اشاره: در تاریخ ایران معاصر بخصوص دوران پس از مشروطه، رد پای قشر روحانیت آنقدر پررنگ و موثر است که نمی توان بدون بررسی نقش این طبقه، تاریخ را بازخواند. ارزشگذاری شخصیتی، تاریخی و کارکردی روحانیون که پا به پای روشنفکران و کنشگران اصلی عرصه سیاست، فعال بوده اند، برای بازخوانی این مقطع تاریخی مهم بوده و بسیاری از مورخان و تحلیلگران به آن پرداختهاند . در این میان نگاه امام خمینی(س) به این مساله به عنوان یک رهبر دینی از اهمیت فراوانی برخوردار است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آنچه در ذیل می آید، بخشی از مقاله " گونهشناسى روحانیت از دیدگاه امام خمینى" از مجله حضور است، که صرفا به همین موضع پرداخته است. اصل مقاله شامل آراء دکتر شریعتی، آیت الله بهشتی، حکیمی، عمادباقی و ... نیز است.
تیپشناسى امام خمینى از روحانیت بدینصورت نیست که در یکجا و در یک دستهبندى خاصى ارائه کرده باشند بلکه این تیپشناسى را از مجموعه صحبتها و نوشتههاى ایشان مىتوان بدست آورد. فلذا بر اساس مطالعات آثار امام مىتوان گفت که ایشان روحانیت را به طور کلان به دو تیپ الف: روحانیون صالح ب: روحانیون ناصالح طبقهبندى مىکنند.
قبل از تشریح و تجزیه و بیان تیپهاى فرعى این دو تیپ کلان، شایان ذکر است که تیپشناسى روحانیت در دیدگاه امام خمینى داراى خصایص و ویژگیهاى زیر است.
1- محدود به عصر خاصى نیست (مثلًا عصر سلطنت) بلکه همه اعصار را شامل مىشود و حتى عصر جمهورى اسلامى ایران
2- این تیپها به اسامى متعددى قابلیت نامگذارى دارند که در متن به آن اشاره خواهد شد.
3- این تیپشناسى در یک دستهبندى و طبقهبندى آماده ارائه نشده بلکه در لابلاى سخنان امام باید آن را یافت.
الف) روحانیت صالح:
امام خمینى در اینگونه و تیپ کلان، به دو گونه و تیپ فرعى اشاره مىکند و یا بعبارتى این تیپ صالح را به دو تیپ روحانیت اصیل، متعهد و انقلابى و روحانیت اصلاحگر (آرامساز)، تجزیه و طبقهبندى مىکند غیر از اینها امام به علماى منفعل یا محافظهکار نیز اشاره مىکند.
1- روحانیت اصیل (متعهد، انقلابى): یعنى روحانیتى که حافظ دیانت و اسلام است، روحانیتى که شغل و مسئوولیت انبیاء را پذیرفته و حافظ شریعت و مبلغ رسالت و قوانین وحى به مردم مىباشند. این تیپ از روحانیت سینه خود را براى مقابله با هر تیر زهرآگینى که به طرف اسلام شلیک مىشود آماده نمودند و به مسلخ عشق آمدند. (1) در این تیپ افرادى جاى مىگیرند که با نظامهاى سیاسى علناً درگیر شده و مقابله مىکردند. در این تیپ، روحانى که مفسر و مبلغ و مجرى دین است اسلام را دینى معرفى مىکند که سیاستش در عبادتش و عبادتش در سیاستش مدغم مىگردد و احکام اخلاقیش هم سیاسى مىشود. او قدرت را نیز در یک رابطه با معرفت دینى تعریف مىکند.
