اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلانترین و البته پرچالشترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبیها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعییی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و نیازمند حقیقت ناب است.
در
آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافهگوییها بپردازیم و از زبان صاحبنظران انتظار بگوییم خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافهگرایی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل میآید، گفتگوی پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران با محمد مرادی، پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:
تحلیل شما از مفهوم واقعی انتظار چیست؟
انتظار در فرهنگ اسلامی، جزیی از جهان بینی توحیدی بهخصوص توحید افعالی است. به این معنا که انسان مسلمان با ایمان به خداوند، باید هماره چشم به راه گشایش مشکلاتش و مشکلات جامعۀ خودش باشه. و هیچوقت این اندیشه مخرب در او راه پیدا نکند که گریزی از بن بستها در جهان وجود ندارد. از این رو، بنا به نقل کتاب تحف العقول، از امیر المومنین نقل است که: انتظروا الفرج و لا تیأسوا من روح الله. یعنی چشم به راه گشایش امورتان باشید و از رحمت خدا نا امید نشوید. ایشان در ادامه فرمودهاند، که محبوبترین خٌلق در پیشگاه خدا، انتظار فرج است. با این حساب، انتظار فرج، در برابر نا امیدی است که از رذایل اخلاقی بشمار میرود. هیچ انسان مسلمانی نباید از کرم و مهر خداوند نا امید شود و باید هماره بداند و در انتظار باشد که مشکلش با عنایت خداوند بر طرف میشود.
باید به این نکته بیفزایم، انتظار فرجی را که در زبان مردم ما و در جامعۀ ما به کار میرود و غالباً ناظر به فرج امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ یعنی چشم به راه گشایش امر حضرت مولا امام عصر بودن. گویی دوران غیبت ایشان به طول انجامیده و کارهای شیعیان و دیگر انسانها گره خورده و حل ناشدنی گردیده و باید در انتظار رحمت و لطف خداوند بود تا با بر طرف کردن موانع ظهور امام زمان، آن مشکلات با حضور آن عزیز پنهان شده از نظرها، حل شود. در روایات اسلامی، توصیه شده که برای فرج در امور اهل بیت و یا امام زمان دعا شود. این انتظار، در حقیقت، یکی از همان مصادیق انتظار فرجی است که در فرهنگ اسلامی، هر مسلمانی موظف است که همواره چنان حالتی را داشته باشد.
انتظار یکی از مفاهیمی است که بیشترین تحریفها را داشته است، چرا؟ چرا پیرامون انتظار این قدر، خرافهگویی هست؟
دربارۀ اصل انتظار چنین ادعایی صحیح نیست. اما دربارۀ مهدویت و انتظار امام عصر چنین گزارهای صادق است. پیدایش خرافه پیرامون یک باور مهم دینی مانند مهدویت و انتظار، ممکن دلایل گوناگونی داشته باشد. یکی از آنها این است که اصولاً امر غیبی که انسان از آن اطلاع دقیقی ندارد، از آن تاویلهای گوناگونی میکند. این تاویلها را که از سوی غیر معصوم صورت میگیرد، نمیتوان همیشه درست دانست. چون تاویل چنین حقیقتی نیاز به دانش و اطلاع کافی دارد که معمولاً در اختیار نیست. بهخصوص بر این نکته انگشت بگذارم که تاکید فراوان بر انتظار هر روزه و نیز تاکید بر تلاش برای ارتباط معنوی با ولی خدا، چنین اتفاقاتی را بیشتر به وجود میآورد. دوم اینکه در این میان، ممکن است شیادانی از این گونه مقولهها و شیفتگیهای مردمانی، سوء استفاده کنند و علاقهمندانی را به دام تزویر بیندازند تا از این نمد کلاهی برای خود ببافند. کم نبودهاند افراد سودجو و یا متوهمانی که در پی مقامی بودهاند و از این طریق سادهدلانی را فریفتند و به دنبال خود کشاندند. مشکلات مختلف تودههای مردم هم که از اطلاعات چندانی برخوردار نیستند، مزید بر چنین علتی است و از سوی افرادی صید میشوند.
