اشاره: 12 رمضان سال نخست هجری به امر پیامبر اسلام(ص)، انصار مدینه با مهاجرین مکه پیمان اخوت برقرار کردند؛ خود پیامبر نیز با حضرت علی (ع) عقد اخوت بست. مقاله حاضر که مقدمه اى است بر شکل گیرى این پیمان برادرى در مدینه، به بررسى و تحلیل بینش اخوانى و آیین برادرى اسلامى در صدر اسلام مى پردازد و تلاش داشته ضمن بررسى مبانى فکرى و فلسفى اندیشه اخوت دینى, نقش این بینش و نگرش وحیانى را در ایحاد وحدت در پیکره اجتماعى جامعه صدر اسلام بیان کند و براى تإمین این منظور، موضوع فراخوانى قرآن به اخوت دینى, سیره و عمل پیامبر در ارتقاى بینش اخوانى ـ نسبى جامعه عرب به سطح اخوت دینى و فاصله گرفتن از تعصبات خونى و نژادى ((الاخوه فى نسب)) و تبلیغات و تشویق هاى پیامبر(ص) براى ایجاد پیوند برادرى میان مسلمانان را مورد بررسى قرار مى دهد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، مقاله علمی "پیمان مواخات" در پی می آید:
فلسفه برادرى در اسلام
اسلام منادى توحید است و توحید در اسلام نه تنها به مفهوم اعتقاد به خالق واحد و تواناى خالق هستى بلکه به مفهوم توحید در پیکره اجتماع عظیم انسان ها با همه تفاوت هایشان بود و معناى کامل توحید فقط با اعلام برادرى میان جامعه اسلامى و اجتماع بشرى با یک رویکرد خداگرایانه مصداق عینى پیدا مى کرد. در واقع تحقق اندیشه توحیدى در صورت اجتماع بشرى احساس و درک این اندیشه بود که انسان از منشا واحدى است و از روح واحدى جنبش و حرکت یافته و از پیکره واحدى خلق شده است. این وحدانیت زمانى صورت تکاملى خود را پیدا مى کرد که انسان ها این احساس را اجتماعى کنند و در سایه اعتقاد توحیدى در جمع برادران ایمانى و موحد درآیند و به مصداق ((انما المومنون اخوه ...))(1) در حلقه اجتماع، انسان هاى مومن همه را برادر خویش بدانند و براى نجات برادران ایمانى و خدایى خویش از هیچ تلاشى فروگذارى نکنند. این گونه برادرى، منادى و مروج نوعى بینش است که در آن همه کینه ها, نفرت ها, جهل ها, حق کشى ها و نابرابری ها کنار گذاشته مى شود و همه مردم در جامعه اسلامى براى تحقق اجتماعى برادرانه تلاش مى کنند که در آن برابرى و عدالت تمام بت هاى موهوم طبقاتى و امتیازات
ستمگرانه را از روى کره خاکى و صفحه زندگى اجتماعى نیست و نابود مى کند و با حذف دوگانه گرایى ها و تفرقه ها و تضادها, وحدت و یکتایى را نوید مى دهد. این بینش بر خصومت ها و ستیزه گری ها و سرکشى ها و جدال هاى بى پایان و پر ملال اجتماع انسان ها خط بطلان مى کشد. تجلى زیبایى این بینش اجتماعى را بایستى در سیره حضرت رسول(ص) و عصر طلایى اسلام جست وجو کرد.
پیامبر (ص) در اندک زمانى با چنین نگاه و چنین بینش فلسفى در صحنه عمل اجتماعى تصویرى به یادماندنى از برادرى اسلامى ترسیم کرد. یکتایى اعتقادى و اجتماعى که حضرت رسول با جنبش الهى خویش ترویج کرد، توانست در میان اجتماعى از اعراب بادیه نشین و قبایل متعددى که تماما در خودسرى و ستیزه گرى و برادرکشى و ستمگرى و نابرابرى و نابرادرى بودند, روحیه الفت و مواخات ایجاد کند.(2) و روح انحصارگرایى قبیله اى، تفرقه، تنافر، قتل، غارت و تبعیض را در صحنه اجتماعى و جغرافیایى انسانى و سیاسى عربستان بزداید و شرک را به توحید مبدل سازد و شرک نه تنها در مراتب اعتقادى بلکه در مراتب اجتماعى جاى خود را به وحدانیت و یکسانى بدهد.
از این رو نداى برادرى پیامبر اسلام درصدد بود که شرک اجتماعى را به توحید اجتماعى مبدل کند و آن را با عقیده به توحید اعتقادى و ایمانى همراه ساخته و در سایه توحید اعتقادى ـ اجتماعى قسط و عدالت اجتماعى را که هدف رسالت الهى پیامبران است محقق سازد.
پس جهان بینى توحیدى و اجتماعى حضرت رسول و آیین اسلام, منادى نظام توحیدى ـ اجتماعى در صحنه عمل اجتماعى است تا با ایجاد جامعه اى برادروار و برابروار قطب هاى طبقاتى و امتیازات ناحق و ناشایسته زمان را در هم بریزد و زیربناى اجتماعى ـ اقتصادى جهان و جوامع نابرابر را با شعار توحید اعتقادى ـ اجتماعى دگرگون سازد.
