جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نگاهی به پدیده وحی در اندیشه امام خمینی(ره)

ادراک وحی، یک ادراک عقلی نیست و از طریق برهان نیز دست یافتنی نیست بلکه از راهکار مشاهده قابل ادراک است وحی الهی تنها با عروج قلب ولی مقرب خداوند با طی منازل و مراحل عالی و نیل به مقام مکاشفه تامه الهی دسترسی پذیر است."7

کد خبر: ۱۲۵۸۹
نگاهی به پدیده وحی در اندیشه امام خمینی(ره)

از دیدگاه امام خمینی(ره)، پدیده وحی از اموری است که دستیابی به آن برای انسان های عادی مقدور نیست، بلکه پی بردن به اسرار این شعور مرموز تنها برای برخی از انسان ها که خود گیرنده آن که همان پیامبران بزرگ هستند و یا کسانی که توسط انبیا دستگیری شده اند؛ مانند اولیای الهی، امکان پذیر است. ایشان می فرمایند: این از لطایف معارف الهی و از اسرار حقایق دینی است که دیگران نمی توانند از طریق کشف و شهود و راه های علمی از این لطیفه الهی مطلع شوند. تنها کامل ترین و برترین اولیا که شاخص ترین و برجسته ترین آنها پیامبر اسلام است از چنین استعداد و قوه ای برخوردار است و می تواند وحی را به نحو کامل دریافته و تلقی کند و بشناسد. پس از آن حضرت، اولیا و اهل معارف با مدد آن حضرت می توانند از اسرار وحی آگاه شوند؛ چرا که به اعتقاد امام(ره) مشاهده این حقیقت تنها با وصول به عالم وحی و خروج از عوالم امکان تحقق می یابد1، بنابراین معمار انقلاب می گوید: "قلب هایی که در مسیر سلوک معنوی و سفر باطنی به سوی حق مهاجرت می کنند و از منزل تاریک نفس می گذرند و انیت و انانیت را زیر پا می گذراند دو دسته اند: یک دسته پس از پایان بردن سفر الی الله، مرگ، آنها را در می یابد و آنان در همین حالت جذبه و فنا و موت باقی می مانند اینان اجرشان علی الله و هو الله است. گروه دوم، آنهایی هستند که پس از تمامیت سیر الی الله و فی الله قابلیت آن را دارند که به خود رجوع کنند و حالت صعود و هوشیاری و توجه به آنان دست دهد و اینان به حسب تجلی به فیض اقدس که "سر قدر" است، تقدیر برای استعدادشان شده و اینها را برای تکمیل بندگان و آبادانی سرزمین ها انتخاب کرده اند و اینها کسانی هستند که شایستگی دریافت و تلقی وحی الهی را دارند."2

