اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلانترین و البته پرچالشترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبیها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعییی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و حقیقت است. امام خمینی از جمله بزرگترین کنشگران این عرصه بودند سخنان و سیره او در رد خرافهها و در پاسداشت حقیقت، راهگشای جامعه ای است که امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند حقیقت است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافهگوییها بپردازیم و از زبان صاحبنظران انتظار بگوییم خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافهگرایی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل میآید، یادداشت اختصاصی مهدی پورحسین پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:
باور به «مهدویت» در اعتقادات شیعی، یکی از اصولیترین اعتقادات دینی و «انتظارِ» تحقق آن نیز، مهمترین راهکار عملی برای نیل به غایت دینداری میباشد. چرا که انتظار فرج در واقع، انتظار عصاره خلقت و انتظار تحقق تمامی وعدههای الهی و اهداف دست نیافته انبیاء و اولیاء خدا است. تاریخ تکاپوی بشر نشان می دهد، با این که مصلحان بسیاری، تمام تلاش خود را برای برپایی قسط و عدل در زمین و استیفای حق مظلومان و محرومان، مصروف داشتهاند، اما هرگز به مطلوب واقعی خود نرسیده، ناکام ماندهاند. در چنین شرایطی دو حالت متصور است؛ یا با امید به آیندهای روشن به این تلاشها ادامه داده، ناامید نشد و یا دست روی دست گذاشته و به نظاره فربهتر شدن زورمداران و ظالمان نشست. راه دوم، با روح آزادگی و عقلانیت بشری سازگار نیست لذا مؤمنان آزاده قهراً راه اول را انتخاب می کنند که دین آن را در قالب «انتظار فرج» طراحی کرده است. با این وصف، «انتظار» و تلاش فعالانه برای ایجاد زمینه دادگستری فراگیر در عالم، همراه با امید به آیندهای که عدل واقعی بر همه جهان فراگیر گردد، عاقلانهترین کار بنظر می رسد وهمین هم، معنای واقعی «انتظار» است. اما نباید فراموش کرد که خودِ مقوله «انتظار» هم، به مثابه اهمیت خود در اعتقادات دینی، در طول تاریخ هزار و اندی ساله، از دستبرد نااهلان و نادانان در امان نبوده، دچار سؤء بر داشتهای گوناگونی شده است. برای روشنتر شدن موضوع، دو برداشت مقابل هم را مورد بررسی قرار می دهیم:
الف) انتظار فعّال
مکتبی که از فیض الهی نشأت بگیرد و مطابق با فطرت بشر و طبیعت آدمی باشد، قطعاً طبیعیترین و معقولانهترین شیوه برای دستیابی حداکثری به اهداف دین را نیز پیشبینی می کند. هدف خلقت و به تَبَع آن دینداری، بندگی و قرب به خدا اعلام شده است: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُون؛[1]من جنّ و انس را نیافریدم جز براى اینکه عبادتم کنند (و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند)» و شاهراه رسیدن به این مقام نیز قیام به قسط و عدالت ذکر شده است.: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط؛[2] ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانى) و میزان (شناسایى حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند».
