اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلانترین و البته پرچالشترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبیها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعییی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و حقیقت است. امام خمینی از جمله بزرگترین کنشگران این عرصه بودند سخنان و سیره او در رد خرافهها و در پاسداشت حقیقت، راهگشای جامعه ای است که امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حقیقت است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافهگوییها بپردازیم و از زبان صاحبنظران انتظار بگوییم خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافهگرایی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل میآید، گفتگوی پرتال امام خمینی با رضا بابایی، پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:
به عنوان سوال نخست بفرمایید مراد از انتظار چیست؟
همانطور که لغت و مفهوم انتظار بر می آید انتظار خوبی ها است انتظار نیکی ها و پیروزی حق بر باطل است. انتظار چون یک مفهوم است و ذهن مردم عادی عادت ندارد و با مفاهیم ارتباط بگیرد انتظار در قامت یک مفهوم با انتظار به معنای ظهور یک منجی گره خورده است تا انسان ها تجسم انتظار را بهتر درک کنند مفاهمی معمولا از ذهن می گیرند در مکتب تشیع با مصداق تبیین نداشت.
بحث انتظار یکی از مفاهیمی است که بیشترین تحریف ها را پشت سر خود داشته است چرا ؟ چرا اینقدر بحث های انحرافی درباره این موضوع مطرح شده است؟
ما دو گونه خرافات دادیم برخی خرافات،خرافات فرعی و جزئی هستند و مربوط به شاخ و برگ می شوند برخی خرافات ریشه ای هستند تا وقتی که خرافات ریشه ای و بنیادین وجود دارند. هر قدر هم بخواهیم خرافات فرعی و جزئی را رفع کنیم، باز توفیقی پیدا نخواهیم کرد چون از جای دیگر سر بر می آورند. در مساله عاشورا هم همینطور است ما در مساله عاشورا یکسری تحریف ها داریم که مربوط به شاخ و برگ است هر چه این شاخ و برگ زده بشود باز از ریشه و تنه رشد می کنند باید دید ریشه این خرافات چیست؟ به عقیده من ریشه خرافات در بد فهمی فلسفه انتظار است اگر روح انتظار و جان انتظار را درست بفهمیم خرافات جزئی هم اندک اندک از بین می روند ولی چون آن روح مفقود است دائما بر درخت آفت افزوده می شود.
این روح انتظار چیست که فقدانش منشأ خرافات است؟
روح انتظار همین مساله ای که گفتم اگر انتظار را انتظار خوبی ها، عدالت، انتظار کرامت بدانیم کم کم خرافاتی که کرامت و عدالت را از بین می برند، کم می شوند. ما متاسفانه روح انتظار را فراموش کرده ایم. کسی که در جامعه و خانواده در کسب و تجارت و سیاست، عدالت نمی ورزد یعنی روح انتظار در وجود او مرده است وقتی روح مرد، خرافات رشد می کنند. وقتی مفهوم اصلی و بنیادی مفقود شد، باید هر روز آماده رشد خرافات دیگری هم باشیم. جامعه ای که در آن عدالت و انصاف در مرکز و کانون توجهات نباشد در آن جامعه، انتظار و هر مفهوم خوب دیگری دائما آفت زده می شود و آسیب می بیند. در یک جمله، دلیل ظهور و بروز خرافات گرد مساله انتظار و عاشورا این است که ما روح اینها را فراموش کرده ایم و در کالبد آنها تعصب یافتیم.
مرز میان خرافه و انتظار کجاست؟ آیااصلا روش منطقی برای تبیین این مساله هست؟ گاهی برخی می آیند هر مساله ای را بنام انتظار مطرح می کنند؟
مرز روشن و شفافی وجود دارد. باید دید که انتظار از کجا طرح شد، به همان جا باید مراجعه کرد. اگر به سرچشمه ها مراجعه کنیم دچار خرافات نمی شویم. سرچشمه های مهم قرآن، عقل و روایات معتبر است. متاسفانه روایات نا معتبر و روایاتی که باید از آنها احراز کرد، فراوان است و معمولا مردم به اموری گرایش پیدا می کنند و این گرایشات را با روایات نا معتبر ارضاء می کنند. مرز میان انتظار و خرافه عقل و وحی است اگر در مساله انتظار فقط به روایات و قرآن و عقل رجوع کنیم هرگز دچار خرافات نمی شویم. گام نخست در مبارزه با خرافات یکی این است که به روح انتظار توجه کنیم و دوم اینکه از قرآن و روایات معتبر و عقل پا فراتر نگذاریم.