برادرى اعلام ماهیت یکنواخت و سرشت متوازن و صداى یکتاى همه انسان هاست و اعلام این اصل است که انسان ها با هم هستند و همه انسان ها با همه رنگ و صورت ها و شکل ها و انساب و قبایل و اقوام و نژادهایى که براى خویشتن واحد متصور شده اند, همه از یک منشا و ریشه اصیل واحد و یکتاى الهى اند و حبل متین خداوند رشته اى نامریى در تاروپود همه انسان ها دمیده است که با توسل به آن وحدانیت خویش را مى یابند.(3)
در واقع پیامبر آمد تا با شعار برادرى طرز تلقى بشر آن روزگار را تغییر داده و مبنا و فلسفه نوى دراندازد که الگوى زندگى اجتماعى و بینش اجتماعى ـ الهى انسان ها باشد و دیدگاه فلسفى انسان آن عصر را درباره فلسفه وجودى انسان متحول سازد و مبناى انسان شناسى نوى را پایه گذارى کند که ریشه در هستى شناسى و خداشناسى و توحید اعتقادى دارد. این که انسان ها همه از یک منشااند و این منشا هم به لحاظ خلقت و اراده خدایى در خلق انسان و هستى و هم به لحاظ حیات اجتماعى در صحنه عمل اجتماعى و سیاسى تجلى کند. برادرى مبلغ برابرى و همطرازى انسان هاست و ضد انسان کشى, ستمگرى و فاصله اجتماعى و طبقاتى و نژادپرستى و برترى جویى نژادى.
همه انسان ها از نگاه اسلام و پیامبر از یک منشا خدایى و قدسى اند و از یک کل واحد تنیده شده اند. همه فرزندان آدم و حوایند(4) و اعتقاد به اراده الهى و تحقق آن اراده بر روى زمین و امانت دارى الهى برعهده بشر است. تنها چیزى که سبب انشعاب و افتراق و نابرادری ها شده, آن جزء از اراده انسانى است که او را به جاى این که به اتصال منبع واحد الهى و توجه به منشإ واحد خلقت انسانى و به سوى سرچشمه برادرى بکشاند ـ برخلاف آن سرشت الهى ـ به سوى خلاف آن جهت قدسى گام برداشته و از وحدانیت اجتماعى ـ اعتقادى به شرک اجتماعى ـ اعتقادى مى کشاند. اسلام منادى مبارزه با شرک اعتقادى ـ اجتماعى است و جاودانه به سوى توحید در اعتقاد و عمل دعوت مى کند. دعوت به برادرى در سنت حضرت رسول از همین جا نشات گرفته است.
قرآن و فراخوانى به اخوت اسلامى
اعمال و رفتار و سلوک پیامبر و عملکرد سیاسى و اجتماعى وى در تمام دوران حیات تاریخى اش منشا و ریشه در وحى الهى داشت و پیمان برادرى و تفکر اخوانى وى برگرفته از تعالیم خدایى و آموزه هاى قرآنى بود. براى فهم عمل تاریخى و سیاسى و اجتماعى پیمان اخوت و تبلیغات حضرت رسول به سوى برادرى و برابرى در دوران پیش از هجرت و پس از آن در مدینه, توجه به متن مقدس قرآن کریم و آموزه هاى قرآنى در این باب اهمیت فوق العاده دارد.
خداوند در آیات متعددى در قرآن کریم به مساله اخوت و برادرى دینى مسلمانان اشاره دارد و این مساله را به عنوان یکى از محورى ترین عوامل در توسعه اتحاد و مبارزه با هرگونه تفرقه و نفاق یاد مى کند و بهترین راه وحدت و ترویج و تبلیغ آن را وحدت براساس برادرى دینى و اخوت اجتماعى ـ اعتقادى مى داند و آن را نعمتى عظیم قلمداد مى کند که جامعه مسلمانان را از گسست و پراکندگى و وحشت و تنهایى و نزاع هاى درونى و طاقت فرساى قومى, قبیله اى, نژادى و برترى جویى هاى بى محتوا نجات داده و به راه وحدت و اتحاد سوق داده و مفهوم برادرى را از ماهیت انحصارى و انسانى و قبیله اى آن خارج ساخته و از منظرى والاتر که تمام سطوح و مراتب آن را طرح مى کند, بدان مى پردازد.
در جامعه جاهلى عرب پیش از اسلام آنچه از برادرى منظور بود, برادرى نسبى و سببى بود و نسب واحد و پیوندهاى خونى و نسبى در فرهنگ جاهلیت ارجحیت ویژه اى داشت. به طور کلى برادرى در قاموس عرب چندین بار معنایى را در بر داشت:
1 ـ برادرى نسبى براساس پدر واحد (در سطح خانوادگى).
2 ـ برادرى براساس برادرخواندگى, صمیمیت و دوستى برادرانه.