مراتب نزول وحی

بی تردید وحی الهی در فرآیند نزول تا رسیدن به عالم ظاهر، باید مراحلی را طی کند، تا در نتیجه طی این مراحل، گیرنده وحی بتواند سرانجام به دریافت وحی الهی به طور مستقیم و بی واسطه یا از پشت پرده ای (فرشته ای)، وحی الهی را تلقی و دریافت نماید. امام راحل (قدس سره) بر این عقیده است: "کسانی شایستگی دریافت وحی را دارند که خداوند تعالی آنان را برای برقراری ارتباط خاص با خود؛ یعنی واسطه بین جهان عالم ظاهر و جهان غیب برگزیده است؛ اینان پس از اتصال به حضرت غیب و رجوع به حقایق اعیان و کشف سر اعیان و اتصال به حضرت قدس، سفرشان را الی الله و الی السعاده نمایند و مخلع به خلعت نبوت شوند و این کشف وحی الهی است. قبل از تنزل به عالم وحی جبرئیلی و پس از آنکه از این عالم توجه به عوالم نازله کردند، کشف آنچه در اقلام عالیه و ارواح قدسیه است، نمایند به قدر احاطه علمیه و نشئه کمالیه خود که تابع حضرات اسمائیه است و اختلاف شرایع و نبوات بلکه جمیع اختلافات از آنجاست."3 سپس در مقام نزول وحی گاهی حقیقت غیبی و سریری قدسی که در حضرت علمی و اقلام و الواح عالی مشهود شده، از طریق غیب نفس و سر روح شریف گیرندگان وحی الهی، یعنی انبیای عظام، توسط فرشته وحی، که حضرت جبرئیل در قلب مبارک ایشان تنزل می کند و وحی الهی را القاء می کند. گاهی نیز تنزل وحی به این صورت است که فرشته وحی، جبرئیل امین،(تمثل مثالی) پیدا می کند و از مکمن غیب توسط آن حقیقت غیبی تا مشهد عالم شهادت آشکار می شود و سرانجام آن حقیقت ماورایی و لطیفه الهی، یعنی وحی را در هر نشئه ای از نشآت تنزل می دهد به گونه ای، که صاحب وحی آن را ادراک و مشاهده می کند که البته این ادراک و مشاهده در هر نشئه ای متفاوت است. در حضرت علمیه به گونه ای در حضرت اعیان به طوری و در حضرت اقلام به طوری و در حضرت الواح به صورتی و در شهادات مطلقه نیز به صورت دیگر است.4

به طور کلی امام خمینی (قدس سره) بر این عقیده است که "برای دستیابی به وحی و شعور مرموز برای هر صاحب شریعت، چهار سفر ضروری است. لیکن در عین حال باید توجه نمود که مراتب و مقامات گیرندگان وحی با یکدیگر تفاوت دارد؛ از این رو، بعضی از پیامبران و رسولان از مظاهر اسم رحمانند. چنین فردی در سفر اولش ظهور اسم رحمان را در همه عالم مشاهده می کند و در پایان سفر دوم خواهد دید که همه اشیاء در اسم الرحمان مستهلک اند. سپس به هنگام بازگشت از این سفر با رحمت و وجود رحمانی به این جهان بازمی گردد و دوره نبوتش محدود می شود. و همین گونه است مظاهر دیگر اسماء الهی بر حسب اختلافاتی که برای آنان در حضرت علمی است، تا برسد به مظهر اسم الله که او در پایان سفر اولش، ظهور حق را با همه شئونش مشاهده می کند و هیچ شانی از حق تعالی او را از شان دیگر باز نمی دارد. سفر دوم به این صورت پایان می یابد که همه حقایق را در اسم جامع الهی مستهلک ببیند، بلکه خود وی نیز در احدیت محض مستهلک می شود. پس با وجود جامع الهی به سوی خلق باز می گردد در حالی که نبوت ازلی و ابدی و خلافت ظاهری و باطنی را داراست."5

