جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

انتظار، عرصه جدال خرافه و حقیقت - ۹

یک پژوهش‌گر مهدویت: سوگمندانه باید گفت، فریادهای امام نادیده گرفته شد

کد خبر: ۱۸۲۰۸
یک پژوهش‌گر مهدویت: سوگمندانه باید گفت، فریادهای امام نادیده گرفته شد

اشاره: شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلان‌ترین و البته پرچالش‌ترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبی‌ها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعی‌یی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و نیازمند حقیقت ناب است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافه‌گویی‌ها بپردازیم و از زبان صاحب‌نظران انتظار بگوییم خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافه‌گرایی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل می‌آید،
گفتگوی پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران با محمد مرادی، پژوهشگر و محقق مسائل دینی در همین رابطه است:

تحلیل شما از مفهوم واقعی انتظار چیست؟

انتظار در فرهنگ اسلامی، جزیی از جهان بینی توحیدی به­خصوص توحید افعالی است. به این معنا که انسان مسلمان با ایمان به خداوند، باید هماره چشم­ به راه گشایش مشکلاتش و مشکلات جامعۀ خودش باشه. و هیچ­وقت این اندیشه مخرب در او راه پیدا نکند که گریزی از بن بست­ها در جهان وجود ندارد. از این رو، بنا به نقل کتاب تحف العقول، از امیر المومنین نقل است که: انتظروا الفرج و لا تیأسوا من روح الله. یعنی چشم به راه گشایش امورتان باشید و از رحمت خدا نا امید نشوید. ایشان در ادامه فرموده­اند، که محبوب­ترین خٌلق در پیشگاه خدا، انتظار فرج است. با این حساب، انتظار فرج، در برابر نا امیدی است که از رذایل اخلاقی بشمار می­رود. هیچ انسان مسلمانی نباید از کرم و مهر خداوند نا امید شود و باید هماره بداند و در انتظار باشد که مشکلش با عنایت خداوند بر طرف می­شود.

باید به این نکته بیفزایم، انتظار فرجی را که در زبان مردم ما و در جامعۀ ما به کار می­رود و غالباً ناظر به فرج امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ یعنی چشم به راه گشایش امر حضرت مولا امام عصر بودن. گویی دوران غیبت ایشان به طول انجامیده و کار­های شیعیان و دیگر انسان­ها گره خورده و حل ناشدنی گردیده و باید در انتظار رحمت و لطف خداوند بود تا با بر طرف کردن موانع ظهور امام زمان، آن مشکلات با حضور آن عزیز پنهان شده از نظرها، حل شود. در روایات اسلامی، توصیه شده که برای فرج در امور اهل بیت و یا امام زمان دعا شود. این انتظار، در حقیقت، یکی از همان مصادیق انتظار فرجی است که در فرهنگ اسلامی، هر مسلمانی موظف است که همواره چنان حالتی را داشته باشد.

انتظار یکی از مفاهیمی است که بیشترین تحریفها را داشته است، چرا؟ چرا پیرامون انتظار این قدر، خرافه­گویی هست؟

دربارۀ اصل انتظار چنین ادعایی صحیح نیست. اما دربارۀ مهدویت و انتظار امام عصر چنین گزاره­ای صادق است. پیدایش خرافه پیرامون یک باور مهم دینی مانند مهدویت و انتظار، ممکن دلایل گوناگونی داشته باشد. یکی از آنها این است که اصولاً امر غیبی که انسان از آن اطلاع دقیقی ندارد، از آن تاویل­های گوناگونی می­کند. این تاویل­ها را که از سوی غیر معصوم صورت می­گیرد، نمی­توان همیشه درست دانست. چون تاویل چنین حقیقتی نیاز به دانش و اطلاع کافی دارد که معمولاً در اختیار نیست. به­خصوص بر این نکته انگشت بگذارم که تاکید فراوان بر انتظار هر روزه و نیز تاکید بر تلاش برای ارتباط معنوی با ولی خدا، چنین اتفاقاتی را بیشتر به وجود می­آورد. دوم این­که در این میان، ممکن است شیادانی از این گونه مقوله­ها و شیفتگی­های مردمانی، سوء استفاده کنند و علاقه­مندانی را به دام تزویر بیندازند تا از این نمد کلاهی برای خود ببافند. کم نبوده­اند افراد سودجو و یا متوهمانی که در پی مقامی بوده­اند و از این طریق ساده­دلانی را فریفتند و به دنبال خود کشاندند. مشکلات مختلف توده­های مردم هم که از اطلاعات چندانی برخوردار نیستند، مزید بر چنین علتی است و از سوی افرادی صید می­شوند.