3 ـ برادرى قبیله اى براساس تعصب قبیله اى و نیاى واحد و یا در سطح کلان, اشتراک در خون و نژاد.(5)
همه این سه نوع برادرى در شبه جزیره عربى عصر جاهلى وجود داشت و عصبیت قبیله اى و نسبى و قومى مبناى کلى آنها بود و رفتار سیاسى ـ اجتماعى جامعه عرب بر این اساس شکل مى گرفت. برادران در مقابله با بنى اعمام خود با همدیگر متحد مى شدند و در مقابل آنها قرار مى گرفتند. بنى اعمام براى مقابله و مبارزه با تیره ها و رقباى دیگر با یکدیگر متحد مى شدند و تیره ها و طوایف براى مقابله با تیره ها و طوایف رقیب به همدیگر نزدیک مى شدند و قبایلى که از نسب واحدى بودند، براى مقابله با قبایل دیگر صف آرایى مى کردند و با اعضاى قبیله خود متحد مى شدند. این قانون معیار دفاع از کیان سیاسى ـ اجتماعى و اقتصادى قبیله بود.
قرآن کریم علاوه بر استعمال واژه اخوت و مشتقات آن در معانى سه گانه فوق معنا و مفهوم جدیدى را به حوزه معنایى و لغوى این واژه افزود که علاوه بر در برداشتن مفاهیم بالا و اصلاح آن ها و جایگاه هر کدام در روابط سیاسى ـ اجتماعى مسلمانان, مفهوم والاتر و ارزنده ترى را ارائه مى داد که کارکرد آن در عرصه حیات سیاسى اجتماعى جامعه قبیله اى عرب در دوره اسلامى توانست استحاله اى عظیم در فرهنگ و سنت ها و باورهاى قبیله اى ایجاد کند. از این راه به خلق فرهنگ و معناى جدید و وسیع از واژه اخوت پرداخت که در جامعه صدر اسلام تحقق و عینیت پیدا کرد. پیامبر اسلام در ترویج و توسعه فرهنگ قرآنى رنج ها و محنت هاى بسیار کشید تا جامعه عصر جاهلى را از وضع رقت بارى که همواره آنان را در مقابل یکدیگر دشمن ساخته بود و به سبب دشمنى ها آسایش و آرامش از زندگى اجتماعى و سیاسى و اقتصادى آنها رخت بربسته بود, خارج سازد و معیارها و طبقات انساب را(6) که حق و باطل در پیوند و ارتباط طبقاتى با آنها معنى پیدا مى کرد, از فرهنگ اجتماعى جامعه عرب حذف نماید و یا آن را جهت داده و به سوى فرهنگ جدید به کار گیرد.
کاربست این بار معنایى از اخوت قرآنى که به اخوت دینى و برادرى اعتقادى تعبیر شد, باعث شد فرهنگ ((الاخوه فى نسب)) همراه با معیارهاى جاهلى خود در صحنه زندگى اجتماعى و سیاسى اعراب تعدیل شده و فرهنگ ((الاخوه فى الدین)) جاى آن را بگیرد.
فرهنگ اخوت دینى اکثر معیارهاى نژادى و خونى را که باعث تفاخر و تضاد بود, طرد کرد و برادرى دینى را جانشین آن ساخت. هر زمان ریشه هاى فرهنگ جاهلى به خاطر تعصبات کور قبیله اى بیدار مى شد, قرآن به شدت به مبارزه با آن مى پرداخت. زمانى پیامبر به خاطر علاقه اش به یک غلام حبشى که در بستر بیمارى افتاده بود, مورد اعتراض برخى از مهاجران و انصار قرار گرفت, به طورى که برخى از آنان گفتند: ما خان و مان خود را رها کردیم و در خدمت رسول بیامدیم. هیچ کس این ندیدیم از او در زندگى و بیمارى و مرگ که این غلام سیاه دید.(7)
در همین جا بود که آیه ذیل بر پیامبر نازل شد تا با طرز تفکر جاهلى که هنوز در اندیشه برخى مسلمانان خودنمایى مى کرد, مبارزه کند و فضیلت و برترى را به تقوا و پرهیزگارى در میان ابناى بشر منحصر نماید:
((یا إیها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبایل لتعارفو ان إکرمکم عندالله إتقیکم ان الله علیم خبیر)).(8)
در همین سوره در آیاتى قبل از این, مسلمانان را برادران دینى قلمداد مى کند و وظایف دیگر برادران دینى را در رفع اختلاف میان آنها مورد تإکید قرار مى دهد:
((انما المومنون اخوه فإصلحوا بین إخویکم واتقوالله لعلکم ترحمون;(9) مسلمانان برادران دینى یکدیگرند. پس میان آنها صلح برقرار کنید و از خدا بترسید تا مورد رحمت او قرار گیرید)).
مبارزه قرآن با برترى طلبى هاى جاهلى و اعلان نسب واحد براى تمام ابناى بشرى و اعلام برابرى آنها و رد افتخارات واهى انسابى مشهور است و این که فضیلت در نسب نهفته نیست, بلکه نسب ها همواره به یک نسب ختم مى شوند, بنابراین فضیلت و برترى نه برمعیار نسب, که بر معیار تقواى دینى است و برادرى واقعى در برادرى دینى نهفته است. رفتار حضرت رسول با غلام حبشى, ردیه اى بود بر تفکرات برترى جویانه و انسابى که عرب و عجم, برده و آزاد, اوسى و خزرجى, مضرى و ربیعى و ... را در مقابل هم قرار مى داد.
بنابراین قرآن و آموزه هاى الهى با ترویج و تبلیغ ارزش هاى الهى و دینى از راه اخوت اسلامى در جان و روح مسلمانان, ریشه درخت کهن کین و تفاخر نژادى و نسبى را قطع کرد.
