جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

گونه‏شناسى روحانیت از دیدگاه امام خمینى‏:

از روحانیت اصیل تا وابستگان به قدرت

امام خمینی: شما مى‏دانید که مرحوم شیخ فضل‏الله نورى را کى محاکمه کرد؟ یک معمّم زنجانى یک ملاى زنجانى محاکمه کرد و حکم قتل را او صادر کرد. وقتى معمّم، ملّا، مهذّب نباشد، فسادش از همه کس بیشتر است.

کد خبر: ۱۲۴۶۱
از روحانیت اصیل تا وابستگان به قدرت

اشاره: در تاریخ ایران معاصر بخصوص دوران پس از مشروطه، رد پای قشر روحانیت آنقدر پررنگ و موثر است که نمی توان بدون بررسی نقش این طبقه، تاریخ را بازخواند. ارزش‌گذاری شخصیتی، تاریخی و کارکردی روحانیون که پا به پای روشنفکران و کنشگران اصلی عرصه سیاست، فعال بوده اند، برای بازخوانی این مقطع تاریخی مهم بوده و بسیاری از مورخان و تحلیلگران به آن پرداخته‌اند . در این میان نگاه امام خمینی(س) به این مساله به عنوان یک رهبر دینی از اهمیت فراوانی برخوردار است.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، آنچه در ذیل می آید، بخشی از مقاله " گونه‏شناسى روحانیت از دیدگاه امام خمینى‏" از مجله حضور است، که صرفا به همین موضع پرداخته است. اصل مقاله شامل آراء دکتر شریعتی، آیت الله بهشتی، حکیمی، عمادباقی و ... نیز است.

تیپ‏شناسى امام خمینى از روحانیت بدین‏صورت نیست ‏که در یک‏جا و در یک دسته‏بندى خاصى ارائه کرده باشند بلکه این تیپ‏شناسى را از مجموعه صحبتها و نوشته‏هاى ایشان مى‏توان بدست آورد. فلذا بر اساس مطالعات آثار امام مى‏توان گفت که ایشان روحانیت را به طور کلان به دو تیپ الف: روحانیون صالح ب: روحانیون ناصالح طبقه‏بندى مى‏کنند.

قبل از تشریح و تجزیه و بیان تیپ‏هاى فرعى این دو تیپ کلان، شایان ذکر است که تیپ‏شناسى روحانیت در دیدگاه امام خمینى داراى خصایص و ویژگیهاى زیر است.

1- محدود به عصر خاصى نیست (مثلًا عصر سلطنت) بلکه همه اعصار را شامل مى‏شود و حتى عصر جمهورى اسلامى ایران‏

2- این تیپ‏ها به اسامى متعددى قابلیت نامگذارى دارند که در متن به آن اشاره خواهد شد.

3- این تیپ‏شناسى در یک دسته‏بندى و طبقه‏بندى آماده ‏ارائه نشده بلکه در لابلاى سخنان امام باید آن را یافت.

الف) روحانیت صالح:

امام خمینى در این‏گونه و تیپ کلان، به دو گونه و تیپ فرعى اشاره مى‏کند و یا بعبارتى این تیپ صالح را به دو تیپ روحانیت اصیل، متعهد و انقلابى و روحانیت اصلاح‏گر (آرام‏ساز)، تجزیه و طبقه‏بندى مى‏کند غیر از اینها امام به علماى منفعل یا محافظه‏کار نیز اشاره مى‏کند.

1- روحانیت اصیل (متعهد، انقلابى): یعنى روحانیتى که حافظ دیانت و اسلام است، روحانیتى که شغل و مسئوولیت انبیاء را پذیرفته و حافظ شریعت و مبلغ رسالت و قوانین وحى به مردم مى‏باشند. این تیپ از روحانیت سینه خود را براى مقابله با هر تیر زهرآگینى که به طرف اسلام شلیک مى‏شود آماده نمودند و به مسلخ عشق آمدند. (1) در این تیپ افرادى جاى مى‏گیرند که با نظامهاى سیاسى علناً درگیر شده و مقابله مى‏کردند. در این تیپ، روحانى که مفسر و مبلغ و مجرى دین است اسلام را دینى معرفى مى‏کند که سیاستش در عبادتش و عبادتش در سیاستش مدغم مى‏گردد و احکام اخلاقیش هم سیاسى مى‏شود. او قدرت را نیز در یک رابطه با معرفت دینى تعریف مى‏کند.