اجرای عدالت معنای عامی دارد که باعث می شود هر چیز در جای خود قرار گیرد و حق هر کس بدون کموکاست به او پرداخت شود. لذا باید گفت هدف پیامبران الهی در یک معنای وسیعتر، «پایان دادن به شرک و بت پرستى و فساد و گناه، بر چیدن بساط ظلم و استثمار، آزاد نمودن و پاکسازى مغزها از خرافات و عقاید موهوم، برداشتن امتیازات پوچ و مادّى، مبارزه با جهل و نادانى، تعمیم عدالت و امنیّت، بهرهبردارى عموم از نعمتهاى الهى، برقرارى احکام خدا، استقرار نظم، حفظ حقوق انسانها، فراهم کردن امکانات ترقى، تکامل علمى، روحى، فکرى، جسمى، مادّى و اقتصادى براى همه» و در یک کلمه پیاده کردن همه خوبیها در روی زمین می باشد. و البته طبیعی است این همه، بر ذائقه ظالمان زیاده خواه خوش نیاید و در برابر آن ایستادگی نمایند و به همین خاطر است که عدل و عدالت در همواره تاریخ، دشمنانی داشته و راهزنان زیادی تلاش کردهاند به هر قیمتی از برپایی آن جلوگیری نمایند. و اتفاقاً تا حدود زیادی موفق نیز بوده اند. اما از آنجا که اراده الهی بر آن تعلق گرفته است که عدالت پیشگان و مظلومان و محرومان جامعه را یاری نماید، وعده داده است که بالاخره دین خود را بر همه مکاتب و نحلهها برتری میبخشد: «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلین؛ إِنهَُّمْ لهَُمُ الْمَنصُورُونَ؛ وَ إِنَّ جُندَنَا لهَُمُ الْغَالِبُونَ؛ وعده قطعى ما براى بندگان فرستاده ما از پیش مسلّم شده؛ که آنان یارى شدگانند، و لشکر ما پیروزند!»؛ و بندگان محروم و مستضعف خود را وارث نیکیهای عالم قرار خواهد داد: «وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثین؛[3] ما مىخواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روى زمین قرار دهیم!» و این مهم را به دست با کفایت صاحب الامر مهدی موعود (عج) سپرده، به همه مؤمنان و صالحان سفارش کرده است بی صبرانه منتظر چنین فرصت با ارزشی باشند. در این صورت است که می گوییم انتظار فرج، انتظار عصاره خلقت و انتظار تحقق تمامی وعدههای الهی و اهداف دست نیافته انبیاء و اولیاء خدا است.
این وعده الهی حتمی و تخلف ناپذیر است اما انسان باید به تجربه در یافته باشد که این موعود اگر گوهری گرانبها برای بشریت است که هست، عالم خلقت آن را به گزاف به دست آدمی نمی سپارد و باید با تلاش و گوشش و گاه با رنج و مرارت این گوهر عظیم را بدست آورد، راحتطلبی و سست عنصری را به کناری نهد و برای چنین موقعیتی زمینهچینی نماید. بنا براین، معنای انتظار فعال این است که مؤمنان باید امیدوار باشند که دین الهی نه تنها از بین نمى رود بلکه آینده براى اسلام است، اسلام عالم گیر و پرچم حکومت توحید و حق و عدل در سراسر جهان به اهتزاز خواهد آمد. اگر چه ظلم بسیار است اما با صبر پیشگی نباید عقب نشینى کرد. از مرزها و سنگرها حمایت و حفاظت کرد، تا آن عصر طلائى و دوران حکومت مطلقه حق و عدالت فرا رسد. از اینجا است که مسلمان واقعی همیشه به آینده مى نگرد و وضع موجود را، اگر چه نسبتاً خوب و عادلانه باشد، قانع کننده نمى داند، آن را نهایت کار و پایان راه نمى شمارد؛ و اگر هم ظالمانه و غیر اسلامى باشد، بر خود لازم می داند ظلم و فساد و تجاوز و جهل و خود کامگى و استضعاف را محکوم سازد، برای براندازی کاخ ظالمان و برای دستیابی به وضعیت مطلوب تلاش نماید تا سهم خود را در برپایی عدالت واقعی ادا کرده باشد. در این منطق، نشستن و تسلیم بودن و کناره گیرى کردن و تماشاگر صحنههاى تباهى و فساد و فقر و انحطاط اخلاقى شدن، هرگز جایی ندارد و برازنده منتظر واقعی نمى باشد.
ب) انتظار منفی
در مقابل، انتظار منفی برداشت قشری و سطحی از مهدویت، بی تحرکی و گم گشتگی است، انتظاری است ویرانگر و مخرب که بازدارنده و فلج کننده است وجامعه را به طرف انحطاط و سقوط میکشاند. برخی با برداشت غلط از مضمون روایتی که میگوید: «خداوند زمین را پر از قسط و عدل می کند ، پس از آن که از ظلم و جور پر شده باشد.»، خیال میکنند «انتظار» یعنی دست روی دست گذاشتن و منتظر ظهور مصلح ماندن. در نظر اینان نه تنها هر اصلاحی محکوم به شکست است و گناه و فساد و ظلم و تبعیض و حقکشی، راه را برای ظهور منجی بشریت باز میکند، بلکه گاه باید برای زمینهچینی ظهور به ترویج گناه و فساد همت گمارد. بدیهی است این گونه انتظار، عاملی است برای توجیه ستمها و فسادها و حقکشیها و بیعدالتیها، مسئولیتگریزی و مسؤولیت ستیزی و پشت کردن به انسان و بشریت. بر اساس چنین برداشتی اگر جامعهای در اوج عزت و اقتدار هم باشد، به ذلت و فلاکت گرفتار خواهد شد.