در سراسر آیات قرآن که پیوندهاى نسبى و واژه اخوت و مشتقات آن را ذکر مى کند, معانى مختلف برادرى از جمله برادرى طایفه اى, نسبى, دینى و سببى را بیان کرده و همواره ویژگى ها و خصلت ها و امتیازات و منافع و مضار هر یک را یادآور مى شود. در این میان از اخوت دینى (الاخوه فى الدین) به عنوان برترین و عمیق ترین مفهوم اجتماعى براى اتحاد جامعه اسلامى یاد مى کند و وظایف و لوازم برادرى دینى را خاطرنشان مى نماید و با تاکیدات, ارزش هاى بیهوده برادرى انسابى را که مایه تفاخر پوچ و بى معنى است, فسخ مى کند.
اهداف گوناگون اخوت را با مداقه و تفحص در متن آیات قرآن مى توان چنین دسته بندى کرد:
1. اصلاح امور مسلمانان به وسیله برادران دینى.(10)
2. توسعه برابرى و برادرى اجتماعى و اقتصادى (تحقق عدالت).(11)
3. رعایت حقوق برادران دینى در آیات ذکر مى شود.(12)
4. نجات و رستگارى انسان با تقویت فضیلت هاى انسانى به وسیله تقوا و مبارزه با نژادپرستى و معیارهاى طبقاتى.(13)
5. اجراى احکام الهى در توارث و وصایت و حقوق خانوادگى.(14)
6. ترویج حسن ایثار و انفاق.(15)
7. ایجاد اتفاق و اتحاد میان مسلمانان به منظور تحقق وحدت امت اسلامى.(16)
8. تعیین مرزبندى میان کفر و ایمان(17) و اقامه ضروریات دین.
اهمیت و مقام اخوت دینى از دیدگاه رسول اکرم
از آن جا که هدف رسالت پیامبر ایجاد قسط در جامعه اسلامى بود, بدون تردید تحقق این موضوع جز از راه اخوت دینى و برادرى و الفت میان مجموع مسلمانان امکان پذیر نبود, زیرا تنها با احساس برادرى و الفت دینى است که دل هاى مسلمانان به هم نزدیک مى شود و تعاون و همکارى براى ساختن امت اسلام به وجود مىآید و ایثار و از خودگذشتگى به خاطر برادران دینى معنا پیدا مى کند و برابرى و قسط اسلامى در سایه اخوت اعتقادى محقق مى شود. از این رو پیامبر اسلام از آغاز به ترویج و تبلیغ بینش اخوانى میان مسلمانان همت گماشت و ضمن توجه دادن مسلمانان به آیات الهى درباب وظیفه و مسئولیت مسلمانان در برابر یکدیگر به عنوان برادران دینى, در عمل نیز براى ایجاد اتحاد و برادرى تلاش وافر کرد و کوشش نمود مفهوم برادر دینى را از مفهوم برادر سنتى رایج میان جامعه عرب جدا نماید و مفهوم نو برادرى دینى را در خدمت حق طلبى, عزت و حرمت انسان قرار دهد. درکنار این مفهوم سازى و تعریف جدید از برادرى, رد ارزشهاى خونى و متعصبانه و برادرى سنتى را وجهه همت خویش قرار داد و در عمل و نظر فخرفروشى و مباهات, قتل و کشتار, خیانت و ظلم و شقاوت در حق همنوعان و برادران انسانى و دینى
را که برمحور دفاع کورکورانه از حریم خاندانى و قبیله اى شکل گرفته بود, سراسر طرد کرد و برادرى را از سطح روابط درون نژادى و خونى که عامل بروز رفتارهاى سیاسى ـ اجتماعى ناصواب بود, به سطحى شایسته و فراتر میان تمام انسان ها بدل کرد که در حوزه آن انسان به عنوان عزیزترین خلقت هستى با بهره گیرى از اخوت دینى صورت ها و مرزبندى هاى نژادى, مکانى, خونى, قومى و طبقاتى را درهم شکند و مرزى متعالى و دینى و اعتقادى براى دوست داشتن, عشق ورزیدن, الفت, برادرى و برابرى ایجاد کند و خانواده بزرگى از انسان هاى مومن تشکیل دهد که در آن خواهران و برادران دینى در مقابل یکدیگر احساس مسئولیت و وظیفه کنند و براى اداى این مسئولیت و انجام این وظیفه بکوشند.(18)
پیامبر در طول زمامدارى خود در عمل و گفتار و سلوک خویش معناى برادرى دینى را محقق ساخت. در مکه زمانى که مسلمانان از هر سو مورد تهدید مشرکان و غیر مسلمانان بودند, تازه واردان به اسلام را تشویق مى کرد برادر یکدیگر باشند و با یکدیگر متحد شوند. رمز موفقیت و قوت و پیروزى هاى بعدى وى تا حد زیادى مرهون تشویق و تقویت بینش اخوانى و در گرو ایجاد پیوند برادرانه در جامعه اسلامى بود.