2- روحانیت اصلاح‏گر: روحانیت اصلاح‏گر یا به قول امام خمینى روحانیت «آدم‏ساز» آن‏تیپى است که: 1- بر اساس اقتضائات زمان و مکان وارد دستگاه سیاست مى‏شد و دوم اینکه منفعل در دستگاه نبود بلکه تحولى در دستگاه ایجاد مى‏کرد. با در نظر گرفتن این دو عنصر است که امام خمینى فعالیت‏هاى علمایى همچون خواجه نصیرالدین طوسى شیخ بهایى، علامه مجلسى و غیره را که در درون نظام شاهنشاهى صورت گرفته است مورد ستایش قرار مى‏دهند. ایشان این دسته از علما را نه اینکه ذم نکرده و دربارى معرفى نمى‏کند بلکه آنان را علماى مجاهد و صالحى که از مقامشان گذشت کرده‏اند یاد مى‏کند و خود را جاى آنها قرار مى‏دهد و مى‏گوید «من هم اگر چنانچه مى‏توانستم یک سلطان جائرى را به راه بیاورم مى‏رفتم دربارى مى‏شدم. شما هم تکلیفتان این بود که اگر بتوانید یک سلطان جائرى را آدمش کنید بروید دربارى بشوید. این دربارى شدن نیست. این آدم‏سازى است.» (2) و بر اساس همین دیدگاه است که مى‏گوید: «... یک طایفه از علما، اینها گذشت کرده‏اند از یک مقاماتى و متصل شده‏اند به یک سلاطینى، با اینکه مى‏دیدند که مردم مخالفند لکن براى ترویج دیانت و ترویج تشیع اسلامى و ترویج مذهب حق، اینها متصل شده‏اند به یک سلاطینى و این سلاطین را وادار کرده‏اند،- خواهى نخواهى- براى ترویج مذهب، مذهب دیانت، مذهب تشیع، اینها آخوند دربارى نبودند، این اشتباهى است که بعض نویسندگان ما مى‏کنند.» (3)

امام خمینى نه تنها این دسته و تیپ از روحانیت را مى‏ستود بلکه با اذعان به این مطلب که لازمه عقلى عالم اصلاح‏گر بودن در نظام شاهنشاهى، پذیرش بقاى نظام شاهنشاهى خواهد بود، ولى چون مصلحت بوده و حاوى فواید کثیره‏اى خواهد بود، فلذا واجب شرعى دانسته است که علما به چنین اقدامى دست بزنند. بر همین مبنا است که مى‏گویند: اگر ورود بعضى از علما در بعضى از پستهاى دولتى موجب برپا داشتن واجبى یا واجباتى و از بین رفتن منکر یا منکراتى باشد و محذور مهمترى مثل هتک حیثیت علم و علما و سستى عقاید مردم و ضعیف، در بین باشد، ورود براى علما، واجب کفایى است. (4)

3- علماى منفعل یا محافظه‏کار: به نظر مى‏رسد امام خمینى این تیپ از روحانیت را فیمابین تیپ صالح و ناصالح قرار مى‏دهند. اینان آن تیپ از روحانیانى هستند که در عرصه نظرى یا عرصه خدمات اجتماعى فعال بود و خواهان خیر جمعى هستند، در عوض در مقابل فعالیت سیاسى ساکت و بى‏تحرک هستند فلذا از این تیپ روحانیون مى‏خواهد که زمانه را بشناسند و دست از محافظه‏کارى بردارند و بر اساس این هشدار است که مى‏گویند: ... واى بر این علماى ساکت واى بر این نجف ساکت، این قم ساکت ... واى بر این اسلام، اى علما ساکت ننشینید، نگویند الان مسلک شیخ (مراد مرحوم آیت‏الله العظمى حاج شیخ عبدالکریم حائرى مى‏باشد) است. والله شیخ اگر حالا بود تکلیفش این بود؛ امروز سکوت، همراهى با دستگاه جبار است نکنید سکوت. (5)

ب) روحانیت ناصالح:

در این بخش، امام خمینى دو تیپ آخوندهاى غیرمهذب و عالم بلاعمل و روحانیون وابسته را معرفى مى‏کند.

