعد از انبیاء و اولیاى بزرگ مهدى موعود یک موجودى است که ذخیره شده است براى یک همچو مطلبى» 30 بنابراین مهدى موعود تنها فردى است که براى تحقق آرمان و آرزوى دیرین بشر ذخیره شده و روزى در سایه حکومت و دولت کریمه آن حضرت عالم و آدم در صلح و صفا و آسایش به سر خواهند برد.
8. مهدى مجرى عدالت در تمام شئون انسانى
اجراى عدالت جزء اساسىترین اهداف و انگیزههاى الهى انبیاء و اولیاء و مصلحان الهى در طول تاریخ بوده است و همچنین اجراى عدالت در حکومت عدلگستر جهانى نیز به عنوان اصل بنیادین مطرح است و در روایات متعدد بر آن تأکید شده و بزرگان اهل عرفان نیز با استناد به روایات و معارف شهودى خود اظهار داشتهاند که خداوند خلیفهاى دارد که روزى ظهور مىکند و زمین را که از ظلم و بیداد پُر شده است، از عدل و قسط پُر مىنماید و اگر از عمر دنیا تنها یک روز باقى بماند، خداوند آن روز را طولانى خواهد کرد تا این خلیفه الهى که از عترت رسول خدا و از فرزندان فاطمه و همنام پیامبر است ظهور نماید. 31 بنابراین جریان عدالتگسترى جزء اهداف اساسى دولت کریمه و حکومت جهانى حضرت مهدى است، اما پرسش مهم در اینباره آن است که قلمرو این عدالت تا کجاست؟ آیا در سایه دولت کریمه مهدى تنها در بُعد اقتصادى و اجتماعى و مانند آن عدالت اجرا مىشود یا تمام شئون عالم و آدم به برکت آن عدل کل تعدیل و اصلاح خواهد شد؟
ظاهراً در میان صاحبنظران که درباره عدالتگسترى حضرت مهدى سخن گفتهاند، امام خمینى نخستین فردى است که قلمرو عدالتگسترى دولت کریمه حضرت مهدى را فراتر از ابعاد «ما مفتخریم که ائمه معصومین از على بن ابى طالب گرفته تا منجى بشریت، مهدى صاحب زمان علیهم الآف التحیّات والسلام که به قدرت خداوند قادر، زنده و ناظر امور است، ائمه ما هستند.»
اقتصادى و اجتماعى و مانند آن که نوعاً مورد توجه عمومى است، مطرح کرده و اصلاح تمام شئون عالم و آدم را جزء قلمرو عدالتگسترى آن حضرت خوانده و از این رهگذر روزنه جدیدى براى افراد محقق در مسئله مهدویت گشوده است تا جریان عدالتگسترى مهدى را با استفاده از متون دینى با این رویکرد نیز مورد تحقیق و تحلیل قرار دهند. امام خود در اینباره مىگوید: «قضیه غیبت حضرت صاحب، قضیه مهمى است که به ما مسائل مىفهماند، منجمله این که براى یک همچو کار بزرگى که در تمام دنیا عدالت به معناى واقعى اجرا بشود، در تمام بشر نبوده کسى الّا مهدى موعود ... هر یک از انبیاء که آمدند براى اجراى عدالت آمدند لکن موفق نشدند حتى رسول ختمى (ص) که براى اصلاح بشر آمده بود و براى اجراى عدالت آمده بود و براى تربیت بشر آمده بود باز در زمان خودشان موفق نشدند و آن کسى که به این معنا موفق خواهد شد و عدالت را در تمام دنیا اجرا خواهد کرد نه آن هم این عدالتى که مردم عادى مىفهمند که فقط قضیه عدالت در زمین براى رفاه مردم باشد، بلکه عدالت در تمام مراتب انسانیت، انسان اگر انحرافى پیدا کند، انحراف عملى، انحراف روحى، انحراف عقل، برگرداندن این انحرافات را به معناى خودش. این ایجاد عدالت است در انسان، اگر اخلاق منحرف باشد از این انحراف وقتى به اعتدال برگردد این عدالت در او تحقق پیدا کرده است، اگر در عقاید انحرافاتى باشد برگرداندن آن عقاید کج به عقیده صحیح و صراط مستقیم، این ایجاد عدالت است در عقل انسان.» 32
آنگونه که اشاره شد این نحو تفسیر از عدالتگسترى حضرت مهدى گرچه در متون و روایات به گونهاى اشاره شده اما در میان اهل تحقیق و اندیشه به نظر مىرسد که حضرت امام خمینى در طرح و یا احیاى این حقیقت همانند بسیارى از معارف دیگر مبتکر و پیشآهنگ است و شایسته است این اندیشه بلند او سبب شود که بزرگان اهل تحقیق این مسئله را در مباحث مهدویت بسط و گسترش دهند.