او در مکه میان عده اى از مسلمانان پیوند برادرى ایجاد کرد و آنها را دوبه دو برادر ساخت. خود نیز به این وظیفه عمل کرد و در روزهاى نخستین دعوتش پایه هاى آن را بر برادرى بنا نهاد و به عنوان الگو و اسوه جامعه, على(ع) را برادر خویش قرار داد. (19)
اهمیت مقام برادرى در کلام پیامبر چنان است که مى گوید: هیچ عملى را بیش از سه کار دوست ندارم و یکى از این سه کار: همیارى و برادرى دینى در قبال برادران موحد است:
((هیچ عملى را بیش از سه کار دوست ندارم: سیرکردن گرسنگى مسلمانان و پرداختن وامش, برطرف ساختن اندوه از پیشانیش; کسى که از مومنى اندوهش را برطرف کند, خدا اندوه روز رستاخیز او را برطرف خواهد کرد و خدا دست به یارى بنده اش است تا وقتى که بنده اش به کار یارى برادرش باشد)).(20)
معلوم است فقط در جامعه اى که احساس برادرى دینى وجود دارد, چنین ایثار و همکارى و همیارى تجلى پیدا مى کند.
در بخشى دیگر فرمود: ((المسلم إخوالمسلم لا یظلمه, و لا یخذله, و لا یسلمه; مسلمان برادر مسلمان است. هرگز براو ستم روا نمى دارد و دست از یاریش بر نمى دارد و او را در مقابل حوادث روزگار تنها و تسلیم نمى سازد.))(21)
در ترویج فرهنگ برادرانه و عیب پوشى از برادران دینى که آن را از اهم وظایف یک برادر دینى قلمداد مى کند مى فرماید:
((من ستر عوره إخیه المسلم سترالله عورته یوم القیامه; هر کس راز و عیب برادر دینى خویش را بپوشاند, خداوند در روز قیامت عیب او را مى پوشاند)).(22)
نیز مى فرماید: ((مثل الاخوین مثل الیدین یغسل إحدهما الاخر; مثل دو برادر دینى مثال دو دست است که همدیگر را شست وشو مى دهند)).(23)
نیز براى تشویق همیارى و جلوگیرى از اجحاف, برادران دینى را موظف مى سازد به هیچ وجه نسبت به همدیگر ظلم روا ندارند; یکدیگر را رها نسازند; حاجت یکدیگر را برآورده سازند و عیب یکدیگر را بپوشانند.(24)
در همین باره پیامبر اسلام و ائمه و اولیاى دین گفتارهاى بسیارى را بیان کرده و حقوق برادرى اسلامى را از دید اسلام بیان داشته اند که به یک حدیث ارزنده دیگر از پیامبر اکتفا مى کنیم. در آن تمام حقوق برادران دینى را برشمرده است و صاحب بحارالانوار آن را در جلد 74 بیان داشته و در آن به صورتى جامع وظایف جامعه مومنان و برادران دینى را در سى ویژگى بیان داشته است:
پیامبر اسلام فرمود: مسلمان بر برادر دینى مسلمانش سى حق دارد که برائت ذمه از آن حاصل نمى گردد مگر به اداى این حقوق یا عفو کردن برادر مسلمان او:
1. یغفر زلته = لغزش هایش را ببخشاید.
2. یرحم عبرته = در ناراحتى ها به او مهربانى کند.
3. یستر عورته = عیوب و اسرارش را مخفى دارد.
4. یقیل عثرته = اشتباهات او را جبران کند.
5. یقبل معذرته = عذر او را بپذیرد.
6. یرد غیبته = در برابر بدگویان از او دفاع کند.
7. و یدیم نصیحته = همیشه خیرخواه او باشد.
8. یحفظ خلته = در حفظ دوستى او کوشا باشد.
9. یرعى ذمته = آنچه را که بر ذمه اوست, مراعات نماید.
10. یعود مرضه = در وقت بیمارى از او عیادت کند.
11. یشهد میته = در هنگام مرگ او را تشییع نماید.
12. یجیب دعوته = دعوت او را اجابت کند.
13. یقبل هدیته = هدایاى او را بپذیرد.
14. یکافإ صلته = عطاهاى او را جبران نماید.
15. یشکر نعمته = نعمت او را شکرگزارى کند.
16. یحسن نصرته = به دوستى او را یارى نماید.
17. یحفظ حلیلته = ناموس او را حفظ کند.
18. یقضى حاجته = حاجت و نیاز او را برآورده سازد.
19. یشفع مسإلته = براى نیاز و درخواستش نزد دیگران شفاعت کند.
20. یسمت عطسته = عطسه او را تحیت بگوید.
21. یرشد ضالته = او را ارشاد نماید.
22. یرد سلامه = به سلامش پاسخ بگوید.
23. یبر إنعامه = انعام او را به خوبى بدهد.
24. یطیب کلامه = کلامش را نیکو بپندارد.
25. یصدق اقسامه = سوگند او را تصدیق و قبول کند.
26. یوالى ولیه = با دوستش دوستى کند.
27. لایعادیه = با او عداوت نکند.
28. ینصره ظالما و مظلوما: فإما نصرته ظالما و یرده عن ظلمه و إما نصرته مظلوما فیعینه على اخذ حقه = در یارى او بکوشد چه ظالم باشد چه مظلوم: اما یارى او در حالى که ظالم باشد, به این است که او را از ظلمش بازدارد و در حالى که مظلوم است, او را در گرفتن حقش کمک نماید.