1- عالم غیرمهذب (عالم سوء) یا عالم بلاعمل: امام خمینى بر اساس استناد تاریخ روحانیت شیعه، به روحانیت هشدار مى‏دهد که «طلاب علوم نقلیّه شرعیه ... که علم در آنها تأثیرروحانیت اصیل، تکیه‏گاه محرومان و مهمترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات و انحرافات و کجرویها بوده‏اند

با بررسى آثار امام خمینى مى‏توان گفت از دیدگاه ایشان روحانیت به دو دسته 1- روحانیون صالح 2- روحانیون ناصالح تقسیم مى‏شوند.

سوء بخشیده و بر مفاسد اخلاقى آنها افزوده و علم که موجب فلاح و رستگارى آنها باید باشد باعث هلاکت آنها شده و آنها را به جهل و ممارات و استطاله و ختل کشانده» (6) باید یک قدم که براى تحصیل علم بر مى‏دارد یک قدم براى تحصیل اخلاق خوب و تهذیب بردارد. اگر خداى نخواسته آقایان، مهذب نباشند، ... این ضررش از نفعش بیشتر است. ... اکثر این دین‏سازیها که بوده است اینها از طبقه ملاها بوده است، ملاهایى که فقط علم به خیال خودشان کافى بوده است و دنبالش مسیر انبیاء نبوده است. (7)

این دسته از علما و روحانیون کسانى هستند که براى اسلام نافع که نیستند بلکه مضر هم هستند، و صدمات و لطمات روحى زیادى به جامعه وارد مى‏کنند (8) ... «شما مى‏دانید که مرحوم شیخ فضل‏الله نورى را کى محاکمه کرد؟ یک معمّم زنجانى یک ملاى زنجانى محاکمه کرد و حکم قتل را او صادر کرد. وقتى معمّم، ملّا، مهذّب نباشد، فسادش از همه کس بیشتر است.» (9)

2- روحانیون وابسته: روحانیون وابسته به دو صورت ظهور و بروز پیدا کرده‏اند 1- روحانیون آگاه وابسته؛ 2- دوم روحانیون ناآگاه وابسته.

در قسمت روحانیت آگاه وابسته عناوینى که امام خمینى براى معرفى آنها استفاده مى‏کند وبر زبان مى‏آورد. عبارتند از:- آخوندهاى حسود و دنیاگراى دربارى (10)- آخوندهاى جیره‏خوار تفرقه‏افکن (11)- علماى مزوّر (12)- وعاظالسلاطین (13)- مفتى‏هاى خودفروخته (14)- دین به دنیافروشان (15) و معممین ساختگى (16)- مقدس‏نماهاى واپسگرا- روحانیون تحجرگرا. (17)

و در قسمت روحانیت ناآگاه وابسته از عناوینى چون- بازى‏خوردگان غافل از سیاست (18)- جهال به صورت عالم (19)- معممین کج‏فهم و کج‏فکر (20) استفاده شده است.