امام راحل(ره) در بیان سفرهای چهارگانه می گوید: "از نگاه من سفر اول که سفر از خلق به سوی حق مقید است بدین صورت است که سالک باید نخست، حجاب هایی را که جنبه یلی الخلقی دارد، از میان بردارد و جمال حضرت حق را مشاهده کند؛ به عبارت دیگر، مشاهده جمال حق به آن است که وجه حضرت حق و وجه الله در نزد او منکشف می شود و پایان این سفر آن است که همه خلق را ظهور حضرت حق می بیند و همه چیز را آیات او می داند سپس سفر اول او پایان یافته است. سفر دوم شروع می شود، یعنی سفر از حق مقید به حق مطلق در این سفر هویات وجودی در نزد او اضمحلال پیدا کرده و تعین های خلقی به طور کلی در نظر او مستهلک می شود و با ظهور وحدت تام، قیامت کبری برپا می شود و حق تعالی با مقام وحدانیت برای او تجلی می کند. در این مقام است که اشیاء را اصلاً مشاهده نمی کند و از ذات و صفات و افعال خود فانی می شود. در این مرحله اگر عنایت الهی در مقام تقدیر استعدادها شامل او شده باشد چنان که شیخ عربی گفته است: قابل نمی شود مگر از ناحیه فیض اقدس و خدای تعالی او را به خویشتن باز می گرداند و سفر سوم را آغاز می کند این سفر از حق به سوی خلق به واسطه حق است، یعنی سفر از احدیت جمعی به حضرت اعیان ثابته. در این سفر حقایق اشیاء و کمالات آنان و کیفیت ترقی شان به مقام نخستین شان و بازگشت آنان به وطن اصلی شان برای او منکشف می گردد ولی تا در این سفر است، نمی تواند پیغمبر باشد و حق تشریع ندارد؛ چرا که هنوز به سوی خلق در نشآت عینی بازنگشته است. سفر چهارم شروع می شود و در این سفر از اعیان ثابته به سوی خلق، یعنی به سوی اعیان خارجی و به وسیله حق، یعنی به وجود حقانی خودش در حالی که در همه چیز جمال حق را مشاهده می کند و مقاماتی را که اعیان خارجی در نشآت علمی دارد و می شناسد و راه سلوکشان را به حضرت اعیان و بالاتر می داند و از کیفیت وصول آنها به وطن اصلی شان آگاه است و در این سفر است که دین و شریعت می آورد و احکام ظاهری بدنی و احکام باطنی قلبی جعل می کند و از خدای تعالی و صفات و اسماء و معارف حقه به اندازه ای که اهل استعداد می توانند دریافت کنند، خبر می دهد."6

درک وحی با مکاشفه و مشاهده تامه الهی

امام راحل (قدس سره) می فرماید:" ادراک وحی، یک ادراک عقلی نیست و از طریق برهان نیز دست یافتنی نیست بلکه از راهکار مشاهده قابل ادراک است منتها از طریق مشاهده با چشم، مشاهده نفس و مشاهده با عقل، درک آن امکان پذیر نیست. زیرا مشاهده توسط قلب نبی، که قلب عالم است صورت می گیرد. ایشان تاکید می کنند که این حقیقت با علوم رسمی برای کسی حاصل نمی شود حتی با معارف قلبی و مکاشفه عینی تحقق نمی یابد و این علوم ربانی تنها از طریق مکاشفه تامه الهی برای ذات نبی مکرم اسلام(ص) حاصل شدنی است، در محفل انس(قاب قوسین) و در خلوتگاه سر مقام(او ادنی) که دست بشر از آن کوتاه است. پس وحی الهی تنها با عروج قلب ولی مقرب خداوند با طی منازل و مراحل عالی و نیل به مقام مکاشفه تامه الهی دسترسی پذیر است."7

در تلقی وحی بین گیرنده وحی و جبرئیل امین تناسب لازم است. چنانکه می دانیم و از قرآن کریم و روایات معصومان نیز بهره گرفته ایم برای ما روشن شده است که وحی تنها اختصاص به پیامبران الهی ندارد و آسمان، زمین و اجزای بدن انسان تحت تسلط وحی بوده و همگان از هدایت آن برخوردارند. در بین حیوانات، زنبور عسل شاهد بارزی است که قرآن کریم به آن با تعبیر (اوحی الی النحل) برخورداری از وحی را نمایان می کند. از انسان های غیر پیامبر که وحی به آنان نازل شده است می توان به وجود مبارک حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) اشاره کرد. امام راحل می فرماید: "آمدن جبرئیل چیز ساده ای نیست و این گونه نیست که جبرئیل برای هر کسی ممکن باشد، بیاید در حقیقت تناسبی لازم است بین روح کسی که جبرئیل می آید و مقام جبرئیل که روح اعظم است که این تناسب تنها بین جبرئیل و انبیا در درجه اول بوده است." امام راحل می افزاید: "آمدن جبرئیل برای امامان معصوم(علیهم السلام) را من ندیده ام که در روایات وارد شده باشد، فقط برای حضرت زهرا(سلام الله علیها) جبرئیل به طور مکرر در طول هفتاد و پنج روز وارد شده و مسائلی که در آینده برای فرزندان و نسل او قرار بود پیش بیاید بیان و بازگو کرده است." 8 از رویکرد امام(قدس سره) این فضیلت (نزول وحی) برحضرت زهرا (سلام الله علیها) از شرافت خاصی برخوردار و از تمام فضایل آن حضرت با عظمت تر و بزرگتر است. وی در جای دیگر می افزاید: "این موجودات طبیعی نمی توانند به ماوراء طبیعت دسترسی داشته و آن را بفهمند و راهی به آن عالم ندارند مگر از راه وحی که همه عالم در تحت سیطره اش است؛ چون انسان مانند سایر حیوانات نیست که محدود به حیات طبیعی و دنیایی باشند، بلکه علاوه بر حیات طبیعی، دارای حیات بعد از آن نیز هست که حیات صحیح انسان است؛ از این رو مردم برای پیدا کردن راه صحیح، نیازمندند که از طریق وحی به معارف و دانش های لازم بهره مند شده و گزارش های لازم را برای حیات سعادتمندشان دریافت دارند.9