29 و 30. لا یخذله و لا یسلمه و یحب له من الخیر ما یحب لنفسه و یکره له من الشر ما یکره لنفسه = او را در برابر حوادث بى یاور نگذارد و هر آنچه را براى خود مى پسندد, براى دوستش بپسندد و هرچه از بدى براى خود نمى خواهد, براى او نیز نخواهد.(25)
اخوت اسلامى در مکه (مواخات اولیه)
در باب چگونه مواخات میان مسلمانان در مکه, نخستین منابع تاریخ اسلام توضیحات دقیقى ارائه نمى دهند. در منابع تاریخ اسلام تنها کتب سیره هستند که اشاراتى به بحث مواخات در مکه دارند و از آن تحت عنوان ((المواخات اولیه)) یاد مى کنند.
برخى از منابع متاخر اساسا مواخات اولیه را منکر شده اند. بحثى که بیشتر سبب انکار مواخات اولیه شده است, به تضادهاى سیاسى و فرقه اى شیعه و سنى باز مى گردد. برخى از مولفان و سیره نویسان اهل سنت براى انکار برادرى رسول اکرم با على(ع) ـ که شیعیان به استناد آن على را به منزله برادر و جانشین حضرت رسول قلمداد مى کنند ـ به مخالفت و رد روایت هاى مربوط به ((المواخات اولیه)) پرداخته و استدلال کرده اند که مواخات فقط در مدینه روى داد و میان مهاجر و انصار بود. با این وجود برخى از منابع از پیمان اخوت نخستین میان مسلمانان مکه سخن به میان آورده اند. منابعى که از پیمان برادرى در مکه یاد کرده اند, خواسته اند توضیحات خود را در باب مساله اخوت اسلامى در مدینه تکمیل نمایند. از این رو یکى از زمینه هاى اخوت مدینه را اخوت در مکه مى دانند و به دو پیمان اخوانى در صدر اسلام تحت عنوان ((المواخات المدنیه)) و ((المواخات المکیه)) یا ((المواخات إولیه)) و ((المواخات الثانیه)) یاد مى کنند. این منابع زمانى که به توضیح و تشریح جریان پیمان مواخات مدینه مى پردازند, به صورت جداگانه به پیمان اخوت مکه اشاره نمى کنند, بلکه در حاشیه این پیمان از مواخات
مکه به عنوان مقدمه پیمان اخوت مدینه سخن به میان می آورند. به خاطر همین, برخى مانند ابن تیمیه به رد آن پرداخته و دلایلى در این باب اقامه کرده اند.(26)
در منابعى که بر ذکر پیمان اخوت در مکه اشاره کرده اند, به روند چگونگى پیمان مذکور و این که آیا این پیمان در مکان واحد و خاصى صورت گرفته یا در روز معین اتفاق افتاده, اشاره اى نشده است.
مسلم است پیامبر از آغاز, به وحدت و برادرى اسلامى به عنوان یک راه حل مناسب براى ایجاد امت واحده پى برده بود و ضرورت اتحاد نیروهاى مسلمان در مقابله با دشمنان را احساس کرده بود و فرمان خداوند مبنى بر الفت میان مسلمانان و برابرى و برادرى, این بینش و ضرورت تاریخى را تکمیل کرده بود.
پیامبر, براساس این بینش الهى و انسانى, رسالت خود را در ایجاد آن مى دید و در هر زمانى که کسانى به اسلام در می آمدند, سعى مى کرد میان آنها رابطه برادرى ایجاد کند تا در سایه وحدت و وفادارى مسلمانان, قدرت دفاع از حریم اسلام را تقویت نماید و فاصله طبقاتى و نژادى رایج در عصر جاهلى را بدین صورت میان تازه مسلمانان از بین ببرد. عقد پیمان اخوت مدینه قدمى بزرگتر در راستاى تقویت این طرز تفکر بود. پس نمى توان ماهیتا تفاوتى میان هدف پیامبر در ایجاد عقد اخوت در مکه و مدینه احساس کرد مگر آنچه که مربوط به وضع اجتماعى و اقتصادى میان مهاجر و انصار در هنگام پیمان مدینه وجود داشت, زیرا در آن زمان علاوه براین که پیامبر قصد داشت رابطه و الفت میان مسلمانان را با این پیمان مستحکم سازد و زمینه تشکیل امت اسلامى را فراهم سازد, کمک انصار به مهاجران که از دیار خود کوچیده بودند عامل مضاعفى در تحکیم پیمان برادرى در مدینه بود و در سایه پیمان مذکور برادران مهاجر مى توانستند از مساعدت هاى مالى انصار بهره گیرند(27) و حتى از یکدیگر ارث بردند, گرچه پس از جنگ بدر هنگامى که مهاجران از غنائم جنگى بهره مند شدند و گشایشى در امور حاصل شد, رابطه ارث
و میراث براساس اخوت, به حکم خداوند قطع گردید(28) و به نزدیکان میت سپرده شد.
