همایش منشور روحانیت با عنوان "روحانیت، نگرش ها و نگارش ها" توسط موسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی(س) نمایندگی قم برگزار شد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبری جماران، به مناسبت بیست و دومین سالگرد انتشار پیام بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران -حضرت امام خمینی(س)- به حوزه ها و روحانیون، همایش منشور روحانیت با عنوان "روحانیت، نگرش ها و نگارش ها" روز دوشنبه دوم اسفند از ساعت 30/8 تا 13در محل نمایندگی موسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی(س) درقم برگزار شد و آیت الله العظمی گرامی، حجه الاسلام والمسلمین سیدعلی خمینی و سایر سخنرانان به بررسی ابعاد و زوایایی مختلف این منشور پرداختند.
این مراسم به مناسبت سالگرد انتشار این پیام و تدوین اثر پژوهشی "روحانیت، نگرش ها ونگارش ها" توسط موسسه فرهنگی دین پژوهی بشرا برگزار گردید.
حجه الاسلام والمسلمین باقری فر مدیر موسسه فرهنگی دین پژوهی بشرا طی این مراسم به گزارش مراحل این پژوهش پرداخت و وعده داد این اثر تا سال آینده منتشر شود.در ادامه متن کامل این گزارش می آید:
روحانیت تشیع از کهنترین و مقتدرترین نهادهای فرهنگی و اجتماعی در ایران است و موضوعی جدّی برای پژوهش. این نهاد از دیرباز در کانون توجه دولتمردان و مردم بوده و محل رجوع آنها. شناخت روحانیت، شناخت سرفصلی مهم از تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران است و بدون اطلاع از زوایای این نهاد، هرگز نمیتوان به تاریخ این سرزمین رهنمون شد. از همین روست که تاکنون صدها کتاب و مقاله دربارۀ روحانیت به زبانهای مختلف منتشر شده است و درعین حال باید اعتراف کرد که به رغم ضرورت غیر قابل انکار، هنوز روحانیت به موضوعی جدی برای پژوهشهای گسترده و عمیق تبدیل نشده است.
یکی از مشکلات جدّی در این راه، کمبود یا ناشناختهبودنِ منابعِ لازم در این زمینه است. بدین رو، جمعآوری و تحقیق در آثار و نوشتههای مربوط به این نهاد، میتواند بستری را در جهت آسانکردن پژوهش دربارۀ نظام فکری، اقتدار اجتماعی، تبارنامه و کارنامۀ این نهاد مقتدر اجتماعی، فراهم آورد. واز آنجا که ارزیابی وآسیبشناسی و پیرایش هر موضوع نیز بستگی به میزان آشنایی و شناخت آن موضوع دارد، و نهاد روحانیت که در دوران غیبت امام عصر (عج)، مایه حفظ و قوام کیان دین بوده وهست نیز ازاین قاعده مستثنی نیست، جمعآوری آثار مربوط به آن و تحقیق دربارۀ آنها میتواند در آسیبشناسی این نهاد و بالندهکردن آن، مؤثّر واقع شود.
راست اینکه امروزه باید مطالعه روحانیت بسیار جدی گرفته شود و آثار پربرگ و باری درباره آن فراهم آید. با عنایت به اینکه اکنون روحانیت از امکانات بیشتری برخوردار است و با سیاست و قدرت نیز پیوند خورده است، لازم میآید مسؤولانه و دلسوزانه مورد مطالعه قرار بگیرد و آفات و خطراتی که این نهاد را تهدید میکند، شناسایی شود.اینک روحانیت از یک نهاد بسیط و کوچک در جامعهای غیرشهری، به جایگاه نهادی پیچیده و بزرگ در جامعهای مدرن و با امکاناتی پیشرفته ارتقا یافته است و در دید جهانیان قرار دارد.