این برداشت، اگرچه برای راحت طلبان و سست عنصران جذاب و آرامبخش است اما در منطق دینی خرافهای بیش نیست. خرافه در لغت به معنای «سخن جذاب نمکین دروغ»[4] یا «هر سخن باطل»[5] است. در واژهنامه فلسفه علوم اجتماعی آمده است: «خرافه در لغت به معنای حکایت شیرین و دروغین است. واژه خرافه نام یکی از افراد قبیله بنی عذره یا جهینه بود که دیوها او را ربودند و هنگامی که نزد قوم خویش باز گشت، به تعریف حکایتهایی پرداخت که مردم را به تعجب واداشت. این است که او را تکذیب کردند و گفتند: سخنان خرافه. سپس این واژه را در مورد هر سخن شیرین و تعجبآور به کار بردند.»[6] باطلتر و تعجبآورتر از این برداشت در باب مهدویت نمی توان یافت که نعوذ بالله خداوند متعال روند تاریخ پرفراز و نشیب انسانیت را نادیده گرفته، اراده و اختیار آدمیان و نیز نظام مندی عالم را فراموش کرده باشد! و به همه انسانها بگوید در کنج خانه خود عزلت گزینید و یا در ترویج فساد و گمراهی تلاش نمایید، چرا که بنا است در پایان جهان، یک نفر یک تنه عالم را گلستان نماید! این تلقی کاملاً در تضاد با عقل سلیم، قطعیات علمی و آموزههای مسلّم دینی، خرافه و باطل است اما چه باید کرد که این خرافه نخنما، نه تنها در جامعه ما وجود دارد بلکه به مدد امکانات باد آورده در سالهای اخیر، قوی و تنومند نیز شده است.
چنین برداشتی چون اعتقادی به جریان «عقلانیت مهدوی» در زندگی روزمره ندارد، درحوزههایی چون تمسک به کشف و کرامات برای اثبات باورهای دینی، ادعیه، اذکار و اوراد مجهول، غلو درباره ائمه اطهار و ابراز محبتهای افراطی، زیارتگاهها و مکانهای مذهبی، عزاداری با شیوههای خودساخته به ویژه ادعاهای دروغین درباره مهدویت و ارتباط با امام زمان(عج)، نمود پیدا می کند. اینان چون دین خود را از منابع موثق دینی و از طریق صحیح و از متخصصان فن نمیآموزند تلاش میکنند باورهای خود و دیگران را از راه کشف و کرامات، خواب و خیال، معجزه و اساطیر، سامان دهند.
مهمتر از اصل موضوع، این پرسش اساسی است که چه کسانی به خرافه و برداشتهای اینچنینی در باب مهدویت و انتظار رو میآورند و یا آن را دامن میزنند؟!