فرشته وحی درنگاه امام راحل(قدس سره)

از برخی بیانات حضرت امام(ره) چنین بر می آید که فرشتگان الهی دارای صنف های متعدد و حقیقت آنها نیز در نزد محدثان و محققان مورد اختلاف است. تمام حکما و محققان و بسیاری از محققان فقها قائل به تجرد آنها بوده و برای آن برهان متین نیز اقامه کرده اند. وی می فرماید: "حق در نزد من و آنچه با عقل و نقل موافق است این است که ملائکه الهی دارای اقسام زیادی هستند که بسیاری از آنها مجرد و بسیاری دیگر جسمانی برزخی هستند و اصناف آنها به حسب تقسیم کلی آن است که گفته اند: موجودات ملکوتی بر دو قسم اند: یک قسم از آنها تعلق به اجسام ندارد، نه تعلق حلولی و نه تعلق تدبیری. قسم دیگر آن است که به یکی از این دو وجه تعلق داشته باشد.(حلولی، یا تدبیری). طایفه اول که تعلق به اجسام ندارند دو قسم اند: یک قسم که به آنها فرشتگان مهیمنه گفته می شود؛ مستغرق در جمال و متحیر در ذات حضرت حق هستند و به موجودات دیگر توجه ندارند و از آنان غافل اند.

قسم دوم، فرشتگانی هستند که خداوند تعالی آنها را وسایط رحمت وجود قرار داده و مبادی سلسله موجودات هستند که اهل جبروت نام دارند. مقدم و رئیس آنها روح اعظم است و شاید آیه شریفه "تَنَزَلُ الْمَلائِکَهُ وَالرُوحُ" اشاره به این قسم از فرشتگان الهی باشد. اختصاص به ذکر روح برای بیان عظمت است و روح را به یک اعتبار "قلم اعلی" و به اعتبار دیگر "عقل اول" گفته اند و برخی آن را جبرئیل می دانند. امام راحل (قدس سره)درباره عظمت رسول وحی و واسطه ایصال می فرماید: "جبرئیل امین و روح اعظم، رسول وحی است. ایشان می افزاید: پس از خروج رسول اکرم از جلبات بشریت و توجه دادن شطر قلب را به حضرت جبروت، متصل به آن روح اعظم شود و آن یکی از ارکان اربعه دار تحقق است بلکه اعظم ارکان و اشرف انواع آن است چه آن ذات شریف نورانی ملک موکل علم و حکمت و صاحب ارزاق معنویه و اطعمه روحانیه است؛ از کتاب خدا و احادیث شریفه، تعظیم جبرئیل و تقدم او بر دیگر ملائکه استفاده می شود."10

انقطاع وحی و ختم نبوت از دیدگاه امام راحل(ره)