آیا می توان مساله انتظار را هر گونه که شد، تحلیل کنیم؟ آیا روشی منطقی برای تبیین مساله انتظار هست؟
هیچ چیزی را نمیتوان بدون منطق خاص خود تحلیل و توصیف کرد. مثلاً کسی نمیتواند دربارۀ پدیدههای جوی و حرکت اجرام سماوی، هرگونه که خود میخواهد اظهار نظر و داوری کند. میتوان کودکانه سیاره و یا ستارهای را در آسمان به خود اختصاص داد و چشمک زدن ستارهای را در دور دست، به خود منتسب ساخت، و غروب و طلوع آن را در حسرت فراق خود دانست. اما این صرفاً یک بازیگوشی کودکانه و یا خیال خام دوران کودکی است. گاهی آدمهای بزرگ هم بازیهای کودکانهای دارند و به آن دوران باز میگردند و تصوراتشان را واقعیت میپندارند. اما آیا اینها میتواند با واقع هم منطبق باشد؟ هرگز! چه اینکه بدون داشتن مبنا و منطق در ارزیابی و تحلیل هر پدیدهای، تحلیلگر، خواننده و شنونده را به بیراهه میبرد و هیچ نتیجهای را همراه ندارد. تصوراتی وهمآلود دربارۀ یک مفهوم دینی در ذهن ساختن و به آن بال و پر دادن بی آنکه با حقیقت دینی آن و واقعیتش سازگار باشد، انسان مؤمن را نه به دینداری نزدیک نمیکند که از آن دور میسازد. اگر دینداری را ابراز بندگی در برابر همۀ فرمانها و نهیهای خدای بزرگ و پیامبرش بدانیم، این تنها در صورتی میسور و ممکن است که فرمان و یا نهی خدا برای او محرز و مسلم باشد. انسان مؤمن هرگز نباید بافتهها و خیالات خود را دین خدا تصور کند و در برابر آن خیالات و اوهام سر تسلیم فرود آورد. خیلی وقتها دیدهام که کسانی مفاهیم دینی را فراتر از منطق مالوف میان انسانها تحلیل میکنند و در خلأ سیر مینمایند. در حالی که منطق تحلیل آموزههای دینی هم همین منطق رایج میان همۀ انسانهای دیگر است.
در طول تاریخ درباره انتظار، دروغهای زیادی گفته شده و اعلام ظهور یا نزدیک بودن زمان، آیا این دروغهای پیاپی درباره اصل مساله انتظار و اعتقاد مردم به آن تاثیر منفی نمی گذارد؟
اجازه میخواهم برای روشن شدن این نکته موضوع را کمی عقبتر ببرم. یکی از دلایل اعجاز برای انبیا و یا شاید مهمترین دلیل آن، جلب اعتماد مخاطبان و مردم است. پیامآوران الهی برای اینکه ثابت کنند پیامی از جنس دیگری دارند، هر چند خود از جنس بشر هستند، باید از طریقی میتوانستنند این دیگر بودن پیامشان را برای تودههای مردم بیان و روشن و مسلم کنند. آن طریق، اعتماد سازی بود و سر رشتۀ آن هم در اختیار خداوند بود. کسی که ادعایی آسمانی دارد باید بتواند این ادعا را از طریق جلب اعتماد مردم اثبات کند. حال اگر این اعتماد سازی با عدم تحقق وعده و یا نادرست بودن دلیل اعتماد، و یا باری به هر جهت بودن، و یا هر روز به یک رنگ در آمدن، دچار آسیب شود، در حقانیت پیام و یا شخص پیامآور، تردید و حیرت ایجاد خواهد شد. چنین اعتمادی از طریق چوب و چماق و شمشیر و تفنگ به دست آمدنی نیست. ممکن است کسانی را با این ابزار بتوان تسلیم کرد، اما اعتمادشان را هرگز نمیتوان به دست آورد. این طبیعی است و خداوند هم عقل و درایت را به همین منظور داده است تا انسانها حقیقت و راستی را از وهم و کجی و ناراستی تشخیص دهند. عقل انسان این گوهر یگانۀ خداوند در هستی، حجت خداوند است و بر اساس منابع دینی خداوند با این عنصر انسانها را مکلف میکند و یا بازخواست مینماید و یا پاداش میدهد. این عنصر باید بپذیرد که حقیقتی ناب وجود دارد تا به آن ایمان بیاورد و دل ببندد. حال اگر هر روزه ادعایی صورت بگیرد و بعد خلاف آن اتفاق بیفتد، و یا رفتار با گفتار کاملاً ناساز باشد، طبیعی است که بنیادهای باور و ایمان مردم سست میشود. بی جهت نیست که در حدیثی از امام صادق آمده است که تعیین کنندگان وقت برای ظهور، دروغ میگویند. ما نه در گذشته وقتی برای آن تعیین کردیم و نه در آینده تعیین میکنیم.