مؤسسه فرهنگی دینپژوهی بشرا با علم به این واقعیتها و نظر به اهمیتی که برای نهاد دین و روحانیت و سلامت و صلابت آن در جامعه قایل است، موضوع «روحانیتشناسی» را در کانون فعالیتهای پژوهشیِ خویش قرار داده و در این راستا تاکنون گامهای چندی برداشته است که از آن میان میتوان به تلاش برای شناسایی و فراهمآوردن منابع و آثار مختلف درباره روحانیت و گزارماننگاری درباره آنها و نقد و بررسی آن اشاره کرد.
این پژوهش از کلیۀ کتابها، پایاننامهها و مقالات مهمی که پس از مشروطیت تاکنون درباره روحانیت نوشته شده استفاده کرده است.
تبصرۀ یک: منظور از روحانیت، سازمان و نهاد روحانیت و حوزههای علمیه میباشد نه شخصیتهای روحانی.
تبصرۀ دو: آثاری که از موضع مخالفت با اساس روحانیت نگاشته شده جزء این پروژه نخواهد بود و در صورت لزوم به صورت جداگانه بررسی و گزارش میشود.
اهداف:
1. شناسایی کتابها، پایاننامهها و مقالات مربوط به روحانیت و تهیه کتابشناسی تحلیلی، توصیفی برای هریک از آنها.
2. داوری دربارۀ آثار شناسایی شده و انتخاب آثار برتر
3. برگزاری جلسات نقد و بررسی آثار
4. سفارش مقاله دربارۀ آثار برگزیده
5. برگزاری همایش برای عرضۀ مقالات و تجلیل و تکریم از نویسندگان آثار برتر.
اولین گام در این مسیر، به تهیۀ دو اثر با عنوانِ «روحانیت؛ نگرشها و نگارشها» منتهی شد که در این مجال گزارش مختصری دربارۀ اولین جلد از این مجموعه تقدیم میشود.
در این جلد هفتاد و چهار کتاب، پایاننامه و ویژهنامه درباره روحانیت مورد مطالعه وبازخوانی قرار گرفته و در 800 صفحه گزارش شده است که انشاءالله به زودی به زیور طبع آراسته خواهد شد.
این کتاب در پنج بخش سامان یافته است: مناسبات و اندیشه سیاسی روحانیت (1)، حوزههای علمیّه: شکلگیری، چالشها، اصلاحات (2)، نگاهی به مطالب طرحشده در ویژهنامههای برخی مجلات (3)، کتابشناسی حوزههای علمیه و روحانیت (4)، فهرستها (5).
در بخش اول، محتوای 37 کتاب زیرِ عنوان «کارکرد، مناسبات و اندیشه سیاسی روحانیت» از صفویه تا قاجاریه و از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، گزارش شده است. اولین گزارش به کتاب «مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی» نوشتۀ آقای مهدی فرهانی منفرد اختصاص دارد که در آن به بحث از عملکرد و سرگذشت روحانیت در دورۀ صفویه پرداخته است. پس از آن کتاب «علما و مشروعیت دولت صفوی» گزارش میشود. با بررسی این دو اثر مسائل مربوط به روحانیت در دورۀ صفویه پایان میگیرد.
با ارائۀ گزارش از کتاب پروفسور حامد الگار به نام «دین و دولت در ایران» تشریح نقش علما در دورۀ قاجار آغاز میشود و با گزارماننگاری دربارۀ 34 کتاب دیگر ادامه مییابد.
بخش دوّم، تحت عنوان «حوزههای علمیه و روحانیت» در سه فصل سامان یافته است؛ فصل اول به کتبی اختصاص دارد که بیشتر به شکلگیری حوزههای علمیه و روحانیت و هویت آن پرداختهاند. این فصل با معرفی کتاب «سیر حوزههای علمیه شیعه» از آیتاللهالعظمی صافی آغاز و با کتاب «پژوهشی در نظام روحانیت شیعه» پایان میگیرد و در مجموع محتوای یازده کتاب را بازتاب داده است.
در فصل دوم از این بخش، تحت عنوان «چالشها»، چهارده کتاب گزارش گردیده است که با کتاب «سیاحت شرق» نوشتۀ آقای نجفی قوچانی شروع میشود و با گزارش 13 کتاب دیگر که به نحوی به چالشهای درون حوزهها پرداختهاند ادامه مییابد.