در تاریخ معاصر درباره انتظار خرافه ها و دروغ های بسیاری مطرح شده. برخی ها حتی اعلان ظهور کرده اند و برخی نیز تاریخ ظهور را معین کرده اند. چقدر این دروغ ها در اعتقاد مردم به انتظار تاثیر منفی می گذارد؟
تاثیرات فراوانی دارد. خصوصا اولین گروهی که عطای این کالا را به لقای آن می بخشند و از دین و دیانت دور می شوند، نخبگان هستند. اینطور نیست که نخبگان علمی و فرهنگی ما همه فرصت این را داشته باشند که مطالعه کنند و ببیند در متون اصلی چه مسائلی مطرح شده است. گاهی وقت ها همین قدر که می بینند یک آموزه ای اینقدر دچار آلودگی و آفت شده است حد و حدود آن پیدا نیست عطا را به لقامی بخشند و می روند.
جامعه دینی و علمای ما اگر بخواهند در این باره اقدامی بکنند، باید بدانند معیار، نخبگان هستند یعنی کسانی که می اندیشند و اهل تعمق هستند. اگر احیانا نخبگان جامعه از آموزه های اصلی فاصله گرفتند به این دو دلیل است: یا آموزه های ما غلط است یا متولیان آن آموزه به وظیفه خود به درستی عمل نکرده اند. الان متاسفانه چنین اتفاقی رخ داده است نه در مساله انتظار که در بسیاری از مسائل اعتقادی تشکیک صورت گرفته است. باید این تشکیک ها را جدی گرفت تشکیک متاسفانه بیشتر در میان تحصیل کردگان است و کسانی که بیشتر اهل قلم و اندیشه و تامل هستند. یا آموزه مشکل دارد و یا متولیان امور. ما اعتقاد داریم آموزه مشکل ندارد بنابراین ما به وظیفه خود درست عمل نکرده ایم.
خرافه را باید محصول تلاش چه کسانی دانست؟ آیا عمل سیاستمداران و کنشگران سیاسی هست که این خرافه ها را به وجود می آورند یا گروهی از دینداران؟
همه اینها سهیم هستند الان در روزگار ما بزرگترین مشکل جابجایی جایگاه ها است کسانی که باید به سیاست بپردازند وارد حوزه دین شده اند و کسانی که باید بخوانند و بنویسند وارد حوزه های دیگر شده اند. وقتی بنده که اهل کتاب و قلم هستم کارم را رها کنم و بسوی سیاست بروم آن سیاستمدار می آید جای من را می گیرد و این آموزه ها را به نفع خودش هزینه می کند.
مساله بعدی این است که به هر حال هر آموزه ای در هر یک از ادوار تاریخی، دچار دست اندازی هایی می شود این دست اندازیها روزی هموار خواهد شد وظیفه ما این است که این آموزه ها را از افراد و شخصیت ها جدا کنیم تا مبادا نخبگان و اندیشمندان جامعه گمان کنند که سرنوشت این آموزه ها سرنوشت زید و عمرو است یعنی اگر زید و عمرو از این آموزه استفاده کردند، مشکل حل است. در جامعه جهانی در چند قرن اخیر از علم هم سوء استفاده شده است اما کسی در حقانیت علم تردید نمی کند احیانا اگر از آموزه ای در میان تعالیم دینی، سواستفاده شد باید حساب آن آموزه را جدا کرد. برخی از سیاستمداران بجای آنکه به وظایف قانونی خود عمل کنند، خیالات و توهماتی را دامن می زنند و این باعث بدبینی مطلق در اقشار جامعه و بویژه نخبگان می شود .
بالاخره باید جامعه اسلامی چگونه با این خرافات برخورد کند آیا می شود برخورد فقهی و حقوقی و جرم انگاری که درباره دیگر رفتارهای نادرست مثل دروغ بستن به پیامبر وجود دارد، در این باره هم انجام داد؟
من به تجربه برایم ثابت شده است که برخوردهای پلیسی و ایجاد پلیس فرهنگی نتیجه بخش نیست. باید صدا را با صدا و قلم را با قلم پاسخ داد. باید پاسخ گفت. جامعه در فضای گفت و گو به بهترین گفتمان ها می رسد. گفت و گو را اگر احیانا به هر دلیلی تعطیل کنیم سودش مال دشمنان خواهد بود و دودش در چشم حقیقت جویان خواهد رفت. من خیلی با جرم انگاری اندیشه ها موافق نیستم. اندیشه پاسخی جز اندیشه نمی تواند داشته باشد و بخصوص اگر یکی از این دو اندیشه از رانت قدرت برخوردار باشد.