چگونه می توان مرز حقیقت انتظار و خرافه را تشخیص داد؟
برای روشن شدن این پرسش لازم است که ابتدا این دو را تعریف کنیم و بعد ببینیم چگونه میتوان برای آنها مرز قابل تشخیص تعیین کرد. حقیقت، به آن چیزی که گفته میشود که مطابق با واقع است. این حقیقت، ممکن است امری ذهنی و یک مفهوم باشد و میتواند امری عینی و خارجی باشد. اگر خبری با آنچه در واقع اتفاق افتاده، مطابق بود، گفته میشود حقیقت دارد. و اگر مفهومی ذهنی با آنچه عقل انسان از آن دریافت میکند و قابل فهم دیگر عقلا و عرف مردم باشد، و یا با یک دلیل قطعی بتوان آن را اثبات کرد، میتوان گفت حقیقت است. اما اگر کسی بر اساس تصوراتی که گاهی به علت آسیبهای روانی و یا مغزی به وجود میآید، مدعی امری شد که با اندیشۀ دیگران سازگار نیست و از طریق امور ماورای طبیعی مانند معجزه هم قابل اثبات نیست، توهم و خیالی بیش نتواند بود.
خرافه هم به چیزی گفته میشود که از آن خبر داده میشود، اما واقعیت ندارد و غالبا هم شگفت و نامعقول به نظر میرسد. اصل خرافه گفته شده که نام مردی بوده مخبط و آشفته ذهن، که عربها بر آن بودند که او جن زده است و حرفهای عجیب و شگفتآوری میزد و همین باعث شد که نام همو بر یک رشته افکار آشفته بی پایه گذاشته شد و رایج گردید.
با این تعاریف، ما در دو حوزه در گیر هستیم. یکی حوزۀ دین که به دلیل ارتباط با غیب و ماورای طبیعت، امکان رخنۀ خرافه در آن زیاد است. و دیگری، حوزۀ اجتماع و خارج از ساحت دین که رخ دادن حوادثی به ظاهر خارج از حوزۀ رخدادهای طبیعی، امکان بروز خرافه در آن وجود دارد. یادم نمیرود در سفری به یکی استانهای کشورمان، در داخل یک منزل روستایی مرغ مردۀ خشک شدهای را دیدم که به سقف خانه آویزان بود، وقتی اعتراض کردم و گفتم که چنین چیزی، بیماری میآورد و آلودگی. پاسخ دادند که آن را برای جلوگیری از نفوذ نیروهای مرموز موذی به سقف آویختهاند.
هر یک از اینها راه خاص خود را دارد. در حوزۀ دین، تا چیزی از طریق قطعی و یقینی نرسیده باشد، و مانند قرآن و یا حدیث سنددار نباشد، و در یک دورانی که امکان اعجاز از سوی ولی و فرستادۀ خدا نباشد، به هیچ وجه به عنوان دین قابل قبول نیست. این یک اصل اساسی و مهم است و نباید آن را از یاد برد. مضافاً به اینکه عقل هم در این راه به انسان کمک میکند. اگر چیزی با عقل غالب انسانها سازوار نیست و از طریق معتبر هم نرسیده، نمیتوان آن را به پای دین نوشت و طبعاً اگر چنین نبود، هر چند حرف دلچسب به ظاهر خوبی باشد، نادرست و یا خرافه است.
در حوزۀ اجتماع هم چنین است. در این حوزه طبعاً کارکرد عقل بیش از حوزۀ دین است. اگر ادعایی با علم و عقل انسان نمیسازد و اندیشهای سخیف و بی مایه و گاهی کودکانه و تصوری خام است، نباید اجازۀ رواج در جامعه پیدا کند. که رواج چنین اندیشههای سخیفی مایۀ عقب ماندگی همه جانبه است. و به دینداری هم لطمه میزند.
خرافه محصول چیست؟ سیاستمدارن یا دینداران یا دشمنان اسلام؟
خرافه، محصول تعطیلی اندیشه و حاصل دینداری تجارتمابانه است. بهصراحت نمیتوان گفت که این برایند، محصول چه فعالیتی از سوی سیاستمداران و یا دشمنان است، اما این را میتوان ادعا کرد که تلاشها و برنامهریزیها و نوع نگاهی که سیاستمداران در ادارۀ جامعه پیش میگیرند و یا فرهنگی که دشمن در پی گسترش آن است، زمینهساز یک رویکرد ویرانگری است و محصول ناخواستۀ آن نگاهها. یعنی رواج فرهنگ خاص، و به وجود آوردن فرهنگی که درآن اندیشه، به کار نیاید و بردگی عقلی و بله قربانگویی رواج یابد، چنین اموری هم در دل آن رشد میکند.
من لازم می بینم که در اینجا به این مهم هم اشاره کنم که عالمان دینی، وظیفه دارند که حقیقت دین را نه فقط در حوزۀ فقه و فقاهت که در همۀ عرصهها با همان سهمگینی و سختی اجتهاد در فقه، بشناسند و به مردم هم بیاموزند. وگرنه، همانی خواهد شد که شاهدش هستیم. عرصۀ اندیشۀ دینی از دست اهلان به دست نا اهلان سقوط میکند. وهمه چیز بر باد میرود.