2- روحانیت اصلاحگر: روحانیت اصلاحگر یا به قول امام خمینى روحانیت «آدمساز» آنتیپى است که: 1- بر اساس اقتضائات زمان و مکان وارد دستگاه سیاست مىشد و دوم اینکه منفعل در دستگاه نبود بلکه تحولى در دستگاه ایجاد مىکرد. با در نظر گرفتن این دو عنصر است که امام خمینى فعالیتهاى علمایى همچون خواجه نصیرالدین طوسى شیخ بهایى، علامه مجلسى و غیره را که در درون نظام شاهنشاهى صورت گرفته است مورد ستایش قرار مىدهند. ایشان این دسته از علما را نه اینکه ذم نکرده و دربارى معرفى نمىکند بلکه آنان را علماى مجاهد و صالحى که از مقامشان گذشت کردهاند یاد مىکند و خود را جاى آنها قرار مىدهد و مىگوید «من هم اگر چنانچه مىتوانستم یک سلطان جائرى را به راه بیاورم مىرفتم دربارى مىشدم. شما هم تکلیفتان این بود که اگر بتوانید یک سلطان جائرى را آدمش کنید بروید دربارى بشوید. این دربارى شدن نیست. این آدمسازى است.» (2) و بر اساس همین دیدگاه است که مىگوید: «... یک طایفه از علما، اینها گذشت کردهاند از یک مقاماتى و متصل شدهاند به یک سلاطینى، با اینکه مىدیدند که مردم مخالفند لکن براى ترویج دیانت و ترویج تشیع اسلامى و ترویج مذهب حق، اینها متصل شدهاند به یک سلاطینى و این سلاطین را وادار کردهاند،- خواهى نخواهى- براى ترویج مذهب، مذهب دیانت، مذهب تشیع، اینها آخوند دربارى نبودند، این اشتباهى است که بعض نویسندگان ما مىکنند.» (3)
امام خمینى نه تنها این دسته و تیپ از روحانیت را مىستود بلکه با اذعان به این مطلب که لازمه عقلى عالم اصلاحگر بودن در نظام شاهنشاهى، پذیرش بقاى نظام شاهنشاهى خواهد بود، ولى چون مصلحت بوده و حاوى فواید کثیرهاى خواهد بود، فلذا واجب شرعى دانسته است که علما به چنین اقدامى دست بزنند. بر همین مبنا است که مىگویند: اگر ورود بعضى از علما در بعضى از پستهاى دولتى موجب برپا داشتن واجبى یا واجباتى و از بین رفتن منکر یا منکراتى باشد و محذور مهمترى مثل هتک حیثیت علم و علما و سستى عقاید مردم و ضعیف، در بین باشد، ورود براى علما، واجب کفایى است. (4)
3- علماى منفعل یا محافظهکار: به نظر مىرسد امام خمینى این تیپ از روحانیت را فیمابین تیپ صالح و ناصالح قرار مىدهند. اینان آن تیپ از روحانیانى هستند که در عرصه نظرى یا عرصه خدمات اجتماعى فعال بود و خواهان خیر جمعى هستند، در عوض در مقابل فعالیت سیاسى ساکت و بىتحرک هستند فلذا از این تیپ روحانیون مىخواهد که زمانه را بشناسند و دست از محافظهکارى بردارند و بر اساس این هشدار است که مىگویند: ... واى بر این علماى ساکت واى بر این نجف ساکت، این قم ساکت ... واى بر این اسلام، اى علما ساکت ننشینید، نگویند الان مسلک شیخ (مراد مرحوم آیتالله العظمى حاج شیخ عبدالکریم حائرى مىباشد) است. والله شیخ اگر حالا بود تکلیفش این بود؛ امروز سکوت، همراهى با دستگاه جبار است نکنید سکوت. (5)
ب) روحانیت ناصالح:
در این بخش، امام خمینى دو تیپ آخوندهاى غیرمهذب و عالم بلاعمل و روحانیون وابسته را معرفى مىکند.