و فصل سوّم نیز با عنوان «اصلاحات» به معرفی کتاب «بحثی درباره مرجعیت و روحانیت» و هفت کتاب دیگر در این زمینه پرداخته است.
بخش سومِ کتاب نگاهی دارد به پارهای از مجلات مرتبط با حوزه و روحانیت، که در آن چهار ویژهنامه وارسی گردیده است.
در بخش چهارم تحت عنوان «کتابشناسی آثار مربوط به روحانیت و حوزههای علمیه»، کتابها و مقالاتی فهرست شده است که در تمام یا بخشی از آن به موضوع روحانیت و حوزههای علمیه پرداخته شده است و در مجموع 782 کتاب فارسی و عربی، و 205 کتاب و مقاله لاتین را شامل میشود.
جمعبندی:
1. با وجود اینکه تاکنون دهها جلد کتاب دربارۀ روحانیت نوشته شده است، اما در میان آنها به زحمت میتوان حتی یک جلد کتاب جامع و کامل، که یکسره تحقیقی و علمی باشد، نشان داد.
اغلب آثار درباره روحانیت، جنبۀ توصیفی - ترویجی دارد و شماری از آنها نیز به تحلیل عملکرد روحانیت در مقاطع خاص تاریخی پرداخته است و به معنای دقیق کلمه کمتر دربارۀ نهاد روحانیت میباشد.
2. اگر آثار دربارۀ روحانیت، با آثار دربارۀ روشنفکران مقایسه شود، یک تفاوت چشمگیر ملاحظه میشود و آن اینکه در میان آثار دربارۀ روحانیت، فقط معدودی کتاب جنبۀ نقد و بررسی دارد. حال اینکه بسیاری از آثار دربارۀ روشنفکری، مالامال از انتقاد است و هیچگاه در برابر اشکالات، چشمپوشی نشده است. نتیجه اینکه حوزههای علمیه از فواید نقد و بررسی محروم ماندهاند.
3. تاکنون یا پژوهشهای میدانی و پیمایشی در میان آثار دربارۀ روحانیت صورت نگرفته، یا به قدری اندک است که به حساب نمیآید. هرچه انجام شده، تحقیق کتابخانهای است و مطالب از این کتاب به آن کتاب منتقل شده است. با پژوهش میدانی و پیمایشی و آمار و مصاحبه، نتایجی به دست میآید که در میان کتابها نیست.
4. شماری از کتابهایی که دربارۀ روحانیت نوشته شده، جنبۀ دفاعی و جدلی دارد و در پاسخ به نقدهای برخی روشنفکران از روحانیت است.
5. از میان آثاری که دربارۀ روحانیت در خارج از کشور نوشته شده، به ردیههای متعددی برمیخوریم. این آثار جنبۀ پژوهشی و علمی ندارد و بیشتر یا با ملاحظات سیاسی نوشته شده و یا نویسندگان آنها از اساس با دین مشکل داشتهاند.
6. بیشتر آثاری که تاکنون دربارۀ روحانیت و حوزههای علمیه نوشته شده، حاصل صد سال اخیر است. اضافه کنیم که تعبیر «روحانیت» و «حوزه» نیز مستحدث است و در آثار گذشتگان کمتر به چشم میخورد. شاید سرّ آن این باشد که در گذشته، چون در جنب روحانیت، نهادهایی مانند دانشگاه و مجامع روشنفکری و آموزشی نبود، روحانیت نیز چندان بر هویت خود پافشاری نمیکرد و نیازی به مرزبندی با دیگران نداشت. از این رو آثار دربارۀ روحانیت در گذشته تألیف نشد.
7. اخیراً مدخلهایی مانند «حوزه» و «روحانیت» به برخی از دائرهالمعارفها راه یافته است؛ مانند دانشنامۀ جهان اسلام و دائرهالمعارف نوین جهان اسلام و دائرهالمعارف تشیع و غیر آن. این مقالات دائرهالمعارفی، دستمایۀ بسیار کارآمد و سودمندی خواهد بود برای نگارش کتابهای علمی دربارۀ روحانیت؛ اگرچه در آنها نیز اشکالاتی ملاحظه میشود.