آیا می توان مساله انتظار را هر گونه که شد، تحلیل کنیم؟ آیا روشی منطقی برای تبیین مساله انتظار هست؟

هیچ چیزی را نمی­توان بدون منطق خاص خود تحلیل و توصیف کرد. مثلاً کسی نمی­تواند دربارۀ پدیده­های جوی و حرکت اجرام سماوی، هرگونه که خود می­خواهد اظهار نظر و داوری کند. می­توان کودکانه سیاره و یا ستاره­ای را در آسمان به خود اختصاص داد و چشمک زدن ستاره­ای را در دور دست، به خود منتسب ساخت، و غروب و طلوع آن را در حسرت فراق خود دانست. اما این صرفاً یک بازی­گوشی کودکانه و یا خیال خام دوران کودکی است. گاهی آدم­های بزرگ هم بازی­های کودکانه­ای دارند و به آن دوران باز می­گردند و تصوراتشان را واقعیت می­پندارند. اما آیا اینها می­تواند با واقع هم منطبق باشد؟ هرگز! چه این­که بدون داشتن مبنا و منطق در ارزیابی و تحلیل هر پدیده­ای، تحلیلگر، خواننده و شنونده را به بیراهه می­برد و هیچ نتیجه­ای را همراه ندارد. تصوراتی وهم­آلود دربارۀ یک مفهوم دینی در ذهن ساختن و به آن بال و پر دادن بی آن­که با حقیقت دینی آن و واقعیتش سازگار باشد، انسان مؤمن را نه به دین­داری نزدیک نمی­کند که از آن دور می­سازد. اگر دین­داری را ابراز بندگی در برابر همۀ فرمان­ها و نهی­های خدای بزرگ و پیامبرش بدانیم، این تنها در صورتی میسور و ممکن است که فرمان و یا نهی خدا برای او محرز و مسلم باشد. انسان مؤمن هرگز نباید بافته­ها و خیالات خود را دین خدا تصور کند و در برابر آن خیالات و اوهام سر تسلیم فرود آورد. خیلی وقت­ها دیده­ام که کسانی مفاهیم دینی را فراتر از منطق مالوف میان انسان­ها تحلیل می­کنند و در خلأ سیر می­نمایند. در حالی که منطق تحلیل آموزه­های دینی هم همین منطق رایج میان همۀ انسان­های دیگر است.

در طول تاریخ درباره انتظار، دروغ­های زیادی گفته شده و اعلام ظهور یا نزدیک بودن زمان، آیا این دروغ­های پیاپی درباره اصل مساله انتظار و اعتقاد مردم به آن تاثیر منفی نمی گذارد؟