1- عالم غیرمهذب (عالم سوء) یا عالم بلاعمل: امام خمینى بر اساس استناد تاریخ روحانیت شیعه، به روحانیت هشدار مىدهد که «طلاب علوم نقلیّه شرعیه ... که علم در آنها تأثیرروحانیت اصیل، تکیهگاه محرومان و مهمترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات و انحرافات و کجرویها بودهاند
با بررسى آثار امام خمینى مىتوان گفت از دیدگاه ایشان روحانیت به دو دسته 1- روحانیون صالح 2- روحانیون ناصالح تقسیم مىشوند.
سوء بخشیده و بر مفاسد اخلاقى آنها افزوده و علم که موجب فلاح و رستگارى آنها باید باشد باعث هلاکت آنها شده و آنها را به جهل و ممارات و استطاله و ختل کشانده» (6) باید یک قدم که براى تحصیل علم بر مىدارد یک قدم براى تحصیل اخلاق خوب و تهذیب بردارد. اگر خداى نخواسته آقایان، مهذب نباشند، ... این ضررش از نفعش بیشتر است. ... اکثر این دینسازیها که بوده است اینها از طبقه ملاها بوده است، ملاهایى که فقط علم به خیال خودشان کافى بوده است و دنبالش مسیر انبیاء نبوده است. (7)
این دسته از علما و روحانیون کسانى هستند که براى اسلام نافع که نیستند بلکه مضر هم هستند، و صدمات و لطمات روحى زیادى به جامعه وارد مىکنند (8) ... «شما مىدانید که مرحوم شیخ فضلالله نورى را کى محاکمه کرد؟ یک معمّم زنجانى یک ملاى زنجانى محاکمه کرد و حکم قتل را او صادر کرد. وقتى معمّم، ملّا، مهذّب نباشد، فسادش از همه کس بیشتر است.» (9)
2- روحانیون وابسته: روحانیون وابسته به دو صورت ظهور و بروز پیدا کردهاند 1- روحانیون آگاه وابسته؛ 2- دوم روحانیون ناآگاه وابسته.
در قسمت روحانیت آگاه وابسته عناوینى که امام خمینى براى معرفى آنها استفاده مىکند وبر زبان مىآورد. عبارتند از:- آخوندهاى حسود و دنیاگراى دربارى (10)- آخوندهاى جیرهخوار تفرقهافکن (11)- علماى مزوّر (12)- وعاظالسلاطین (13)- مفتىهاى خودفروخته (14)- دین به دنیافروشان (15) و معممین ساختگى (16)- مقدسنماهاى واپسگرا- روحانیون تحجرگرا. (17)
و در قسمت روحانیت ناآگاه وابسته از عناوینى چون- بازىخوردگان غافل از سیاست (18)- جهال به صورت عالم (19)- معممین کجفهم و کجفکر (20) استفاده شده است.
الف- علماى آگاه وابسته (روحانىنما)
علماى آگاه وابسته کسانى هستند که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدى فعالیت مىکنند و در مسیرى قرار دارند که پیامبرپسندانه نیست که هیچ، بلکه همیشه بر ضد و مخالفت با سنت رسولالله قدم برمىدارند. امام مىگویند: روحانیون وابسته کم نبودند و نیستند، در حوزههاى علمیه هستند افرادى که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدى (ص) فعالیت دارند. امروز عدهاى چنان تیشه به ریشه دین و انقلاب و نظام مىزنند که گویى وظیفهاى غیر از این ندارند. خطر تحجرگرایان و مقدسنمایان احمق در حوزههاى علمیه کم نیست طلاب عزیز لحظهاى از فکر این مارهاى خوش خط و خال کوتاهى نکنند، اینها مروج اسلام آمریکایى و دشمن رسولالله هستند. (21)