8. کتابهایی را که تاکنون دربارۀ روحانیت نوشته شده، در یک تقسیمبندی کلی میتوان به دو بخش تقسیم کرد:
اول: کتابهایی که روحانیت را از درون بررسی کرده است. یعنی دربارۀ نظام آموزشی و اقتصادی و اداری حوزههاست؛ قطع نظر از پیوند آن با جامعه.
دوم، کتابهایی است که در آن روحانیت از منظر بیرونی مطالعه شده و جنبۀ سیاسی روحانیت، کارکردها و نقشهای اجتماعی آن واکاوی شده است.
از منظرگاه دیگر میتوان کتابها را اینگونه تقسیم کرد:
ـ تقسیم کتابها براساس دورههای زمانی انتشار
ـ تقسیم کتابها براساس حوزوی یا غیرحوزویبودن نویسندگان آنها
ـ تقسیم کتابها براساس دیدگاهها و جریانشناسیهای حاکم بر آنها
برنامههای بعدی:
کارهای دیگری که میتوان در ادامۀ این پروژه، طراحی و اجرا کرد عبارتند از:
1ـ تهیۀ فهرست محورها و مسایلی که آثار مورد بررسی، پوشش دادهاند و تعیین خلاءهای آن
2ـ جمعبندی و تحلیل محتوا
3ـ ایجاد شبکۀ ارتباط مجازی بین صاحبنظران و نویسندگان و پژوهشگران حوزۀ روحانیتپژوهی.
4ـ شناسایی، نقد و بررسی آثار مخالفین دربارۀ روحانیت
5ـ بررسی و نقد آثار هنری (فیلم، تئاتر، داستان، شعر، عکس، کاریکاتور و ...) دربارۀ روحانیت.
6ـ بررسی و نقد آثار مهم دربارۀ شخصیتهای روحانی
7ـ برنامهریزی برای سفارش مقالات و انجام پژوهشهای معطوف به خلاءهای محتوایی آثار موجود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبری جماران، به مناسبت بیست و دومین سالگرد انتشار پیام بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران -حضرت امام خمینی(س)- به حوزه ها و روحانیون، همایش منشور روحانیت با عنوان "روحانیت، نگرش ها و نگارش ها" روز دوشنبه دوم اسفند از ساعت 30/8 تا 13در محل نمایندگی موسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی(س) درقم برگزار شد و آیت الله العظمی گرامی، حجه الاسلام والمسلمین سیدعلی خمینی و سایر سخنرانان به بررسی ابعاد و زوایایی مختلف این منشور پرداختند.
این مراسم به مناسبت سالگرد انتشار این پیام و تدوین اثر پژوهشی "روحانیت، نگرش ها ونگارش ها" توسط موسسه فرهنگی دین پژوهی بشرا برگزار گردید.
حجه الاسلام والمسلمین باقری فر مدیر موسسه فرهنگی دین پژوهی بشرا طی این مراسم به گزارش مراحل این پژوهش پرداخت و وعده داد این اثر تا سال آینده منتشر شود.در ادامه متن کامل این گزارش می آید:
روحانیت تشیع از کهنترین و مقتدرترین نهادهای فرهنگی و اجتماعی در ایران است و موضوعی جدّی برای پژوهش. این نهاد از دیرباز در کانون توجه دولتمردان و مردم بوده و محل رجوع آنها. شناخت روحانیت، شناخت سرفصلی مهم از تاریخ فرهنگی و اجتماعی ایران است و بدون اطلاع از زوایای این نهاد، هرگز نمیتوان به تاریخ این سرزمین رهنمون شد. از همین روست که تاکنون صدها کتاب و مقاله دربارۀ روحانیت به زبانهای مختلف منتشر شده است و درعین حال باید اعتراف کرد که به رغم ضرورت غیر قابل انکار، هنوز روحانیت به موضوعی جدی برای پژوهشهای گسترده و عمیق تبدیل نشده است.
یکی از مشکلات جدّی در این راه، کمبود یا ناشناختهبودنِ منابعِ لازم در این زمینه است. بدین رو، جمعآوری و تحقیق در آثار و نوشتههای مربوط به این نهاد، میتواند بستری را در جهت آسانکردن پژوهش دربارۀ نظام فکری، اقتدار اجتماعی، تبارنامه و کارنامۀ این نهاد مقتدر اجتماعی، فراهم آورد. واز آنجا که ارزیابی وآسیبشناسی و پیرایش هر موضوع نیز بستگی به میزان آشنایی و شناخت آن موضوع دارد، و نهاد روحانیت که در دوران غیبت امام عصر (عج)، مایه حفظ و قوام کیان دین بوده وهست نیز ازاین قاعده مستثنی نیست، جمعآوری آثار مربوط به آن و تحقیق دربارۀ آنها میتواند در آسیبشناسی این نهاد و بالندهکردن آن، مؤثّر واقع شود.
راست اینکه امروزه باید مطالعه روحانیت بسیار جدی گرفته شود و آثار پربرگ و باری درباره آن فراهم آید. با عنایت به اینکه اکنون روحانیت از امکانات بیشتری برخوردار است و با سیاست و قدرت نیز پیوند خورده است، لازم میآید مسؤولانه و دلسوزانه مورد مطالعه قرار بگیرد و آفات و خطراتی که این نهاد را تهدید میکند، شناسایی شود.اینک روحانیت از یک نهاد بسیط و کوچک در جامعهای غیرشهری، به جایگاه نهادی پیچیده و بزرگ در جامعهای مدرن و با امکاناتی پیشرفته ارتقا یافته است و در دید جهانیان قرار دارد.
مؤسسه فرهنگی دینپژوهی بشرا با علم به این واقعیتها و نظر به اهمیتی که برای نهاد دین و روحانیت و سلامت و صلابت آن در جامعه قایل است، موضوع «روحانیتشناسی» را در کانون فعالیتهای پژوهشیِ خویش قرار داده و در این راستا تاکنون گامهای چندی برداشته است که از آن میان میتوان به تلاش برای شناسایی و فراهمآوردن منابع و آثار مختلف درباره روحانیت و گزارماننگاری درباره آنها و نقد و بررسی آن اشاره کرد.
این پژوهش از کلیۀ کتابها، پایاننامهها و مقالات مهمی که پس از مشروطیت تاکنون درباره روحانیت نوشته شده استفاده کرده است.
تبصرۀ یک: منظور از روحانیت، سازمان و نهاد روحانیت و حوزههای علمیه میباشد نه شخصیتهای روحانی.
تبصرۀ دو: آثاری که از موضع مخالفت با اساس روحانیت نگاشته شده جزء این پروژه نخواهد بود و در صورت لزوم به صورت جداگانه بررسی و گزارش میشود.
اهداف:
1. شناسایی کتابها، پایاننامهها و مقالات مربوط به روحانیت و تهیه کتابشناسی تحلیلی، توصیفی برای هریک از آنها.
2. داوری دربارۀ آثار شناسایی شده و انتخاب آثار برتر
3. برگزاری جلسات نقد و بررسی آثار
4. سفارش مقاله دربارۀ آثار برگزیده
5. برگزاری همایش برای عرضۀ مقالات و تجلیل و تکریم از نویسندگان آثار برتر.
اولین گام در این مسیر، به تهیۀ دو اثر با عنوانِ «روحانیت؛ نگرشها و نگارشها» منتهی شد که در این مجال گزارش مختصری دربارۀ اولین جلد از این مجموعه تقدیم میشود.
در این جلد هفتاد و چهار کتاب، پایاننامه و ویژهنامه درباره روحانیت مورد مطالعه وبازخوانی قرار گرفته و در 800 صفحه گزارش شده است که انشاءالله به زودی به زیور طبع آراسته خواهد شد.
این کتاب در پنج بخش سامان یافته است: مناسبات و اندیشه سیاسی روحانیت (1)، حوزههای علمیّه: شکلگیری، چالشها، اصلاحات (2)، نگاهی به مطالب طرحشده در ویژهنامههای برخی مجلات (3)، کتابشناسی حوزههای علمیه و روحانیت (4)، فهرستها (5).