9. مفهوم انتظار
یکى از مهمترین مسائل مهدویت که در اندیشه امام خمینى به صورت زنده و کارآمد تجلى کرده مسئله انتظار ظهور حضرت مهدى (ع) است. این مسئله که با تفسیرها و برداشتهاى گوناگون در میان منتظران حضرت مهدى (ع) مطرح است، در اندیشه امام خمینى با تفسیر کاملًا متفاوت ارائه شده است و به دلیل اهمیت آن مورد توجه خاص ایشان بوده است لذا با تفصیل بیشتر و در موارد متعدد درباره آن سخن گفته و با نقد بسیارى از برداشتهایى که نوعاً ناکارآمد و کماثر و یا بعضاً نادرست است، دیدگاه حیاتبخشى در اینباره مطرح نموده است که به چند نمونه از سخنان ایشان اشاره مىشود: «بعضىها انتظار فرج را به این مىدانند که در مسجد، در حسینیه، در منزل بنشینند و دعا کنند و فرج امام زمان (سلامالله علیه) را از خدا بخواهند، ... و یک دسته دیگر انتظار فرج را مىگفتند این است که ما کار نداشته باشیم به این که در جهان چه مىگذرد، بر ملتها چه مىگذرد، ما تکلیفهاى خودمان را عمل مىکنیم، براى جلوگیرى از این امور هم خود حضرت بیایند انشاءالله درست مىکنند، دیگر ما تکلیفى نداریم، تکلیف ما همین است که دعا کنیم ایشان بیایند و کارى به کار آنچه در دنیا مىگذرد نداشته باشیم.» 33
در جاى دیگر با رد اینگونه برداشتها مىگوید: «این منطق اشخاصى است که مىخواهند از زیر بار در بروند، اسلام اینها را نمىپذیرد، اسلام این را به هیچ چیز نمىشمرد، اینها مىخواهند از زیر بار در بروند، یک چیز درست مىکنند دو تا روایت از این طرف و آن طرف مىگردند پیدا مىکنند ... این خلاف قرآن است ... اگر صد تا همچو روایتهایى بیاید ضربه به جدار مىشود.» 34
آرمان توحید تمام انبیاء به دست حضرت مهدى (عج) تحقق خواهد یافت
موضوع «انتظار» مورد توجه ویژه امام خمینى بود و ایشان تلاش کرد تا با نقد برداشتهاى ناصحیح از این موضوع، مفهوم درست آن را که پاسخگوى انسان معاصر باشد، ارائه دهد
بدینترتیب حضرت امام خمینى با هرگونه برداشت که موجب تخدیر مردم از انتظار ظهور شود به شدّت مبارزه کرد و با نقد و نکوهش کسانى که اندیشهها و برداشتهاى ناصواب از انتظار حضرت مهدى (عج) ارائه مىدهند و از خود سلب مسئولیت مىکنند و همه مسئولیتها را متوجه امام زمان و محول به آن حضرت مىنمایند، مىگوید: «یک عده دیگرى بودند که مىگفتند که هر حکومتى اگر در زمان غیبت محقق بشود این حکومت باطل است و برخلاف اسلام است، آنها مغرور بودند، آنهایى که بازیگر نبودند، مغرور بودند به بعضى روایاتى که وارد شده است بر این امر که هر عَلَمى بلند شود قبل از ظهور حضرت، آن عَلَم عَلَم باطل است، آنها خیال کرده بودند که نه هر حکومتى باشد. در صورتى که آن روایات [اشاره دارد] که هرکس عَلَم مهدى به عنوان مهدویت بلند کند، حالا ما فرض مىکنیم که یک همچو روایاتى باشد آیا معنایش اینست که از ما دیگر تکلیف ساقط است؟ این خلاف ضرورت اسلام، خلاف قرآن است ... شاید الآن هم بسیارى باور کنند که نه حکومت نباید باشد و زمان حضرت صاحب بیاید، و هر حکومتى در غیر زمان حضرت باطل است، این یعنى هرج و مرج، ما، درستش مىکنیم تا حضرت بیاید.» 35
در مجموع از سخنان حضرت امام بدست مىآید که انتظار مورد توجه ویژه ایشان بوده و تلاش کرده با نقد برداشتهاى ناصحیح از مسئله انتظار، مفهوم درست و تفسیر زنده و کارآمد که بتواند پاسخگوى انسان معاصر باشد ارائه دهد. امام ضمن بیانى مبسوط مىگوید: «در بعضىروایات هست که یکى از چیزهاى مستحب این است که مؤمنین در حال انتظار اسلحه هم داشته باشند، اسلحه مهیا، نه این که اسلحه را بگذارند کنار و بنشینند منتظر، اسلحه داشته باشند براى این که با ظلم مقابله کنند با جور مقابله کنند، تکلیف است، نهى از منکر است بر همه ما تکلیف است. باید مقابله کنیم با این دستگاههاى ظالم خصوصاً دستگاههایى که با اساس مخالفند.» 36 بازن چى مىفرماید: «ما باید فراهم کنیم کار را فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک بکنیم کار را همچو بکنیم که مهیا بشود عالم براى آمدن حضرت.» 37
