پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به منظور تحلیل بیشتر واقعه عاشورا گفتگو ی چند سال پیش مرحوم دکتر سید جعفر شهیدی استاد و عضو هیئت علمی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران که آثار و کتابهای مشهوری دربارهی تاریخ صدر اسلام و واقعهی عاشورا نگاشته را مجددا برای بازخوانی این رویداد عظیم منتشر می کند .دکتر شهیدی دی ماه سال 1386 در گذشت .
***
نکته نخست این است که کمرنگ شدن مفاهیم اسلامی بین مردم و سرگرم شدن آنها به مال دنیا علت عمده حادثه عاشورا بود .جامعهی آنروز از لحاظ اعتقادات دینی و سایر عوامل اجتماعی، جامعهی منحطی بود. در این شرایط این پرسش مطرح است که « چرا چنین اجتماعی در زمان امام حسین (ع) تغییر کرد؟ » علت عمدهی تغییر جامعهی آنزمان مسلمانان، این بود که مکه که پایگاه قدرت عربهای شمالی بود و مشرکان در آن جای داشتند، در سال 8 هجری بهوسیلهی مسلمانان فتح شد و رسول اکرم (ص) در اول سال 11 هجری رحلت کردند؛ یعنی مردم مکه فقط 2 سال با پیامبر ارتباط داشتند. دیگر عربها تابع مکه بودند؛ یعنی تا مکه تسلیم نشد، بقیهی ساکنان جزیرهالعرب هم تسلیم نشدند؛ به همین جهت سال 9 هجری را سال وفود نامیدند چون تا سال 8 هجری کسی از مردم جزیرهالعرب گمان نمیکرد که اسلام بتواند پایدار بماند؛ لذا به محض اینکه دیدند مکه تسلیم شد و نقطهی مقاومت از بین رفت، آن وقت مسلمان شدند؛ اگر از لحاظ زمانی فرصتی پیش آمده بود که حداقل یک نسل از مردم مکه با رسول (ص) ارتباط پیدا کنند، مسلما آن حادثه (عاشورا) اتفاق نمیافتاد و مردم تغییر میکردند. اکثریت قریب
به اتفاق مسلمانان که آن زمان در شبه جزیرهی عربستان زندگی میکردند در پایان خلافت « عمر » متولد شده بودند و پیامبر را ندیده بودند. به علاوه تنها چیزی که اکثر مردم - بهویژه نسل جوان که چرخ فعالیت اجتماع را به حرکت درمیآورد - از نظام اسلامی یاد گرفته بودند، این بود که به نام اسلام جنگ کنند، غنیمتی به دست آورده و آن را بین خود تقسیم کنند. همچنین بذل و بخششهای فراوانی که در زمان عثمان شد، روح اسلام را از بین برد و از اسلام جز وسیلهای که بتوانند با آن جایی را فتح کنند و مالی به دست آورند، نمانده بود. اگر این مردم، دورهی پیامبر و علی (ع) را دیده بودند شاید حادثهی عاشورا به وجود نمیآمد. حضرت امام حسین (ع) خود در باره فلسفه قیام شان فرمودند که « من نیامدم که بخواهم بر شما حکومت کنم و قدرتی به دست آورم؛ بلکه سنت پیامبر (ص) از بین رفته و بدعت جای آن را گرفته است، من قیام کردم برای اینکه سنت نبوی را زنده کنم و بدعت را بمیرانم. » البته بین امام و پیغمبر تفاوت وجود دارد، وقتی از طرف خدا حکمی به پیامبر داده شود، او باید با مردم روبهرو شود و حکم خدا را برساند؛ اما یک امام، زمانی قیام میکند که مردم بگویند
ما حاضریم تو را یاری کنیم؛ بنابراین زمانی تکلیف برای امام مشخص میشود که مردم بگویند ما ایستادهایم و از او استمداد بطلبند؛ به همین جهت سیدالشهدا (ع) اول بار که به ایشان نامه دادند، اقدام نکرد تا نامههای متعدد آمد. نامههای متعدد که آمد باز هم اطمینان نکرد. مسلم را فرستاد. وقتی مسلم به امام نوشت؛ آنوقت تکلیف بر عهدهی امام است که قیام کند و قیام او نیز قیامی نه برای ریاست عموم، بلکه برای ولایت بوده است؛ ولایتی که حیطهی عملش نهی از منکر و امر به معروف باشد.