اجازه می­خواهم برای روشن شدن این نکته موضوع را کمی عقب­تر ببرم. یکی از دلایل اعجاز برای انبیا و یا شاید مهم­ترین دلیل آن، جلب اعتماد مخاطبان و مردم است. پیام­آوران الهی برای این­که ثابت کنند پیامی از جنس دیگری دارند، هر چند خود از جنس بشر هستند، باید از طریقی می­توانستنند این دیگر بودن پیامشان را برای توده­های مردم بیان و روشن و مسلم کنند. آن طریق، اعتماد سازی بود و سر رشتۀ آن هم در اختیار خداوند بود. کسی که ادعایی آسمانی دارد باید بتواند این ادعا را از طریق جلب اعتماد مردم اثبات کند. حال اگر این اعتماد سازی با عدم تحقق وعده و یا نادرست بودن دلیل اعتماد، و یا باری به هر جهت بودن، و یا هر روز به یک رنگ در آمدن، دچار آسیب شود، در حقانیت پیام و یا شخص پیام­آور، تردید و حیرت ایجاد خواهد شد. چنین اعتمادی از طریق چوب و چماق و شمشیر و تفنگ به دست آمدنی نیست. ممکن است کسانی را با این ابزار بتوان تسلیم کرد، اما اعتمادشان را هرگز نمی­توان به دست آورد. این طبیعی است و خداوند هم عقل و درایت را به همین منظور داده است تا انسان­ها حقیقت و راستی را از وهم و کجی و ناراستی تشخیص دهند. عقل انسان این گوهر یگانۀ خداوند در هستی، حجت خداوند است و بر اساس منابع دینی خداوند با این عنصر انسان­ها را مکلف می­کند و یا بازخواست می­نماید و یا پاداش می­دهد. این عنصر باید بپذیرد که حقیقتی ناب وجود دارد تا به آن ایمان بیاورد و دل ببندد. حال اگر هر روزه ادعایی صورت بگیرد و بعد خلاف آن اتفاق بیفتد، و یا رفتار با گفتار کاملاً ناساز باشد، طبیعی است که بنیادهای باور و ایمان مردم سست می­شود. بی جهت نیست که در حدیثی از امام صادق آمده است که تعیین کنندگان وقت برای ظهور، دروغ می­گویند. ما نه در گذشته وقتی برای آن تعیین کردیم و نه در آینده تعیین می­کنیم.

چگونه می توان مرز حقیقت انتظار و خرافه را تشخیص داد؟

برای روشن شدن این پرسش لازم است که ابتدا این دو را تعریف کنیم و بعد ببینیم چگونه می­توان برای آنها مرز قابل تشخیص تعیین کرد. حقیقت، به آن چیزی که گفته می­شود که مطابق با واقع است. این حقیقت، ممکن است امری ذهنی و یک مفهوم باشد و می­تواند امری عینی و خارجی باشد. اگر خبری با آنچه در واقع اتفاق افتاده، مطابق بود، گفته می­شود حقیقت دارد. و اگر مفهومی ذهنی با آنچه عقل انسان از آن دریافت می­کند و قابل فهم دیگر عقلا و عرف مردم باشد، و یا با یک دلیل قطعی بتوان آن را اثبات کرد، می­توان گفت حقیقت است. اما اگر کسی بر اساس تصوراتی که گاهی به علت آسیب­های روانی و یا مغزی به وجود می­آید، مدعی امری شد که با اندیشۀ دیگران سازگار نیست و از طریق امور ماورای طبیعی مانند معجزه هم قابل اثبات نیست، توهم و خیالی بیش نتواند بود.

خرافه هم به چیزی گفته می­شود که از آن خبر داده می­شود، اما واقعیت ندارد و غالبا هم شگفت و نامعقول به نظر می­رسد. اصل خرافه گفته شده که نام مردی بوده مخبط و آشفته ذهن، که عربها بر آن بودند که او جن زده است و حرف­های عجیب و شگفت­آوری می­زد و همین باعث شد که نام همو بر یک رشته افکار آشفته بی پایه گذاشته شد و رایج گردید.

با این تعاریف، ما در دو حوزه در گیر هستیم. یکی حوزۀ دین که به دلیل ارتباط با غیب و ماورای طبیعت، امکان رخنۀ خرافه در آن زیاد است. و دیگری، حوزۀ اجتماع و خارج از ساحت دین که رخ دادن حوادثی به ظاهر خارج از حوزۀ رخدادهای طبیعی، امکان بروز خرافه در آن وجود دارد. یادم نمی­رود در سفری به یکی استانهای کشورمان، در داخل یک منزل روستایی مرغ مردۀ خشک شده­ای را دیدم که به سقف خانه آویزان بود، وقتی اعتراض کردم و گفتم که چنین چیزی، بیماری می­آورد و آلودگی. پاسخ دادند که آن را برای جلوگیری از نفوذ نیروهای مرموز موذی به سقف آویخته­اند.

هر یک از اینها راه خاص خود را دارد. در حوزۀ دین، تا چیزی از طریق قطعی و یقینی نرسیده باشد، و مانند قرآن و یا حدیث سنددار نباشد، و در یک دورانی که امکان اعجاز از سوی ولی و فرستادۀ خدا نباشد، به هیچ وجه به عنوان دین قابل قبول نیست. این یک اصل اساسی و مهم است و نباید آن را از یاد برد. مضافاً به این­که عقل هم در این راه به انسان کمک می­کند. اگر چیزی با عقل غالب انسان­ها سازوار نیست و از طریق معتبر هم نرسیده، نمی­توان آن را به پای دین نوشت و طبعاً اگر چنین نبود، هر چند حرف دلچسب به ظاهر خوبی باشد، نادرست و یا خرافه است.

در حوزۀ اجتماع هم چنین است. در این حوزه طبعاً کارکرد عقل بیش از حوزۀ دین است. اگر ادعایی با علم و عقل انسان نمی­سازد و اندیشه­ای سخیف و بی مایه و گاهی کودکانه و تصوری خام است، نباید اجازۀ رواج در جامعه پیدا کند. که رواج چنین اندیشه­های سخیفی مایۀ عقب ماندگی همه جانبه است. و به دینداری هم لطمه می­زند.

خرافه محصول چیست؟ سیاستمدارن یا دینداران یا دشمنان اسلام؟

خرافه، محصول تعطیلی اندیشه و حاصل دینداری تجارت­مابانه است. به­صراحت نمی­توان گفت که این برایند، محصول چه فعالیتی از سوی سیاستمداران و یا دشمنان است، اما این را می­توان ادعا کرد که تلاش­ها و برنامه­ریزی­ها و نوع نگاهی که سیاستمداران در ادارۀ جامعه پیش می­گیرند و یا فرهنگی که دشمن در پی گسترش آن است، زمینه­ساز یک رویکرد ویرانگری است و محصول ناخواستۀ آن نگاه­ها. یعنی رواج فرهنگ خاص، و به وجود آوردن فرهنگی که درآن اندیشه، به کار نیاید و بردگی عقلی و بله قربان­گویی رواج یابد، چنین اموری هم در دل آن رشد می­کند.

من لازم می بینم که در اینجا به این مهم هم اشاره کنم که عالمان دینی، وظیفه دارند که حقیقت دین را نه فقط در حوزۀ فقه و فقاهت که در همۀ عرصه­ها با همان سهمگینی و سختی اجتهاد در فقه، بشناسند و به مردم هم بیاموزند. وگرنه، همانی خواهد شد که شاهدش هستیم. عرصۀ اندیشۀ دینی از دست اهلان به دست نا اهلان سقوط می­کند. وهمه چیز بر باد می­رود.

آیا نقل داستان­های عجیب و غریب بنام انتظار و ادعاهای گوناگون مثل ادعای ارتباط با امام زمان چه حکم فقهی و حقوقی دارد؟

در گذشته­های دور، به­خصوص قبل از اسلام، قصه­پردازانی بودند به نام قصًاص که به جای کارهای هنری فعلی، مردم را از طریق قصه­گویی مشغول می­کردند و اوقات فراغتشان را پر می­کردند. بعد از اسلام، قصاصان، داستان­های اسلامی را با بن­مایه­هایی از گذشته برای مردم بازگو می­کردند. برای سرگرمی هم نمی­شد که تنها به یک قصۀ یک و یا چند دقیقه­ای بسنده کرد. به قصه­ها و ماجراها بال و پر داده می­شد و بعدها بسیاری از اینها در کتابها نوشته شدند که گاهی از آنها به اسرائیلیات هم یاد می­شود. حال ماجرای ما هم برای اسلامی کردن همه چیز، شبیه همانها شده است. چون نمی­خواهیم هر قصه­ای گفته شود، به قصه­های اسلامی روی می­آوریم و آنها هم که محدودند و کوتاه و باید سریال بلندی ساخت که جواب­گو باشد. از این رو، قصه­پردزای­های بی حساب که غالباً هم بن مایه­هایی از اعتقادات دینی دارد، سامان می­گیرد. و مشخص هم نمی­شود که از کجا آورده شده است. چنین ساخت و سازها و جعل و وضع­هایی از آنجا که به دین خدا لطمه وارد می­کند، بی تردید، خلاف شرع است. هیچ ضرورتی ندارد برای سرگرم کردن مردم و یا شیفته نمودن آنها به یک باور دینی مانند عقیده به امام مهدی، به دروغ و جعلیات روی آوریم. و یا حتی حرف­هایی به ظاهر خوب که مشخص نیست از کجا سرچشمه گرفته است، بیان کرد.

جامعه اسلامی چگونه باید با خرافه­گویی­ها برخورد کند؟

همان طور که پیشتر گفتم، در درجۀ نخست این وظیفۀ عالمان دین­شناس - و البته نه به معنای این­که هر کسی لباس دین دارد و یا در حوزۀ دین حضور داشته و یا دارد - است که دقیقاً با همان شیوۀ فقه، بخش­های دیگر آموزه­های اسلامی را بشناسند و بشناسانند. در درجۀ بعد، عقلها را باید از تعطیلی مرخص کرد و به کار انداخت. و ثالثاً بر ما فرض است که هیچ سخن بی مدرکی را از هیچ کسی قبول نکنیم. اگر قرار بود که هر کسی از هر جایی به نام دین حرف زد، پذیرفته شود، که نیاز نبود که حتی خود پیامبر عظیم الشان هم کلامش را به قرآن خدا ارجاع دهد و به مردم توصیه و تاکید کند که حرف­ها را با قرآن بسنجند. و اگر مطابق با قرآن بود، بپذیرند.

امام خمینی در سخنان خود بارها از تحجر سخن گفته­اند، به نظر می رسد، همان متحجرانی که امام بیش از همه از آنها رنجیده­اند، هم اکنون نیز با سازماندهی بسیار بالا در حال فعالیت هستند، در این باره دیدگاه شما چیست؟ چه باید کرد؟

سوگمندانه باید گفت، که فریادهای مرحوم امام نادیده گرفته شد، و تحجر در ردای دین­خواهی، اندیشه را از میدان به در کرد، و کسانی وارث و میدان­دار اندیشه شدند که از آن حظی ندارند. آنان که درس و بحث خارج از فقه و اصول حوزوی را ناروا می­دانستند و خوشه­چینان برخی دانش­ها را در حوزه ناپاک می­شمردند و پرهیز از آنان را لازم می­دانستند، امروز میدان­داری می­کنند. جمود اندیشه و تعطیلی فکر، و روی آوردن به خواب و خیال، و جایگزین کردن آدمهای معمولی، به جای پیامبر و معصومان و میدان دادن به خواب این و آن، به جای سنت نبوی و اندیشه­های ناب قرآنی، و سیرۀ علوی، نشان­های این رویکردند. روشن است که وقتی ذهنهای کند، و اندیشه­های ناتوان، زمامدار امر فرهنگی بزرگی می­شوند، به اندازۀ قامت خود، لباس دین می­دوزند و آن را به تن دیگران هم می­پوشانند. امروزه متاسفانه میدان­داری جمود و خمود و تحجر، به اندیشه­ها مجال بروز نمی­دهد و حتی فقیهان رسمی را هم بر نمی­تابد.

راه چاره، همان است که گفتم. بازگشت به قرآن، بازگشت به سنت نبوی، بازگشت به سیرۀ صالح عالمان و فقیهان بزرگی چون امام خمینی در تلاش مجدانه برای استنباط همه­جانبۀ دین، و نیز آزاد کردن عقل از بند و تعطیلی.

انتهای پیام

دیدگاه شما