بىتردید این تفسیر از انتظار ظهور حضرت مهدى (عج) که در اندیشه و کلمات امام خمینى مطرح شده آنگونه که خود اشاره کرده است با روح و حقیقت اسلام سازگارتر است، زیرا انتظار ظهور به عنوان یک آموزه دینى و مذهبى باید بگونهاى طرح و تفسیر شود که روحیّه تحرک، پویایى در جهت تکامل معنوى، احیاى معارف و دستورات آسمانى و نشر حقایق دینى و زمینه عمل به آموزههاى مذهبى را در میان افراد جامعه بیشتر ایجاد کند و مردم را به سوى زندگى همراه با معنویت سوق دهد و حیات دینى و معنوى را در کالبد فرد و جامعه تزریق نماید، چون اسلام دین زندگى و حیات در ابعاد مختلف آن است لذا فرمود: «یا ایها الذین امنوا استجیبوا لله و لرسوله اذا دعاکم لما یحیکم» 38 یعنى اى کسانى که ایمان آوردهاید، چون خدا و پیامبر، شما را به چیزى فراخواندند که به شما حیات مىبخشد، آنان را اجابت کنید و مسئله انتظار نیز در قاموس اسلام بخصوص مذهب شیعه جزء زندهترین آموزههاى الهى است که در انسان امید به آینده برتر و حیات متعالىترى را نوید مىدهد و این حقیقت را از تفسیر امام خمینى از جریان انتظار بخوبى مىتوان دریافت کرد. پس به جرأت مىتوان گفت در اندیشه امام خمینى موضوع مهدویت همانند بسیارى از حقایق دیگر اسلام، زنده، حیاتبخش و نویددهنده مطرح شده است. روحش شاد، اندیشهاش پاینده و انقلابش پایدار باد.
منابع و مأخذ:
1. اصول کافى، کتاب الحجه باب انالارض لاتخلو من حجه، ج 1، ص 252، حدیث 10، نشر مؤسسه تحقیقات و انتشارات نور، بىتا، بىجا.
2. همان، حدیث 12، ص 253.
3. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام خمینى)، ص 316، ج 17، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول، سال 1378 ش.
4. دیوان امام، (با شرح و تفسیر قادر فاضلى)، ص 49، نشر فضیلت علم، بىجا، چاپ اول، 1371 ش.
5. عزیزالدین نسفى، انسان کامل، ص 74، نشر کتابخانه طهورى، تهران 1377 ش.
6. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 12، ص 423.
7. همان، ج 8، ص 328.
8. همان، ج 9، ص 24.
9. قاسانى، عبدالرزاق، شرح فصوصالحکم، فص شیشیه، ص 43، نشر بیدار، قم 1370 ش.
10. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 20، ص 249.
11. اصول کافى، ج 1، کتاب حجه باب شأن سوره قدر، حدیث 6، ص 364.
12. سوره قدر، آیه 3.
13. حسنزاده آمل، انسان در قرآن، ص 244، نشر الزهرا، تهران 1369 ش.
14. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام) ج 19، ص 285.
15. امام خمینى، آداب الصلوه، ص 327، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام، چاپ 6، خرداد ماه 1378 ش.
16. مجلسى محمدباقر، بحارالانوار، ج 23، باب 20، حدیث 38، ص 345، دارالاحیاء التراث العربى، بیروت 1403 ق.
17. سوره نساء، آیه 41.
18. مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، ج 23، باب 20، حدیث 1، ص 336.
19. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 8، ص 391.
20. همان، ج 8، ص 423.
21. همان، ج 21، ص 396.
22. علّامه طباطبائى، شیعه در اسلام، دفتر انتشارات اسلامى، قم 1373 ش.
23. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 18، ص 87.
24. همان، ج 21، ص 325.
25. علامه طباطبائى، شیعه در اسلام، ص 152.
26. مفاتیحالجنان، زیارت صاحبالامر 4، ص 924، انتشارات آستان قدس رضوى، مشهد 1377 ش.
27. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 14، ص 472.
28. علامه طباطبائى، شیعه در اسلام.
29. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 21، ص 325.
30. همان، ج 12، ص 482.
31. محیى الدین عربى، فتوحات مکیه، ج 3، باب 366، ص 327، نشر صادر، بیروت، بىتا.
32. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 12، ص 482.
33. همان، ج 21، ص 13.
34. همان، ج 3، ص 340.
35. همان، ج 21، ص 17.
36. امام خمینى، صحیفه امام (مجموعه آثار امام)، ج 21، ص 14.
37. همان، ج 21، ص 17- 14.
38. سوره انفال، آیه 23.
منبع: حضور (51)، ص: 136 الی 153