امام خمینى براى بیشتر شناساندن ماهیت این تیپ «روحانیت آگاه وابسته» مىگویند «در شروع مبارزات اسلامى اگر مىخواستى بگویى شاه خائن است، بلافاصله جواب مىشنیدى که شاه شیعه است! عدهاى مقدسنماى واپسگرا همه چیز را حرام مىدانستند و هیچ کس قدرت این را نداشت که در مقابل آنها قد علم کند.» (22)
امام خمینى این علماى آگاه وابسته را به ابوحریرهها و شریح قاضىها تشبیه مىکند و مىگوید: " این روحانیت دربارى و حاشیهنشین، این معممین ساختگى و روحانىنماها «اینها از فقهاى اسلام نیستند و بسیارى از اینها را سازمان امنیت ایران معمم کرده تا دعا کنند.» (23) یا در جاى دیگر مىافزاید «آن فقیهى که وارد دستگاه ظلمه مىگردد و از حاشیهنشینان دربارها مىشود و از اوامرشان اطاعت مىکند امین نیست و نمىتواند امانتدار الهى باشد. خدا مىداند که از صدر اسلاماز نظر امام خمینى، روحانى اصیل (متعهد و انقلابى) قدرت را در رابطه با معرفت دینى تعریف مىکند
تاکنون از این علماء سوء چه مصیبتهایى بر اسلام وارد شده است؟ ابوحریره، یکى از فقها است ... براى شکم یا بسط ریاست به این دستگاهها پیوستهاند.» (24)
ب- علماى ناآگاه وابسته
امام خمینى در لابلاى سخنان خود که به معرفى و شناساندن این تیپ از روحانیت مىپردازد و به طلاب جوان هم توصىه مىکند که مواظب باشند که «پرونده تفکر این گروه همچنان باز است و شیوه مقدسمآبى و دینفروشى عوض شده است.» (25) مقدسنماهاى بىشعور تا دیروز مىگفتند که دین از سیاست جدا است و مبارزه با شاه حرام اما امروزه مىگویند مسئوولین نظام کمونیست شدهاند. (26)
3- روحانیون مهمل و بیکاره (روحانى مسألهگو و دعاگو)
امام خمینى دست به معرفى یک تیپ دیگر از روحانیت مىزند و مىگوید: «افراد مهمل و بیکاره و تنبل و بىهمتى را مىبینید که فقط مسأله مىگویند و دعا مىکنند و کارى جز این از آنها ساخته نیست.» (27)
1. صحیفه امام، ج 21، ص 279.
2. همان، ج 3، ص 241.
3. همان، ج 3، ص 239- 240.
4. توضیحالمسائل، ص 451، مسأله 2797.
5. روحانیت و حوزههاى علمیه از دیدگاه امام خمینى، پیشین، ص 22- 23 و صحیفه امام، ج 1، ص 213.
6. آدابالصلاه، ص 21.
7. همان، ص 367- 376.
8. درباره مضرات عالم بدون علم آمده است که در جهنم بعضیها، اهل جهنم از تعفن بعضى روحانیین در عذاب هستند و دنیا هم از تعفن بعضى از اینها در عذاب است. قال رسولالله (ص): «و انَّ اهْلَ النّار لَیَتأذّون من ریحالعالم التارکِ لِعِلمه» یعنى اهل دوزخ از بوى عالم که به علمش عمل نکرده است متأذى مىگردند. ر. ک به: اصول کافى، ج 1، ص 55 و صحیفه امام، ج 21، ص 98.
9. صحیفه امام، ج 13، ص 420.
10. همان، ج 20، ص 91.
11. همان، ج 20، ص 94.
12. همان، ج 20، ص 339.
13. همان، ج 3، ص 434.
14. همان.
15. همان، ج 20، ص 284.
16. همان، ج 20، ص 483 و 489.
17. همان، ج 21، ص 278.
18. همان، ج 18، ص 4.
19. همان.
20. همان، ج 19، ص 23- ج 21، ص 333.
21. همان، ج 21، ص 278.
22. همان، ج 21، ص 278.
23. ولایت فقیه، ص 148.
24. همان، ص 146 و 148.
25. صحیفه امام، ج 21، ص 280.
26. همان، ج 21، ص 281.
27. ولایتفقیه، ص 143.
منبع: حضور (59)، ص: 74 الی 79