در بخش اول، محتوای 37 کتاب زیرِ عنوان «کارکرد، مناسبات و اندیشه سیاسی روحانیت» از صفویه تا قاجاریه و از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، گزارش شده است. اولین گزارش به کتاب «مهاجرت علمای شیعه از جبل عامل به ایران در عصر صفوی» نوشتۀ آقای مهدی فرهانی منفرد اختصاص دارد که در آن به بحث از عملکرد و سرگذشت روحانیت در دورۀ صفویه پرداخته است. پس از آن کتاب «علما و مشروعیت دولت صفوی» گزارش میشود. با بررسی این دو اثر مسائل مربوط به روحانیت در دورۀ صفویه پایان میگیرد.
با ارائۀ گزارش از کتاب پروفسور حامد الگار به نام «دین و دولت در ایران» تشریح نقش علما در دورۀ قاجار آغاز میشود و با گزارماننگاری دربارۀ 34 کتاب دیگر ادامه مییابد.
بخش دوّم، تحت عنوان «حوزههای علمیه و روحانیت» در سه فصل سامان یافته است؛ فصل اول به کتبی اختصاص دارد که بیشتر به شکلگیری حوزههای علمیه و روحانیت و هویت آن پرداختهاند. این فصل با معرفی کتاب «سیر حوزههای علمیه شیعه» از آیتاللهالعظمی صافی آغاز و با کتاب «پژوهشی در نظام روحانیت شیعه» پایان میگیرد و در مجموع محتوای یازده کتاب را بازتاب داده است.
در فصل دوم از این بخش، تحت عنوان «چالشها»، چهارده کتاب گزارش گردیده است که با کتاب «سیاحت شرق» نوشتۀ آقای نجفی قوچانی شروع میشود و با گزارش 13 کتاب دیگر که به نحوی به چالشهای درون حوزهها پرداختهاند ادامه مییابد.
و فصل سوّم نیز با عنوان «اصلاحات» به معرفی کتاب «بحثی درباره مرجعیت و روحانیت» و هفت کتاب دیگر در این زمینه پرداخته است.
بخش سومِ کتاب نگاهی دارد به پارهای از مجلات مرتبط با حوزه و روحانیت، که در آن چهار ویژهنامه وارسی گردیده است.
در بخش چهارم تحت عنوان «کتابشناسی آثار مربوط به روحانیت و حوزههای علمیه»، کتابها و مقالاتی فهرست شده است که در تمام یا بخشی از آن به موضوع روحانیت و حوزههای علمیه پرداخته شده است و در مجموع 782 کتاب فارسی و عربی، و 205 کتاب و مقاله لاتین را شامل میشود.
جمعبندی:
1. با وجود اینکه تاکنون دهها جلد کتاب دربارۀ روحانیت نوشته شده است، اما در میان آنها به زحمت میتوان حتی یک جلد کتاب جامع و کامل، که یکسره تحقیقی و علمی باشد، نشان داد.
اغلب آثار درباره روحانیت، جنبۀ توصیفی - ترویجی دارد و شماری از آنها نیز به تحلیل عملکرد روحانیت در مقاطع خاص تاریخی پرداخته است و به معنای دقیق کلمه کمتر دربارۀ نهاد روحانیت میباشد.
2. اگر آثار دربارۀ روحانیت، با آثار دربارۀ روشنفکران مقایسه شود، یک تفاوت چشمگیر ملاحظه میشود و آن اینکه در میان آثار دربارۀ روحانیت، فقط معدودی کتاب جنبۀ نقد و بررسی دارد. حال اینکه بسیاری از آثار دربارۀ روشنفکری، مالامال از انتقاد است و هیچگاه در برابر اشکالات، چشمپوشی نشده است. نتیجه اینکه حوزههای علمیه از فواید نقد و بررسی محروم ماندهاند.