به هر حال آنچه تا به امروز تشیع را گسترش داد و حفظ کرد مسالهی شهادت امام حسین (ع) و عزاداری برای ایشان است.
در سال 362 هجری، معزالدوله دیلمی که حاکم بغداد بود دستور داد که زنها چهرهی خود را سیاه و عزاداری کنند. تا آن زمان چنین چیزی سابقه نداشت. به همین جهت اهل سنت آن سال را سال بدعت نام نهادند ولی همان چیزی که آنها اسمش را بدعت گذاشتند، سبب شد که شیعه گسترش یابد.
گریه کردن بر سیدالشهدا (ع) پس از کشته شدن امام حسین (ع) انجام گرفت و این سنتی موروثی در خانوادهی ائمه(ع) شد. پس از آن شیعیان در مساجد بغداد مینشستند و عزاداری میکردند. در ایران از زمانی که الجایتو میگوید مذهب شیعه هم مانند سایر مذاهب آزاد است؛ ایرانیان شروع میکنند به گریه کردن برای امام حسین (ع) و قبل از این مساله گریه کردن در ایران نبود.
گریه کردن بر سیدالشهدا (ع) و عزاداری برای ایشان یکی از سنتها معروف بین شیعه است . این عزاداری قبلا گاهی به صورتهایی در میآمد که با فقه اسلامی تطبیق نمیکرد؛ به عنوان مثال در گذشته دستهای به نام « قفل به سینه » راه میافتاد که روز عاشورا از سینههای خود قفل رد میکردند و یا به دست سیخ میکردند که این درست نیست.
شعرها و عزاداریهایی که مردم را برای قیام به امر به معروف و نهی از منکر، تهییج میکرد؛ در دوران قاجار به وقتگذرانی تبدیل شد. مفهوم عزاداری این بود که قیام امام حسین (ع) را زنده نگه دارد که هدف امام (ع) امر به معروف و نهی از منکر بود و اگر از این طریق خارج شود لطفی ندارد.
نکته دیگر درباره مظلوم جلوه دادن امام حسین (ع) در مراسم عزاداری ایشان است . مظلوم بودن با انظلام فرق دارد. مظلوم بودن یعنی کسی تمام قدرت خود را برای پیشرفت صرف کند، منتهی طرف مقابل از نظر نیروی نظامی قویتر است اما انظلام این است که کسی دست روی دست بگذارد تا بیایند و او را بکشند، اینها برای گریه کردن و مجلس گرم کردن خوب است ولی هدف اصلی سیدالشهدا (ع) این نبوده است.
حضرت امام حسین(ع) که می فرمایند « اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید » مفهوم این سخن این است که وقتی عدهای به خیمهی زنها حمله کردند، امام فرمودند اسیر گرفتن معنی ندارد. شما با من جنگ میکنید. من هم مقابل شما ایستادهام که اگر آزاد مردید کار خلاف مروت و جوانمردی نکنید.
در فقه اسلامی، کشتن انسانهای بالغ و اسیر گرفتن زن و بچه، خاص کافران است؛ یعنی وقتی لشکر مسلمان به جایی که مردم آن کافر هستند، میرود؛ آنجا باید تبلیغ کرد و اگر تبلیغ اثر نکرد و مردم مقاومت کردند، باید حمله کنند؛ یعنی مردم کوفه در آن روز، نوه و خاندان پیامبر را کافر حربی فرض کردند که واقعا خلاف آزادگی است.
نکته آخر اینکه قیام امام حسین (ع) مخصوص یک دوره نیست؛ البته دیگر امامی نیست و شمری هم مقابل او نخواهد بود؛ ولی رویارویی حق و باطل همیشه بوده و هست. بنابراین اگر زمانی دیدیم، سنت پیامبر از بین میرود باید مقابلش بایستیم و در هر موقعیتی باید در مقابل هر خطری که متوجهی دین و سنت رسولالله (ص) است، بایستیم و جلوی بدعت را بگیریم. اگر حضرت زینب و امام سجاد (ع) این مسیر را طی نمیکردند و حضرت امام سجاد (ع) آن خطبهها را در کوفه نمیخواند و حضرت زینب(س) در مجلس یزید آن فرمایشات را نمیفرمود، شاید حادثهی عاشورا فراموش میشد.
منبع :گفتگوی مرحوم دکتر شهیدی با خبرگزاری ایسنا - 18 اسفند ماه 1381