پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران - احمد ابوالفتحی: در اولین روزهای فروردین 1388 یک اصطلاح تازه به ادبیات روابط بینالملل اضافه شد: دیپلماسی نوروزی. ماجرا از این قرار بود که رئیسجمهور ایالات متحدهی آمریکا به مناسبت نوروز، پیشاروی دوربین ایستاده بود و کوشیده بود که به زبان فارسی سال نو را به ایرانیان تبریک بگوید. دستگاه دیپلماسی آمریکا ظرفیت نوروز برای ایفای نقش در عرصهی روابط بینالملل را دریافته بود و تلاش کرده بود بخشی از این توان بالقوه را بالفعل نماید. آیا ایران و دیگر کشورهایی که در حوزهی تمدنی ایران تعریف میشوند، از ظرفیتهای نوروز برای ابزار واقع شدن در زمینهی دیپلماسی آگاه هستند؟ به طور خاص؛ آیا ما توانستهایم ظرفیتهای نوروز در زمینهی دیپلماسی عمومی را شناسایی کنیم و از نوروز برای افزایش قدرت نرم کشور خود استفاده کنیم؟
ارائهی پاسخی محققانه به این سوالات نیازمند مجالی فراتر از خطوط محدود این مطلب دارد و از آنجا که اولین گام برای استفاده از هر «چیز»، تلاش برای دست یافتن به شناختی به نسبت قابل قبول از آن چیز است، امیدوارم چنین تحقیقی در دستور کار مجامع پژوهشی در حوزهی دیپلماسی و روابط بینالملل قرار بگیرد تا گامهای اولیه برای دست یافتن به برنامهای جامع برای استفاده از نوروز به مثابهی ابزار قدرت نرم برداشته شود. هدف این مطلب، واشکافی جنبههای گوناگونی از توان نوروز به عنوان یک جشن بینالمللی برای ایفای نقش در روابط بینالملل است. پیش از هر چیز به معرفی دو اصطلاح که در این متن و بسیاری دیگر از متون پرکاربرد هستند اما همچون بسیاری دیگر از اصطلاحات تخصصی از تحریف در تعریف رنج میبرند خواهم پرداخت و سپس به چهار جنبه از توان نوروز که نشانگر استعداد بینالمللی آن است میپردازم. ابتدا تعریف دو اصطلاح: دیپلماسی عمومی و قدرت نرم.
سابقهی مفهومبندی اصطلاح «دیپلماسی عمومی» به سالهای میانی جنگ سرد بازمیگردد. این اصطلاح با اصطلاحی دیگر نسبتی وثیق دارد: تبلیغات. و از آنجا که استفاده از تبلیغات برای تاثیرگذاری بر مردم دیگر کشورها سابقهای متقدمتر از تعریف اصطلاح دیپلماسی عمومی دارد، میتوان گفت استفادهی عملی از «دیپلماسی عمومی» به خصوص از سوی کشورهای قدرتمند که از تسلط رسانهای بهرهمند بودهاند به بسیار پیش از این بازمیگردد. اصطلاح دیپلماسی عمومی را ؛ که از اصطلاحات پرکاربرد دوران پسا 11 سپتامبر است؛ میتوان اینگونه تعریف کرد: تلاش یک بازیگر بینالمللی برای استفاده از عرصههای عمومی دیگر کشورها در راستای پیشرفت در اهداف سیاسی خود.