3. تاکنون یا پژوهشهای میدانی و پیمایشی در میان آثار دربارۀ روحانیت صورت نگرفته، یا به قدری اندک است که به حساب نمیآید. هرچه انجام شده، تحقیق کتابخانهای است و مطالب از این کتاب به آن کتاب منتقل شده است. با پژوهش میدانی و پیمایشی و آمار و مصاحبه، نتایجی به دست میآید که در میان کتابها نیست.
4. شماری از کتابهایی که دربارۀ روحانیت نوشته شده، جنبۀ دفاعی و جدلی دارد و در پاسخ به نقدهای برخی روشنفکران از روحانیت است.
5. از میان آثاری که دربارۀ روحانیت در خارج از کشور نوشته شده، به ردیههای متعددی برمیخوریم. این آثار جنبۀ پژوهشی و علمی ندارد و بیشتر یا با ملاحظات سیاسی نوشته شده و یا نویسندگان آنها از اساس با دین مشکل داشتهاند.
6. بیشتر آثاری که تاکنون دربارۀ روحانیت و حوزههای علمیه نوشته شده، حاصل صد سال اخیر است. اضافه کنیم که تعبیر «روحانیت» و «حوزه» نیز مستحدث است و در آثار گذشتگان کمتر به چشم میخورد. شاید سرّ آن این باشد که در گذشته، چون در جنب روحانیت، نهادهایی مانند دانشگاه و مجامع روشنفکری و آموزشی نبود، روحانیت نیز چندان بر هویت خود پافشاری نمیکرد و نیازی به مرزبندی با دیگران نداشت. از این رو آثار دربارۀ روحانیت در گذشته تألیف نشد.
7. اخیراً مدخلهایی مانند «حوزه» و «روحانیت» به برخی از دائرهالمعارفها راه یافته است؛ مانند دانشنامۀ جهان اسلام و دائرهالمعارف نوین جهان اسلام و دائرهالمعارف تشیع و غیر آن. این مقالات دائرهالمعارفی، دستمایۀ بسیار کارآمد و سودمندی خواهد بود برای نگارش کتابهای علمی دربارۀ روحانیت؛ اگرچه در آنها نیز اشکالاتی ملاحظه میشود.
8. کتابهایی را که تاکنون دربارۀ روحانیت نوشته شده، در یک تقسیمبندی کلی میتوان به دو بخش تقسیم کرد:
اول: کتابهایی که روحانیت را از درون بررسی کرده است. یعنی دربارۀ نظام آموزشی و اقتصادی و اداری حوزههاست؛ قطع نظر از پیوند آن با جامعه.
دوم، کتابهایی است که در آن روحانیت از منظر بیرونی مطالعه شده و جنبۀ سیاسی روحانیت، کارکردها و نقشهای اجتماعی آن واکاوی شده است.
از منظرگاه دیگر میتوان کتابها را اینگونه تقسیم کرد:
ـ تقسیم کتابها براساس دورههای زمانی انتشار
ـ تقسیم کتابها براساس حوزوی یا غیرحوزویبودن نویسندگان آنها
ـ تقسیم کتابها براساس دیدگاهها و جریانشناسیهای حاکم بر آنها
برنامههای بعدی:
کارهای دیگری که میتوان در ادامۀ این پروژه، طراحی و اجرا کرد عبارتند از:
1ـ تهیۀ فهرست محورها و مسایلی که آثار مورد بررسی، پوشش دادهاند و تعیین خلاءهای آن
2ـ جمعبندی و تحلیل محتوا
3ـ ایجاد شبکۀ ارتباط مجازی بین صاحبنظران و نویسندگان و پژوهشگران حوزۀ روحانیتپژوهی.
4ـ شناسایی، نقد و بررسی آثار مخالفین دربارۀ روحانیت
5ـ بررسی و نقد آثار هنری (فیلم، تئاتر، داستان، شعر، عکس، کاریکاتور و ...) دربارۀ روحانیت.
6ـ بررسی و نقد آثار مهم دربارۀ شخصیتهای روحانی
7ـ برنامهریزی برای سفارش مقالات و انجام پژوهشهای معطوف به خلاءهای محتوایی آثار موجود.