آیا نقل داستانهای عجیب و غریب بنام انتظار و ادعاهای گوناگون مثل ادعای ارتباط با امام زمان چه حکم فقهی و حقوقی دارد؟
در گذشتههای دور، بهخصوص قبل از اسلام، قصهپردازانی بودند به نام قصًاص که به جای کارهای هنری فعلی، مردم را از طریق قصهگویی مشغول میکردند و اوقات فراغتشان را پر میکردند. بعد از اسلام، قصاصان، داستانهای اسلامی را با بنمایههایی از گذشته برای مردم بازگو میکردند. برای سرگرمی هم نمیشد که تنها به یک قصۀ یک و یا چند دقیقهای بسنده کرد. به قصهها و ماجراها بال و پر داده میشد و بعدها بسیاری از اینها در کتابها نوشته شدند که گاهی از آنها به اسرائیلیات هم یاد میشود. حال ماجرای ما هم برای اسلامی کردن همه چیز، شبیه همانها شده است. چون نمیخواهیم هر قصهای گفته شود، به قصههای اسلامی روی میآوریم و آنها هم که محدودند و کوتاه و باید سریال بلندی ساخت که جوابگو باشد. از این رو، قصهپردزایهای بی حساب که غالباً هم بن مایههایی از اعتقادات دینی دارد، سامان میگیرد. و مشخص هم نمیشود که از کجا آورده شده است. چنین ساخت و سازها و جعل و وضعهایی از آنجا که به دین خدا لطمه وارد میکند، بی تردید، خلاف شرع است. هیچ ضرورتی ندارد برای سرگرم کردن مردم و یا شیفته نمودن آنها به یک باور دینی مانند عقیده به امام مهدی، به دروغ و جعلیات روی آوریم. و یا حتی حرفهایی به ظاهر خوب که مشخص نیست از کجا سرچشمه گرفته است، بیان کرد.
جامعه اسلامی چگونه باید با خرافهگوییها برخورد کند؟
همان طور که پیشتر گفتم، در درجۀ نخست این وظیفۀ عالمان دینشناس - و البته نه به معنای اینکه هر کسی لباس دین دارد و یا در حوزۀ دین حضور داشته و یا دارد - است که دقیقاً با همان شیوۀ فقه، بخشهای دیگر آموزههای اسلامی را بشناسند و بشناسانند. در درجۀ بعد، عقلها را باید از تعطیلی مرخص کرد و به کار انداخت. و ثالثاً بر ما فرض است که هیچ سخن بی مدرکی را از هیچ کسی قبول نکنیم. اگر قرار بود که هر کسی از هر جایی به نام دین حرف زد، پذیرفته شود، که نیاز نبود که حتی خود پیامبر عظیم الشان هم کلامش را به قرآن خدا ارجاع دهد و به مردم توصیه و تاکید کند که حرفها را با قرآن بسنجند. و اگر مطابق با قرآن بود، بپذیرند.
امام خمینی در سخنان خود بارها از تحجر سخن گفتهاند، به نظر می رسد، همان متحجرانی که امام بیش از همه از آنها رنجیدهاند، هم اکنون نیز با سازماندهی بسیار بالا در حال فعالیت هستند، در این باره دیدگاه شما چیست؟ چه باید کرد؟
سوگمندانه باید گفت، که فریادهای مرحوم امام نادیده گرفته شد، و تحجر در ردای دینخواهی، اندیشه را از میدان به در کرد، و کسانی وارث و میداندار اندیشه شدند که از آن حظی ندارند. آنان که درس و بحث خارج از فقه و اصول حوزوی را ناروا میدانستند و خوشهچینان برخی دانشها را در حوزه ناپاک میشمردند و پرهیز از آنان را لازم میدانستند، امروز میدانداری میکنند. جمود اندیشه و تعطیلی فکر، و روی آوردن به خواب و خیال، و جایگزین کردن آدمهای معمولی، به جای پیامبر و معصومان و میدان دادن به خواب این و آن، به جای سنت نبوی و اندیشههای ناب قرآنی، و سیرۀ علوی، نشانهای این رویکردند. روشن است که وقتی ذهنهای کند، و اندیشههای ناتوان، زمامدار امر فرهنگی بزرگی میشوند، به اندازۀ قامت خود، لباس دین میدوزند و آن را به تن دیگران هم میپوشانند. امروزه متاسفانه میدانداری جمود و خمود و تحجر، به اندیشهها مجال بروز نمیدهد و حتی فقیهان رسمی را هم بر نمیتابد.
راه چاره، همان است که گفتم. بازگشت به قرآن، بازگشت به سنت نبوی، بازگشت به سیرۀ صالح عالمان و فقیهان بزرگی چون امام خمینی در تلاش مجدانه برای استنباط همهجانبۀ دین، و نیز آزاد کردن عقل از بند و تعطیلی.