تردید نمی توان کرد که سیاهیلشگر این میدان، عوام الناسی هستند که از تفکر قوی، بینش و قدرت تحلیل درست مسائل برخوردار نیستند و به هرسو که بادی بوزد، به خصوص اگر با درونمایه فرصت طلبیشان هماهنگ باشد، روانه می شوند اما یقیناً فرماندهان این کارزار کسانی هستند که از این نوع برداشتها سود برده، نانشان در روغن است!. گفتیم که روح اصلی «انتظار مثبت»، مبارزه با ظلم و بی عدالتی و درافتادن با قدرتمندان زیاده خواه می باشد. بنا براین، قدرتمندان ظالم و چپاولگران سرمایههای مردم، بیش از همه از «انتظار» نوع دوم نفع می برند. از آنجا که منافع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی این جماعت در خرافه گرایی است، خواهان «انتظار»ی هستند که از جهت معجزه و اسرار و اساطیر یا کشف و کرامات، خواب و خیال غنی باشد. از اینجا است که در جامعه آنان، کسانی که تفسیر عقلائی از دین دارند، در انزوا قرار میگیرند و در پیوند با آنها با دشواری رو به تزاید روبه رو میشوند. چون آنان از راه منافع خود به دین و مقولات دینی تمسک میجویند، اگر مقولهای دینی تفسیری شفاف یافت، موجب رنجش و سرخوردگی آنان میشود. خرافه پرستان سیاستپیشه «انتظاری» میخواهند که تودهها را رام آنان سازد و از خردورزی باز دارد و قوه پرسشگری، کنجکاوی و چون و چرا را از ذهن تودهها پاک سازد و به مقلدی کور تبدیل نماید. دامن زدن به خرافه برای این گروه فوائد زیر را به بار میآورد:
1ـ منطق و خردورزی را در جامعه سست میکند و مردم را از اندیشه ورزی درست باز میدارد.
2ـ دین را سطحی و شعاری میکند و جامعه را از بهرهگیری از عمق معارف دین محروم میسازد.
3ـ مردم را به سوی اوهام تحجر و سراب میکشاند و به عقب ماندگی دچارشان میسازد و جامعه را از هر رشد و ترقی که لازمه یک جامعه پویا است باز میدارد.
4ـ دروغ، تهمت، خدعه و فریب کاری را در میان عوام اشاعه و حق جلوه میدهد.
5ـ عوام را نسبت به عقلانیت خود راضی نگه میدارد و آنان را نسبت به علما و دانشمندان بدگو و بی باک بار میآورد.
6- و در نهایت قدرت و مکنت اینان را دوام می بخشد.
یعنی همان چیزهایی که امروزه در سطح گسترده در جامعه خود شاهد هستیم. خرافه گرایان به مدد قدرت و مکنت سیاسی، اقتصادی و تبلیغی که در سالهای اخیر فراهم آوردهاند، نوعی شعارگرایی، علم گریزی و تمسک به جنّ و رمالی را در حلّ معضلات خود پیشه کرده، قشر عاقل و نخبه جامعه را که یکی از اوّلیترین وظایف آنان مبارزه با خرافات و کجروی در جامعه است، به لطایف الحیل به انفعال و سکوت واداشتهاند. به ویژه روحانیت روشنضمیر که در این زمینه باید بیش از دیگران به مسئولیت تاریخی خود عمل نماید، نه تنها به وظیفة خود عمل نکرده و نمیکند بلکه متأسفانه با ترفندهای این جماعت در حال انزوا رفتن است.
خداوند متعال یکی از رسالتهای مهم انبیاء را دور کردن مردم از خرافات و باز کردن دست و پای آنان از بندهای جهالت و نادانی میداند: «وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ»[7] و این مسئولیت سنگین امروزه به دوش عالمان دین و سنگرداران مرزهای عقیدتی است. تنها کسانی میتوانند و باید بتوانند در این عرصه کارزار، دشمن جهل و خرافه را به زانو درآورند، نقشههای شیطانی را نقش بر آب نمایند و ذهن و فکرها را از هر آلودگی زبونی آفرین پاک سازند، همین عالمان دین هستند که با آگاهی کامل و عاقلانه از دین و مبانی آن خرافه و منشأ آن را میشناسند، از چگونگی و ساز و کار ورودشان به مباحث جامعه و افکار مردم آگاهند و راه رویارویی با آن را نیز با تکیه بر مکتب وحیانی و عقلانی ائمه هدی و اهل بیت عصمت و طهارت میدانند.
اما افسوس که آنها نیز یا سیاست سکوت و عافیت در پیش گرفتهاند و یا به کید همان دین به دنیا فروشان به انزوا رفته و ناکارآمد شدهاند. اتفاقاً یکی از سیاستهای خرافه گرایان حرفهای نیز ناکارآمد کردن دانشمندان روشن بین و به انزوا کشاندن آنان با استفاده از حربههای گوناگون چون دروغ، تهمت و ... است تا مبادا نان این جماعت آجر شود.
پاورقی ها: