اشاره:شاید بتوان مفهوم "انتظار" را کلانترین و البته پرچالشترین مفهوم تاریخ ادیان خواند، مفهومی هرمکانی و هرزمانی که بیش از هر واژه دیگری در هاله ابهام و خرافه فرو رفته است. تاریخ انتظار دو پهنا دارد یکی تلاشی جانانه برای ترسیم خوبیها و گشایش راهی به رهایی است و دیگری سعییی میان دروغ و خرافه است تا راهی به منافع شخصی و گروهی برگشاید. عصر انتظار، عرصه جدال بین خرافه و نیازمند حقیقت ناب
است.
در آستانه نیمه شعبان، برآنیم تا به چرایی خرافهگوییها بپردازیم و از زبان صاحبنظران انتظار بگوییم خرافه چیست؟ محصول کدام کنش است؟ و با خرافهگرایی چه باید کرد؟ آنچه در ذیل
میآید، گزیده ای از کتاب " مهدویت از منظر امام خمینی" است که به قلم ابولفضل هدایتی محقق علوم دینی نوشته شده است. این نوشته به تشریح دیدگاه های امام خمینی درباره رفتار عالمان متهتک و جاهلان متنسک با مساله انتظار است:
امام خمینی میفرمایند:
بیت الله الحرام، اول بیتی است که برای «ناس» بنا شده. بیت همگانی است. هیچ شخصیتی و هیچ رژیمی و هیچ طایفهای حق تقدم در آن را ندارد... روزی که ولی الله الأعظم، امام عصر ـ عجل الله تعالی فرجه الشریف ـ ظاهر شوند و در کعبه ندای عدالت سر دهند و برخلاف ظالمان و کافران فریاد کشند، همین آخوندها هستند که او را تکفیر کنند و از ستمگران پشتیبانی نمایند.[1]
در این گفتار بنیانگذار جمهوری اسلامی، به آیه شریفهای اشاره شده است[2] که یادآور فلسفه بنا و تأسیس کعبه به دست ابراهیم خلیل و فرزند او است و منزلت خاص خانه خدا را در ارتباط با مردم و سرنوشت آنان مینمایاند. از این سخن حضرت حق برمیآید که این خانه مقدس به تمام انسانها تعلق دارد، نه به گروهی خاص، زیرا تعبیر «ناس» مردم] به کار گرفته شده است که ناظر به همگان است و به عبارتی منافع بشر را دربردارد.ظهور مهدی موعود، در کنار چنین خانهای ـ که خانه مردم یا خانه آزاد است ـ با شعار و دعوت و فریادی همراهی دارد که با حکمت ایجاد کعبه متناسب است؛ یعنی ندای عدالتخواهی.چنین دعوت ظلمستیزانهای، خوشایند ظالمان و کافران نخواهد بود و آنان را به رویارویی با مهدی برخواهد انگیخت. در احادیث هم از جنگهای مهدی و یاران وی در ایام ظهور سخن رفته است. یعنی اینسان نیست که امام عصر، ظهوری بیستیز داشته باشد و حاکمان بیدادگر به آسانی از عرصه قدرت و حاکمیت کنار روند؛ زیرا نهضت عدالتطلبانه حضرت مهدی، منافع مستکبران را به خطر میافکند، همان گونه که در حکومت حضرت علی این واقعیت رخ داد. برخلاف پندار بسیاری از کسان، مشکل عصر حضرت مهدی، ظلم و استضعاف فراگیر است نه کفر و بیدینی.
امام خمینی بر پایه چنین دیدگاهی از زمان ظهور، خطر عالمانی را خاطرنشان میسازد که حافظ منافع دولتهای ستمپیشه و توجیهگر حاکمیت طاغوتی آنان هستند. بدین سان تکفیر یا حربه دیرینه تزویرپیشگان تاریخ، در هنگام ظهور حضرت مهدی خودنمایی میکند. یعنی روحانیون دنیاطلب، به رغم آگاهی از حقانیت مأموریت انبیاییِ ولیّ عصر و پیروی آن حضرت از پیامبر اسلام و قرآن کریم، او را به کفر و آوردن آیین نو متهم میسازند.
آنچه در این گفتار آمده است، پیشتر در کلام معصومان یادآوری شده است.
عالمان مُتهتک و جاهلان مُتنسک
امام خمینی می گویند: "پیغمبر اکرم فرمود که منقل ایشان است که دو طایفه کمر من را شکستند: آن عالمهایی که متهتک هستند و آن جاهلهایی که متنسّک هستند. و من نمیدانم اسلام از کدام طایفه بیشتر صدمه دیده است، آیا از عالم متهتک یا جاهل متنسک. در هر صورت از هر دو طایفه صدمه دیده است اسلام... بعدها هم خواهد بود... حتی در زمان حضور حضرت ولی امر که در بعضی روایات هست، که علما تکفیرش میکنند. این ابتلایی است که در دنیا هست. شیطان هم از اول به خدا عرض کرد یا ـ عرض کنم ـ تهدید کرد خدا را که من تا آخر نمیگذارم کار انجام بگیرد، و خیلی هم موفق است.[3]"
در نگاه امام خمینی ـ که تاریخ انبیا بر آن دلالت دارد ـ تکفیر اصلاحگران و عدالتطلبان از سوی عالمان فاسد و تزویرپیشه به صورت یک جریان دائمی بوده است و تا آخر زمان و حاکمیت مهدی موعود استمرار دارد؛ زیرا آنان گرایش پیشوایان مصلح و امتهای صالح به عدل و قسط را با انگیزههای شیطانی خویش در تضاد میدیدند.
بنابراین شگفت نیست که امام زمان مورد تکفیر رهزنان عقیده و عملِ مؤمنان قرار گیرد. اگر آن حضرت ظهور کند و مخالف و معاند نداشته باشد، جای حیرت دارد؛ زیرا هیچ نبی یا وصی از گزند زبان تزویرگران و دین به دنیافروشان در امان نبوده است و هر کدام به نوعی دچار جماعت فریبکار و مدعیان زهد و تقوا و دیانت بودهاند. حضرت امام این همه را برآمده از مکر یا تهدید شیطان میشمارد که بر بیرون راندن بندگان از صراط مستقیم عبودیت سوگند یاد کرد.[4] یکی از راههای شیطانی، بدنامسازی پیامبران و امامان و پیروان عدالتگرای آنان است که به صورت تکفیر ظاهر میشود.
یادکرد بنیانگذار جمهوری اسلامی از حدیث نبوی مرتبط با زیانرسانی به دین و پیامبر، از یک سو یادآور خطر عالمان متهتک یا مرزشکن است و از دیگر سو، نمودار جاهلانی که تابع آن عالمان زشتکردار هستند و یا حق و باطل را از هم تشخیص نمیدهند و رجال الهی را از اجرای عدل در جامعه بازمیدارند. چنان که ایشان اشارت دارد، در آخر زمان هم، حضرت مهدی با عالمان متهتک و جاهلان متنسک روبهرو است و ناگزیر از جنگ با آنان خواهد بود؛ زیرا علم و جهل در ارتباط با احکام و معارف وحیانی و نبوی، هر دستهای را به گونهای به مخالفت با معصوم آخر وامیدارد. دستهای با تکفیر حضرت، او را بیگانه با وحی و پیامبری میخوانند و دستهای دیگر به دلیل نادانی و عدم شناخت از حقایق اسلام، در برابر امام عصر و فرمانهای او مقاومت میکنند. مارقین یا خوارج در عصر حکومت علوی، همین جاهلان ولایتستیز بودند، همانگونه که قاسطین [معاویه و عمروعاص] عالمان تزویرگری بودند که علی بن ابیطالب را ترککنندۀ نماز و دشمن قرآن خواندند.
خودپرستی در هنگام ظهور
تمام فسادهایی که در بشریت پیدا شده است... منشأش همین حب نفس است. از حب نفس است که حب به جاه، حب به مقام، حب به مال و حب به همة انگیزههای شهوانی پیدا میشود... در حکومت عدل بقیةالله هم عدالت جاری میشود، لکن حبهای نفسانی در بسیاری از قشرها باقی است، و همان حبهای نفسانی است که [بعض] روایات هست که حضرت مهدی ـ سلام الله علیه ـ را تکفیر میکنند.[5]
در این جا، امام خمینی علل درونی تکفیر مهدی موعود را بیان میکند. چنان که در احادیث تعلیم و تذکر داده شده است، سرچشمه تباهکاریهای بشر، نفس اماره است؛ یعنی نیرویی که در باطن هر انسان وجود دارد و او را مثل موجودی سلطهگر به سوی بدیها و زشتیها میراند. در حقیقت، آموزههای روایی ما بر پایه آیات و نگرش انسانشناسانه قرآن کریم است. همانگونه که حضرت یوسف صدیق میگوید: نفس آدمی، سلطهگری است که وی را به بدی فرمان میدهد، مگر این که لطف حق سبب ناکامی او گردد.[6]
در دیدگاه اخلاقی ـ اجتماعی حضرت امام ـ که الهام گرفته از آیات و روایات معصومان است ـ حب نفس یا دوست داشتن خویشتن که مفهوم خودخواهی شیطانی را به همراه دارد، بستر تعلقات دنیوی و شیطانی را فراهم میآورد:[7]
الف) حب جاه یا ریاستطلبی
ب) حب مال یا ثروتاندوزی
ج) حب شهوت یا انگیزههای شهوانی
امام خمینی، بندگان شهوت را خاضعان در برابر نفس اماره و خواستههای اسارتبار نفسانی و شهوانی، و نیز اهل دنیا و طالبان زر و زور میشمارد؛ زیرا بنده نفس و هوس، آزادگی و عزتنفس انسانیاش را از دست داده و از هر کس و ناکس فرمان میبرد. بیگمان عالمان ریاستطلب و زراندوز بیش از دستههای دیگر جامعه دچار انحطاط اخلاقی و خسران دنیوی و اخروی میشوند؛ زیرا علم و دین را ابزار فرمانروایی نفس اماره ساختهاند.
انسان اگر مقهور در تحت سلطة شهوت و هواهای نفسانیه گردید، رقیت و عبودیت و ذلت در او به قدر مقهوریتش در تحت سلطة آنها زیاد شود. و معنی عبودیت از کسی، خضوع تامّ و اطاعت از اوست. و انسان مطیع شهوات و مقهور نفس امّاره بنده فرمانبر آنهاست... تا کار به جایی رسد که اطاعت آنها را مقدم دارد بر اطاعت خالق سماوات و ارض، و بندگی آنها را برگزیند بر بندگی مالک الملوک حقیقی. و در این حال عزت و حریت و آزادمردی از قلبش [رخت] بندد، و غبار ذلت و فقر و عبودیت بر چهرة قلبش بنشیند و خاضع اهل دنیا گردد و قلبش در پیش اهل دنیا و صاحبان حشمت سجده کند... از هیچگونه خلاف شرف و فتوت و حریتی مضایقه نکند؛ و سر به زیر بار اطاعت هرکس و ناکس درآورد.[8]
در تعلیم اخلاقی حضرت امام درباره بندگان نفس و دنیا، این نتایج معرفتی درخور تأمل است:
1. پذیرش سلطه نفس اماره و خواستههای آن، سبب ذلت و عبودیت نفس است.
2. میزان اسارت و ذلت آدمی در برابر نفس اماره، به مقدار و حوزه عبودیت نفسانی بستگی دارد. یعنی هر کس بیشتر تابع هوسهای خود باشد، ذلیلتر و اسیرتر است.
3. بندگی نفس کردن به مفهوم خضوع تام و فرمانبری تمام در برابر انگیزههای نفسانی و دنیوی است.
4. بندگان نفس اماره، در نهایت ناگزیر از تقدم اطاعت و عبودیت نفس بر اطاعت و عبادت آفریدگار خواهند بود.
5. بندگان نفس ـ که آزادگی خویشتن را از کف دادهاند ـ دچار فقر معنوی و خضوع و خشوع در برابر اهل دنیا و صاحبان قدرت و حشمت ظاهری خواهند شد.
6. بندگان نفس به دلیل قبول حاکمیت نفس و ابلیس، فرمانبر هر طاغوت و خودکامهای میشوند و از هیچ اقدام ناسازگار با شریعت و فتوت و حریت دریغ نمیورزند.
گویی امام خمینی، سیمای عالمانی را به تصویر کشیده است که در بستر تاریخ شرایع، همواره در برابر حقیقت ایستاده و رهبران الهی را به بیدینی و خروج از اسلام و احکام آن متهم ساختهاند. آیا در آخر زمان، وارثان همین دین به دنیافروشان، در برابر حکومت عدل مهدی موعود نخواهند ایستاد و او را کافر نخواهند خواند؟
چنان که پیشتر گذشت، مشکل حضرت مهدی، مشکل بیدینی مردم عصر خویش نیست، بلکه مشکل آن حضرت، مشکل بیعدالتی حاکمان و مشکل بداندیشی و بیایمانی و خودپرستی عالمانی است که خود را مدعیان وراثت پیامبر اسلام شناساندهاند! بدین گونه، مردم در کنار حضرت مهدی خواهند بود؛ از هر کیش و فرهنگ و سرزمین که باشند! اما خودکامگان عرصه سیاست و فزونخواهان فریبکار، در برابر حضرت مهدی صفآرایی خواهند کرد. پس مهدی موعود در ماههای نخستین ظهورش با ستمگران و زویرپیشگان و زراندوزان میجنگد، نه با ملتها!
بنیانگذار جمهوری اسلامی در این گفتار خود، از فلسفه بنیادی مهدویت و شعار و شیوه پایدار امام مهدی سخن میراند که همان عدلگرایی همه جانبه در مقیاس جهانی است. همان طور که اشاره شد، عدالت حضرت مهدی به فرمان خداوند اجرا خواهد شد، هر چند که او همانند جدّ بزرگوارش حضرت علی آشکارا تکفیر گردد. یادکرد عدل حضرت مهدی و تکفیر خودپرستان در کسوت عالمان دین در کلام رهبر فقید انقلاب اسلامی، از شناخت ژرف و تأمل در حرکت جهانی آخرین وصی رسول اکرم حکایت دارد. زیرا اگر مقوله تکفیر مهدی موعود ـ که معصومان در احادیث خود بدان اشارت کردهاند ـ در ارتباط با عدالتگرایی حضرت مهدی به عنوان محور اصلی قیام و حکومت آن حضرت طرح نشود، خبر معقولی به حساب نمیآید. تکفیر، بر حقستیزی یک دسته دغلباز و عوامفریب دلالت دارد.
بنابراین باید آن حق یا حقیقت در روزگار موعود نقش تعیینکنندهای داشته باشد. تقارن فریاد آسمانی و انساندوستانه امام مهدی در جوار کعبه با تکفیر شریعتمداران خودخواه، هر مخاطبی را برای پاسخ این سؤال برمیانگیزد که فریاد آن حضرت برای چیست؟ وقتی محتوای فریاد جهانشمول حضرت صاحب که همان عدل و تحقق همه جانبه و کامل آن است، بیان شود، چه کسی در شگفت خواهد شد؟
این سخن امام خمینی که میگوید:
لکن حبهای نفسانی در بسیاری از قشرها باقی است.[9]
به این معنا است که نفس اماره با ظهور حضرت مهدی، نمیمیرد و خواستههای نفسانی تبدیل به خواستههای متعالی نمیشوند، مگر این که ولایت الهی و معنوی حضرت صاحب پذیرفته شود. پیدا است که این پذیرش فطری در مورد همگان مصداق ندارد، و برخی کسان و گروهها ـ که غالباً همان خواص یا اکابر قوم هستند ـ همچنان تابع و اسیر نفس و حب نفس و حب جاه و مال و شهوت حیوانی خویش خواهند بود. تکفیر عالمان غیر ربانی، نمودار دستهای از خواص و اکابر اقوام است که حامل کتابِ حق و حافظ شریعتِ محمدیاند! اما حکایت آنان، همان حکایت حاملان بد فرجام تورات است.[10]
در متون روایی شیعه، احادیث قابل توجهی درباره عالمان فاسد و پیامدهای تبهکاریشان و نیز تکالیف مردم در برابر آنان ـ که همانا طرد آنها از حوزه دین و اعتماد مسلمانان است ـ به چشم میخورد. بد نیست که در این جا اشارتی به آن همه شود، تا به دست آید که این دسته نفاقپیشه چگونه مقابل حضرت مهدی خواهند ایستاد و راه هدایت مردم را خواهند بست؟
1. پیامبر اسلام در سخنی، ارزشهای انسانی و اجتماعی را طرح میکند و از آن پس عالمانی منافق را به تصویر میکشد که مؤمنان امت را به ضد ارزشها فرامیخوانند و آنان را از پرورش حکمت و صفات نیکِ اخلاقی و رفتاری بازمیدارند. نزد هر گوینده مدعی که ما را از یقین به شک، و از اخلاص به ریا، و از فروتنی به گردنفرازی، و از نیکخواهی به شمنی، و از پارسایی به دنیاجویی میخواند منشینید!
به عالِمی نزدیک شوید که شما را از گردنفرازی به فروتنی، و از ریا به اخلاص، و از شک به یقین، و از دنیاجویی به پارسایی، و از دشمنی به نیکخواهی دعوت میکند. برای پند دادن به مردمان جز کسی شایسته نیست که از سرِ صدق، از این آفتها در هراس باشد، عیبهای سخن را بازشناسد، و درست را از نادرست تمیز دهد، و از موجبات وسوسهها و گرفتاریهای نفس و هوای آن [و نیز از درمان آنها] آگاه باشد.[11]
2. رسول اکرم از دوران آخر زمان خبر میدهد که همگان از حق و حقیقت فاصله گرفتهاند و به خواهشهای نفسانی روی آوردهاند: زیرا عالمان به رسالت خود که شناختن جامعه و بیماریها و همچنین درمان همگانی است، بیاعتنا گشتهاند و خود فتنه سازند!
روزگاری بر امت من خواهد آمد که از قرآن جز رسم [خط و چاپ] آن و از اسلام جز اسم آن باقی نمانَد! مسلمان خوانده میشوند، با این که دورترین مردم از اسلامند! مسجدشان آباد، ولی از هدایت تهی است! فقیهان آن زمان بدترین فقیهانند در زیر آسمان! فتنه، از ایشان برمیخیزد و به ایشان بازمیگردد.[12]
3. امام علی ما را از خطر دو گروه اجتماعی میآگاهاند: نخست خشکمقدسهای ابله و دیگر دانایان تزویرگر!
زینهار از متعبدان نادان و عالمان فاجر! که این دو دسته، فریبنده هر فریبخوارند![13]
4. امام حسن عسکری روایت میکند که از مولای متقیان درباره بهترین و بدترین آفریدگان خدا جویا شدند. آن حضرت، چنین کسانی را همان عالمان دین یاد کرد که برخی به راه حق میروند و برخی دیگر در باطل میشتابند! و انبیا و اولیا را از حرکت عدلگرایانه بازمیدارند!
پس از امامان... بهترین بندگان خدا کیانند؟ [علی] فرمود: عالمان! در صورتی که صالح باشند. پرسیدند: بدترین آفریدگان خدا پس از ابلیس و فرعون و... کیانند؟ [علی] فرمود: عالمان! در صورتی که فاسد باشند![14]
5. امام رضا در حدیثی که از حضرت سجاد روایت کرده است، مؤمنان را به هوشمندی فرامیخواند تا در دام عالمان تزویرپیشه گرفتار نشوند که از رحمت خدا رانده شدهاند.
پس اگر عقل کسی را استوار یافتید، درنگ کنید و فریب نخورید، تا در آن بنگرید که آیا [آن عالم] با عقل خود در پی هوای خویش میرود؟ یا در هوای خود از عقل خویش فرمان میبرد؟ و نیز بنگرید که آیا ریاستهای فناپذیر دنیا را دوست دارد، یا از آنها دامن فرو چیده است؟ زیرا در میان مردم کسانی هستند که دنیا و آخرت، هر دو را از دست میدهند! دنیا را برای دنیا رها میکنند، و برآنند که لذت ریاستِ باطل از لذت مال و نعمتِ حلال عالیتر است، پس این همه را به خاطر دست یافتن به ریاست از دست میدهند! تا چنان میشود که قرآن میگوید:
)وَإِذَا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّهَ أخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ؛[15] چون به او گویند: از خدا بپرهیز! حمیّت جاهلیت او را به گناه برمیانگیزد. او را دوزخ شایسته است و آن بد جایگاهی است.
چنین کسی بیملاحظه و اندیشه عمل میکند و نخستین کار باطل، او را به بدترین زیانها میکشاند و خدا او را پس از آن که چیزی را میطلبد که بر آن توان ندارد، در طغیان و سرکشی رها میکند. و او آنچه را خدا حرام کرده است حلال! و آنچه را حلال کرده است حرام میشمارد! [وارونهسازی دین خدا و پیامبر] و اگر بتواند ریاستی را که با بدبختی به دست آورده، نگاه دارد، هیچ در بند آن نیست که دینش از دستش برود. اینان کسانیاند که خدا بر ایشان خشم گرفته و لعنتشان کرده و عذابِ خوارکنندهای را برایشان آماده ساخته است.[16]
[1]. صحیفه امام، ج 19، ص 24 ـ 25.
[2]. آل عمران (3): 96.
[3]. صحیفه امام، ج 18، ص 410.
[4]. اعراف (7): 16.
[5]. صحیفه امام، ج 16، ص 162.
[6]. یوسف (12): 53.
[7]. «حبّ الدنیا رأس کلّ خطیئة». الکافی، ج 2، ص 316، ح 8 .
[8]. شرح چهل حدیث، ص 255.
[9]. صحیفه امام، ج 16، ص 162.
[10]. جمعه (62): 5.
[11]. بحار الانوار، ج 2، ص 52، ح 20.
[12]. همان، ص 109، ح 14.
[13]. همان، ص 106، ح 1.
[14]. همان، ص 89 ، ح 12.
[15]. بقره (2): 206.
[16]. الاحتجاج، ج 2، ص 53.
منبع: مهدویت از منظر امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1386، صص 219 الی 213