دیپلماسی عمومی با اصطلاح «قدرت نرم» شباهتی خانوادگی دارد. قدرت نرم اصطلاحی است که جوزف نای معاون اسبق وزیر امورخارجهی ایالات متحده (در دوران کارتر) و از صاحبنظران اصلی مکتب نولیبرالیسم در روابط بینالملل آن را مفهومبندی نموده است. کارکرد تصریحی مفهوم قدرت نرم در نزد نظریهپرداز آن؛ همچون دیپلماسی عمومی؛ ارائهی تبیینی کارآمد از وضعیت دیپلماسی و سیاست خارجی ایالات متحده و کارکرد تلویحی آن ارائهی پاسخی به مسئلهی سرنوشت قدرت ایالات متحده پس از جنگ سرد بود. تمرکز مفهوم قدرت نرم بر تغییر منابع قدرت از سخت (توان نظامی؛ توان اقتصادی؛ میزان جمعیت؛ میزان منابع طبیعی و...) به نرم است: توان جذب دیگران و سامان دادن به شرایط به گونه که دیگران منافع خود را همراستا با منافع کشوری که از قدرت نرم بهرهمند است تعریف کنند.2
گفتیم که دیپلماسی عمومی شباهتی خانوادگی با قدرت نرم دارد. اکنون با تعریفی که از قدرت نرم ارائه دادیم مشخص میشود که دیپلماسی عمومی را همجهت با قدرت نرم تعریف کرد. دیپلماسی عمومیای که در راستای قدرت نرم تعریف میشود عبارت است از کوشش برای تاثیرگذاری بر عرصههای عمومی دیگر کشورها در راستای جذب آنها به خود و تاثیرگذاری بر تعریف آنها از منافع خود. دیپلماسی عمومی ابزارهای متنوعی دارد. در «عصر اطلاعات» ماهوارهها و اینترنت از ابزارهای شاخص دیپلماسی عمومی هستند. آیا نوروز؛ جشن باستانی آریاییها؛ نیز میتواند یکی از این ابزارها باشد؟
در این قسمت از مطلب به چهار جنبه از توان نوروز برای تاثیرگذاری بر عرصهی عمومی و عرصهی دولتی دیگر کشورها اشاره میکنم. 1. نوروز به عنوان یک میراث جهانی و تاثیر آن در جلب احترام بینالمللی 2. توان نوروز در ایجاد همپیوندی میان کشورهای «منطقهی نوروز» 3. توانایی تاثیرگذاری نوروز از طریق مردمان مهاجر از کشورهای «منطقهی نوروز» به سایر کشورهای جهان 4. توان نوروز برای ایجاد تحرکات دیپلماتیک. لازم به ذکر است که این دسته بندی چهارگانه همچون هر دستهبندی دیگر غیرقطعی است و احتمال دارد با تاملی بیشتر (که در ابتدای مطلب در باب لزوم آن سخن گفته شد) به دستهبندیای کارآمدتر نیز دست یافت.
1. نوروز به عنوان یک میراث جهانی و تاثیر آن در جلب احترام بینالمللی
تلاش برای کسب «پرستیژ» از منظر مکتب واقعگرایی از جمله اهداف دولتها در عرصهی بینالمللی است. اگر به عرصهی عملی روابط بینالملل نیز بنگریم نمیتوان از نظر دور داشت که محترم جلوه کردن در عرصهی بینالمللی برای همهی کشورها از اهمیتی قابل توجه بهرهمند است. اگر آنگونه که تعریف شد قدرت نرم را به معنای توانایی جذب دیگری بدانیم به وضوح میبینیم که محترم بودن شرط اولیهی قدرت نرم است. در این راستا ثبت نوروز به عنوان یکی از میراثهای ناملموس جهانی (که در سال 2009 و در نشست ابوظبی یونسکو اتفاق افتاد) نقشی موثر (و البته نه چندان پر اهمیت) در جلب احترام بینالمللی برای کشورهای «منطقهی نوروز» و به خصوص ایران به عنوان قلب این منطقه دارد. ثبت جهانی نوروز در سال گذشتهی میلادی به بالفعل شدن این بخش از توانهای نوروز به عنوان یک پدیدهی پر اهمیت بینالمللی منجر شد؛ اما نوروز توانهای بالقوه ماندهی فراوانی دارد.