امام در سخنان خود بارها از تحجر صحبت کرده اند و یاران امام هم بارها گفته اند که امام بیشترین رنجی که کشیدند از همین متحجرین بود به نظر می رسد که اینها در همین مساله به انحراف کشیدن انتظار، فعالیت سازمان دهی شده ای دارند. دیدگاه امام در این باره را تبیین کنید.
دیدگاه امام روشن است. مخالفت ایشان با اهل تحجر آفتابی است. باید دید که چرا ما به این وضعیت رسیدیم. اندیشه امام الان اندیشه محجوری شده است می توان گفت ما مغلوب متحجرین شده ایم. منشأ این مساله بستن درهای گفت و گو بود. عده ای با تمسک به برخی از سخنان امام درها را بستند و تریبون را در اختیار عده ای خاص گذاشتند. اعتماد بیش از حد به یک گروه این نتایج را هم دارد. برخی این افراد از قدرت و ثروت برخوردار بودند و افکاری را در جامعه نشر دادند. اگر از همان ابتدا بر این مساله پافشاری می شد که تریبون نباید در دست عده ای خاص باشد و قلم نبایددر دست گروه های محدود باشد و همه حق دارند که بنویسند و اگر باب گفت و گو باز بود، کار به اینجا ها نمی رسید. حرفهای مختلف به گوش مردم می رسید و مردم انتخاب می کردند. ولی بر اساس انگیزه های سیاسی دهن های بسیاری را بستیم و به یک گروه، فرصت سخن گفتن دادیم. اگر امکان گفت وگو نباشد گل معنا نمی شکفد. باید از این تجربه ها درس بگیریم و اجازه بدهیم افکار مختلف و اندیشه های گوناگون مطرح شوند همه گفت و گو کنند و در استفاده از ابزارهای رسانه ای برابری و عدالت رعایت شود.
در فضای فعلی عده ای جن گیری و رمالی را مطرح می کنند و این مسائل را به نوعی با دین و بحث انتظار ربط می دهند این قضیه چقدر با حقیقت دین مطابقت می کند؟
اگر به سرچشمه ها و روایت معتبر و عقل و وحی مراجعه می کردیم به اینجا نمی رسیدم. اتفاق بسیار نامبارکی که افتاد، این بود که یک گروه با دعاوی سیاسی توانست رقبای خود را از بین ببرد و قاطبه مسوولین، به دلایل بسیاری از این گروه حمایت کردند و اکنون بابرخی ظفرمندی های سیاسی مواجه شده اند و البته با یک دنیا شکست های دینی و فرهنگی .
ما باید این درس را بیاموزیم که پس از این دیگر، ملاک را سیاست قرار ندهیم. اگر احیانا کسی یک دروغ گفت کاملا باید از اعتبار ساقط بشود ولی اگر کسی دروغ های بسیاری گفت اما آب به جوی ما ریخت و ما به دلیل همیاری که با ما دارد، تحمل کردیم، به جایی نخواهیم رسید. ملاک در این مدت، دیانت و فرهنگ نبود ملاک این نبود که چه کسی دروغ می گوید و چه کی دروغ نمی گوید، ملاک مسائل ظاهری و یک مشت شعار و ادعا بود.
اگر ما از این تجربه درس نیاموزیم روزگاری به مراتب سیاه تر و تلخ تر در انتظار ما است. باید برگردیم به معیارهای اصلی ببینیم چه کسی حقوق مردم را رعایت می کند چه کسی انصاف دارد چه کسی دروغ نمی گوید. پیامبر فرمود: " الاسلام هو الاخلاق و رئیس الاخلاق هو الانصاف" در راس دینداری انصاف است. هر قدر کسی به لحاظ گروه بندی ساسی به من نزدیک تر باشد هر قدر ظواهر را بیشتر رعایت کند و لب به ذکر بجنباند اما دروغ بگوید باید کنار گذاشته شود. ملاک اینها نیست، ملاک دروغ نگفتن، منصف بودن و حقوق دیگران را رعایت کردن است. رعایت حقوق دیگران یعنی رعایت حقوق مخالف. حقوق موافق را همه رعایت می کنند باید دید که افراد با مخالفان خود چگونه رفتار می کند.
سخن آخر، اگر دارید بفرمایید؟
صحبت آخر اینکه که انتظار مهدی انتظار خوبی هاست. ما اگر مهدی را دوست داریم به دلیل چشم و ابرویشان نیست به دلیل این است که ایشان تجسم خوبی هاست است. جامعه ای که خوبی، نیکی، عدالت ورزی و انصاف و حقوق مداری در آن مرده باشد هر قدر هم که دم از مهدی بزند، جامعه ملحدشکل و دجالصفت است، حتی اگر صبح تا شام سخن از ظهور و فرج و انتظار بگوید