امام راحل (قدس سره) نیز معتقد است که "وحی تشریعی قطع شده و دوران نبوت با رحلت حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه وآله وسلم) به پایان رسیده است. ایشان با توجه به چشم انداز عرفانی خویش، بر آن است که اگر سالک به مرتبه فنای ذاتی و فنای تام رسید و پس از آن برای او در این مقام، افاقه حاصل شد، براساس استعداد خود به مناسبت عین ثابتش به هدایت خلق قیام می نماید و مخاطب این خطاب الهی واقع می شود: "یَا اَیُهَا الْمُدَثِرُ * قُمْ فَاَنْذِرْ" ؛ "ای جامه به خود پیچیده، برخیز و بیم ده" (مدثر/ 1و2) و اگر عین ثابتش تابع(اسم اعظم) باشد، دایره نبوت به او ختم می شود؛ چنانچه به رسول اکرم و نبی معظم خاتم، (صلی الله علیه و آله وسلم) ختم شد. او احدی از موجودات اولین و آخرین و انبیای مرسلین(عین) ثابت شان، تابع اسم اعظم و ظهور ذات به جمیع شئون نبود، از این جهت ظهور به تمام شئون پیدا کرد و غایت ظهور به هدایت حاصل شد و کشف کلی واقع گردید و نبوت ختم به وجود مقدسش شد.

اگر فرضاً از اولیا به تبع آن ذات مقدس و هدایت او بدین مقام رسد، کشفش عین همین خواهد بود، و تکرار در تشریع جایز نخواهد بود سپس دایره نبوت به وجود مقدسش به آخر رسید و لبنه آخری را در دایره نبوت گذاشت. چنانچه پیغمبر(ص) فرمود: "مثال من درجمله پیامبران، مثال مردی است که خانه هایی بسازد، پس آن را نیکو و کامل و زیبا گرداند و در آن جای یک خشت را خالی گذارد و آن را قرار ندهد، مردم دور ساختمان به گردش درآیند و از آن شگفت زده شوند و بگویند: "کاش! جای این خشت پر بود پس من در جمله پیامبران جای آن خشت هستم".11 بنابراین با رحلت گل سرسبد آفرینش و اشرف مخلوقات پیامبر گرامی اسلام وحی تشریعی منقطع شد لیکن پوشیده نیست ولایت علی(علیه السلام) و فرزندان آن حضرت، برقرار است و در این زمان نیز امام مهدی(علیه السلام) صاحب عصر و زمان خاتم اوصیاء این ولایت را به عهده داشته و جهانیان از پرتو وجود آن ماه نورانی بهره مند می شوند و باب الهام همچنان مفتوح است. پس از پیامبر گرامی اسلام، برتری و شرافت به امامان معصوم(علیهم السلام) اختصاص داشته و مرتبه وجودی امیرالمومنین(علیه السلام) و دیگر امامان معصوم(علیهم السلام) نسبت به پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) مرتبه روح است از نفس ناطقه."12



پی نوشت ها:


1. ر. ک: امام خمینی(ره)، نبوت از دیدگاه امام خمینی(ره)، ص 446. آداب الصلاه، ص 322 ؛ صحیفه نور، ج 17، ص 251.

2. ر. ک: امام خمینی(ره)، آداب الصلاه، ص 322.

3. همان، ص 323.

4. همان.

5. همان مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، ص 211.

6. همان، ص 207 و 208.

7. همان، طلب و اراده، ص 24.

8. همان، جایگاه زن در اندیشه اسلامی، ص 42 و 43.

9. همان.

10. همان، اربعین حدیث، ص 414 و 415؛ نبوت از دیدگاه امام خمینی، ص 458- 459؛ آداب الصلاه، ص 338-341.

11. همان.

12. همان. مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، ص 179.




نویسنده: یداله دادجو
منبع: ماهنامه معارف > شماره 66 > متن

انتهای پیام

دیدگاه شما