هدف نهایى پیامبر از ایجاد عقد اخوت دینى میان مسلمانان توسعه بینش برادرى و برابرى اسلامى بود. به ویژه که سعى کرد در اخوت, حریم هاى برترى طلبى و اشرافیت خواهى را بشکند. از این رو میان برده و اسیر و سیاه حبشى و سید قریشى رابطه اخوت ایجاد کرد چنان که میان زید بن حارثه و حمزه بن ابى طالب ایجاد کرد. عظمت اسلام از همین جا آغاز مى شود که در مدت کوتاهى پس از بعثت پیامبر, تعلیمات وى چنان بر قلوب اشراف عرب وحشت انداخت که راهى جز مبارزه و براندازى آن ندیدند. تعالیمى که ابى عبیده جراح را با سالم مولى ابى حذیفه در یک ردیف قرار داد; نیز عبیده بن حارث و بلال حبشى و حمزه و زید را در یک ردیف. این نشانه هاى آشکارى بود از فرو ریختن دیوارهاى بلند عجب و غرور و هموار و یکسان شدن آنها و نویدى بود بر ایجاد جامعه اى واحد و عدالت جو. اشرافیت مکه بیش از هر چیز از این مسإله وحشت داشت و به آن اعتراض مى کرد, ولى جامعه اسلامى و رهبر الهى (پیامبر) به آن مباهات مى کرد.
پیامبر همواره در مکه و مدینه این رویه را ادامه داد و برادرى را تشویق و ترغیب کرد و براى تحقق آن, با رفتار و عمل و گفتار خود کوشید. در مدتى که در مکه بود, بنا به روایت منابع میان هیجده تن از مسلمانان, عقد اخوت بست و آنها را با هم برادر کرد. با هجرت به مدینه بنا به ضرورت هاى اعتقادى و سیاسى و اقتصادى امر اخوت دینى براى تشکیل جامعه اى واحد به شکل منسجم تر دنبال شد و با عقد پیمان المواخات ثانى به تحکیم این نوع بینش و نگرش در جامعه اسلامى همت گماشت. پاره اى از منابع تاریخ اسلام که به مواخات در مکه اشاره کرده اند, فهرست هایى از کسانى را که در مکه باهم برادر شدند, ارائه کرده اند. اکثر منابع, فهرست واحدى از برادران هم پیمان در مکه ارائه کرده اند, و این تواتر نشان دهنده صحت روایت مذکور است. بلاذرى در انساب الاشراف, ابن سیدالناس در سیره النبویه, صالحى در سبل الهدى همگى از هیجده تن که در مکه عقد اخوت بسته اند, یاد مى نمایند. در ذیل, فهرست هایى که آثار فوق ارائه داده اند, با تغییرات مختصرى که دارند, ارائه گردیده است:
ردیف ـ مواخات مکه از انساب الاشراف بلاذرى(29)
1 ـ حمزه ـ و ـ زید بن حارثه
2 ـ ابى بکر ـ و ـ عمر
3 ـ عثمان ـ و ـ عبدالرحمن بن عوف
4 ـ زبیر بن عوام ـ و ـ عبدالله بن مسعود
5 ـ عبیده بن حارث ـ و ـ بلال حبشى
6 ـ مصعب بن عمیر ـ و ـ سعد بن ابى وقاص
7 ـ ابى عبیده بن الجراح ـ و ـ سالم مولى ابى حذیفه
8 ـ سعید بن زید بن عمرو بن نفیل ـ و ـ طلحه بن عبیدالله
9 ـ على بن ابى طالب(ع) ـ و ـ محمد رسول الله(ص)
ردیف ـ مواخات مکه از السیره النبویه ابن سیدالناس(30)
1 ـ ابى بکر ـ و ـ عمر
2 ـ حمزه ـ و ـ زید بن حارثه
3 ـ عثمان ـ و ـ عبدالرحمن بن عوف
4 ـ زبیر ـ و ـ ابن مسعود
5 ـ عبیده بن حارث ـ و ـ بلال حبشى
6 ـ مصعب بن عمیر ـ و ـ سعد بن ابى وقاص
7 ـ سعید بن زید بن عمرو بن نفیل ـ و ـ طلحه بن عبیدالله
8 ـ ابى عبیده جراح ـ و ـ سالم مولى ابى حذیفه
9 ـ على بن ابى طالب(ع) ـ و ـ محمد بن عبدالله(ص)
ردیف ـ مواخات مکه از سبل الهدى و الرشاد فى سیره خیرالعباد(31)
1 ـ ابى بکر ـ و ـ عمر
2 ـ حمزه ـ و ـ زید بن حارثه
3 ـ عثمان ـ و ـ عبدالرحمن بن عوف
4 ـ زبیر بن عوام ـ و ـ عبدالله ابن مسعود
5 ـ عبیده بن الحارث ـ و ـ بلال حبشى
6 ـ مصعب بن عمیر ـ و ـ سعد بن ابى وقاص
7 ـ عبیده ـ و ـ سالم مولى ابى حذیفه
8 ـ سعید بن ابى زید ـ و ـ طلحه بن عبیدالله
9 ـ على بن ابى طالب(ع) ـ و ـ حضرت رسول(ص)
منابع:
ـ الالوسى, السید محمود شکرى, بلوغ الارب فى معرفه احوال العرب, (بیروت, دارالکتب العلمیه, بى تا)ج3.
ـ ابن سعد, طبقات الکبرى, (بیروت, بى تا), ج 1.
ـ ابن سیدالناس, السیره النبویه (عیون الاثر فى فنون المغازى و الشمائل والسیره), (بیروت, دارالحضاره للطباعه و نشر, 1986 م).
ـ ابن منظور, محمد بن مکرم, لسان العرب, (بیروت, دارالکتب العلمیه, 1413ق) ج 1.