2. توان نوروز در ایجاد همپیوندی میان کشورهای « منطقهی نوروز »
اصطلاح «منطقهی نوروز» را برای کشورهایی به کار میبریم که هر ساله به برگزاری جشن نوروز مبادرت میورزند. ایران؛ تاجیکستان و افغانستان وازبکستان که «ایران فرهنگی» را تشکیل میدهند؛ به همراه کشورهایی همچون چین (ایالت سینکیانگ)؛ ترکیه؛ هندوستان؛ جمهوری آذربایجان؛ قزاقستان؛ پاکستان میتوانند در منطقهی نوروز دستهبندی شوند. هفت کشور از این ده کشور پیشنهاد دهندگان ثبت نوروز به عنوان میراث ناملموس جهانی بودند. افغانستان و تاجیکستان به این دلیل که مراحل حضور در کنوانسیون میراث ناملموس جهانی را طی نکرده بودند از امضای پیشنهاد ثبت نوروز بازماندند و چین نیز به دلایل خاص خود وارد این ماجرا نشد. وجود یک جشن ملی مشترک در این ده کشور توانی بالقوه برای به کارافتادن دیپلماسی عمومی و تاثیرگذاری بر عرصههای عمومی در کشورهای منطقه را فراهم میسازد. این جشن همچنین میتواند در شکلگیری انگارههای مشترک میان منطقهای و ایجاد همپیوندی میان کشورهای منطقهی نوروز موثر باشد.
3. توانایی تاثیرگذاری نوروز از طریق مردمان مهاجر از کشورهای «منطقهی نوروز» به سایر کشورهای جهان
مهاجران ایرانی و مهاجران دیگر کشورهای منطقه که در سایر کشورهای جهان زندگی میکنند با توجه به دسترسی مستقیمی که به عرصهی عمومی کشور مقصد دارند توانایی بالایی برای استفاده از نوروز در جهت دیپلماسی عمومی دارند.
4. توان نوروز برای ایجاد تحرکات دیپلماتیک
علاوه بر توانایی تاثیر در عرصهی عمومی نوروز در عرصهی دولتی نیز از توانایی تاثیر بارزی بهرهمند است. «دیپلماسی نوروزی» میتواند در قالب مراودات دیپلماتیک به بهانهی نوروز در میان کشورهای منطقهی نوروز تجلی پیدا کند (که در سالهای اخیر به صورت موردی این اتفاق رخ داده است.) این بخش از توان نوروز نیز بخشی از قدرت نرمی است که نوروز میتواند به کشورهای منطقهی نوروز اعطا کند. توانایی برقراری بازارهای مشترک نوروزی و چانهزنی و جذب قراردادهای اقتصادی و حتی فرهنگی و سیاسی در دورهی برقراری جشنهای نوروزی نمونهای از امکاناتی است که نوروز برای افزایش تحرکات دیپلماتیک فراهم میسازد.
***
حالا که تعاریف دیپلماسی عمومی و قدرت نرم برایمان روشن شده است اگر که به ابتدای مطلب بازگردیم با نکتهای جالب توجه مواجه خواهیم شد. اوباما در نوروز 88 به عرصهی عمومی ایران پیام تبریک فرستاد. او به صراحت در پی نشان دادن جاذبههای آمریکایی بود. او از نوروز ابزاری ساخته بود برای دیپلماسی عمومی و در راستای افزایش قدرت نرم کشورش. نوروز جشن ملی ماست. ما در این جهت چه کردهایم؟ اگر منصفانه نگاه کنیم با توجه به محدودیتهای موجود برای تحرک دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران و با توجه به سطح نفوذ ایران، تلاشهای صورت گرفته در جهت استفاده از توان نوروز؛ به خصوص در سالهای اخیر؛ جالب توجه بوده است. ما در ابتدای راه هستیم. باید تلاشمان را برای استفاده از فرصتهایی که به افزایش قدرت سخت و قدرت نرم کشورمان منجر میشوند افزایش دهیم. نوروز شاید در برابر بسیاری راههای نرفته چندان راه پراهمیتی جلوه نکنند اما نوروز هم در دیپلماسی ما باید اهمیت واقعی خود را بیابد.