ـ بلاذرى, احمد بن یحیى, انساب الاشراف, تحقیق دکتر محمد حمیدالله, (بیروت, دارالمعارف, بى تا) ج1.
ـ رازى, ابوالفتوح, روح الجنان فى تفسیرالقرآن, به کوشش دکتر جعفر یاحقى و دکتر محمدمهدى ناصح, (مشهد, آستان قدس, 1378), ج 18.
ـ المبارکغورى, صفى الرحمن, الرحیق المختوم, بحث فى السیره النبویه, (بیروت, دارالوفإ للطباعه و نشر, بى تا).
ـ مکارم شیرازى, ناصر, تفسیر نمونه, (تهران, دارالکتب الاسلامیه, 1361) ج 22.
ـ یعقوبى, ابن واضح, تاریخ یعقوبى, ترجمه محمدابراهیم آیتى, (تهران, نشر علمى و فرهنگى, 1366) ج 1.
ـ یوسف الصالحى الشامى, امام محمد, سبل الهدى و الرشاد فى سیره خیرالعباد, تحقیق استاد عبدالعزیز عبدالحق حلمى, (بى تا, 1411 هـ.ق / 1990 م) ج 3.
پى نوشت ها:
1. حجرات (49) آیه 10.
2. ((واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا واذکروا نعمت الله علیکم اذ کنتم إعدآء فإلف بین قلوبکم فإصبحتم بنعمته اخوانا و کنتم على شفا حفره من النار فإنقذکم منها کذلک یبین الله لکم آیاته لعلکم تهتدون)). آل عمران (3) آیه 103.
3. همان.
4. ((یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان إکرمکم عندالله اتقیکم ان الله علیم خبیر)). حجرات (49) آیه 13.
5. ((الاخوه فى النسب, الاخوه فى الصداقه, الاخوه فى الدین)) نگاه کنید به: محمد بن مکرم ابن منظور, لسان العرب, (بیروت, دارالکتب العلمیه, 1413 ق) ج 1, ص 22.
6. انساب عرب به طبقات مختلفى چون: جدم, جمهور, شعب, قبیله, عماره, بطن, فخذ, عشیره, فصیله, رهط, إسره, عتره, ذریه و زاد تقسیم مى شد و مناسبات اجتماعى و قبیله اى بر محور دورى و نزدیکى روابط خونى و نژادى بر هر یک از آنها استوار بود. نگاه کنید به: السید محمود شکرى الالوسى, بلوغ الارب فى معرفه احوال العرب, (بیروت, دارالکتب العلمیه, بى تا) ج 3, ص 191 ـ 188.
7. ابوالفتوح رازى, روح الجنان فى تفسیرالقرآن, به کوشش دکتر جعفر یاحقى و دکتر محمدمهدى ناصح, (مشهد, آستان قدس, 1378) ج 18, ص 44.
8. حجرات (49) آیه 12.
9. همان, آیه 10.
10. همان, آیات 10 ـ 9 و بقره, آیه 178.
11 و 12. آل عمران (3) آیات 103 ـ 102 و توبه (9) آیات 12 ـ 11.
13. حجرات, آیه 47.
14. احزاب (33) آیات 5 ـ 4 و بقره, آیه 178.
15. بقره, آیه 220 و توبه, آیات 12 ـ 11.
16. آل عمران, آیات 103 ـ 102.
17. توبه, آیات 12 ـ 11.
18. ناصر مکارم شیرازى, تفسیر نمونه, (تهران, دارالکتب الاسلامیه, 1361) ج 22, ص 172.
19. ابن سعد, طبقات الکبرى, (بیروت, بى تا) ج 1, ص 239 ـ 238.
20. ابن واضح یعقوبى, تاریخ یعقوبى, ترجمه محمدابراهیم آیتى, (تهران, نشر علمى و فرهنگى, 1366) ج1, ص 497.
21. تفسیر نمونه, ج 22, ص 173.
22. همان.
23. همان.
24. صفى الرحمن المبارکغورى, الرحیق المختوم, بحث فى السیره النبویه, (بیروت, دارالوفإ للطباعه و نشر, بى تا) ص 21.
25. تفسیر نمونه, ج 22, ص 175 ـ 174 (به نقل از بحارالانوار, ج 74).
26. امام محمد یوسف الصالحى الشامى, سبل الهدى و الرشاد فى سیره خیرالعباد, تحقیق استاد عبدالعزیز عبدالحق حلمى, بى جا, 1411 هـ.ق / 1990 م) ج 3, ص 534.
27. ابن سعد, طبقات الکبرى, ج 1, ص 293.
28. انفال (8) آیه 75.
29. احمد بن یحیى بلاذرى, انساب الاشراف, تحقیق دکتر محمد حمیدالله, (بیروت, دارالمعارف, بى تا) ج 1,ص 270.
30. ابن سیدالناس, السیره النبویه (عیون الاثر فى فنون المغازى و الشمائل والسیره), (بیروت, دارالحضاره للطباعه و نشر, 1986 م) ص 264.
31 ـ سبل الهدى, ص 538 ـ 532.
نویسنده: روح الله بهرامى
منبع: مجله تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم) ، زمستان 1380 ، شماره 8 ، صص 5 الی 24