الف- علماى آگاه وابسته (روحانى‏نما)

علماى آگاه وابسته کسانى هستند که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدى فعالیت مى‏کنند و در مسیرى قرار دارند که پیامبرپسندانه نیست که هیچ، بلکه ه‏میشه بر ضد و مخالفت با سنت رسول‏الله قدم برمى‏دارند. امام مى‏گویند: روحانیون وابسته کم نبودند و نیستند، در حوزه‏هاى علمیه هستند افرادى که علیه انقلاب و اسلام ناب محمدى (ص) فعالیت دارند. امروز عده‏اى چنان تیشه به ریشه دین و انقلاب و نظام مى‏زنند که گویى وظیفه‏اى غیر از این ندارند. خطر تحجرگرایان و مقدس‏نمایان احمق در حوزه‏هاى علمیه کم نیست طلاب عزیز لحظه‏اى از فکر این مارهاى خوش خط و خال کوتاهى نکنند، اینها مروج اسلام آمریکایى و دشمن رسول‏الله هستند. (21)

امام خمینى براى بیشتر شناساندن ماهیت این تیپ «روحانیت آگاه وابسته» مى‏گویند «در شروع مبارزات اسلامى اگر مى‏خواستى بگویى شاه خائن است، بلافاصله جواب مى‏شنیدى که شاه شیعه است! عده‏اى مقدس‏نماى واپسگرا همه چیز را حرام مى‏دانستند و هیچ کس قدرت این را نداشت که در مقابل آنها قد علم کند.» (22)

امام خمینى این علماى آگاه وابسته را به ابوحریره‏ها و شریح قاضى‏ها تشبیه مى‏کند و مى‏گوید: " این روحانیت دربارى و حاشیه‏نشین، این معممین ساختگى و روحانى‏نماها «اینها از فقهاى اسلام نیستند و بسیارى از اینها را سازمان امنیت ایران معمم کرده تا دعا کنند.» (23) یا در جاى دیگر مى‏افزاید «آن فقیهى که وارد دستگاه ظلمه مى‏گردد و از حاشیه‏نشینان دربارها مى‏شود و از اوامرشان اطاعت مى‏کند امین نیست و نمى‏تواند امانتدار الهى باشد. خدا مى‏داند که از صدر اسلام‏از نظر امام خمینى، روحانى اصیل (متعهد و انقلابى) قدرت را در رابطه با معرفت دینى تعریف مى‏کند

تاکنون از این علماء سوء چه مصیبتهایى بر اسلام وارد شده است؟ ابوحریره، یکى از فقها است ... براى شکم یا بسط ریاست به این دستگاهها پیوسته‏اند.» (24)

ب- علماى ناآگاه وابسته‏

امام خمینى در لابلاى سخنان خود که به معرفى و شناساندن این تیپ از روحانیت مى‏پردازد و به طلاب جوان هم توصى‏ه مى‏کند که مواظب باشند که «پرونده تفکر این گروه همچنان باز است و شیوه مقدس‏مآبى و دین‏فروشى عوض شده است.» (25) مقدس‏نماهاى بى‏شعور تا دیروز مى‏گفتند که دین از سیاست جدا است و مبارزه با شاه حرام اما امروزه مى‏گویند مسئوولین نظام کمونیست شده‏اند. (26)

3- روحانیون مهمل و بیکاره (روحانى مسأله‏گو و دعاگو)

امام خمینى دست به معرفى یک تیپ دیگر از روحانیت مى‏زند و مى‏گوید: «افراد مهمل و بیکاره و تنبل و بى‏همتى را مى‏بینید که فقط مسأله مى‏گویند و دعا مى‏کنند و کارى جز این از آنها ساخته نیست.» (27)

1. صحیفه امام، ج 21، ص 279.

2. همان، ج 3، ص 241.

3. همان، ج 3، ص 239- 240.

4. توضیح‏المسائل، ص 451، مسأله 2797.

5. روحانیت و حوزه‏هاى علمیه از دیدگاه امام خمینى، پیشین، ص 22- 23 و صحیفه امام، ج 1، ص 213.

6. آداب‏الصلاه، ص 21.

7. همان، ص 367- 376.

8. درباره مضرات عالم بدون علم آمده است که در جهنم بعضیها، اهل جهنم از تعفن بعضى روحانیین در عذاب هستند و دنیا هم از تعفن بعضى از اینها در عذاب است. قال رسول‏الله (ص): «و انَّ اهْلَ النّار لَیَتأذّون من ریح‏العالم التارکِ لِعِلمه» یعنى اهل دوزخ از بوى عالم که به علمش عمل نکرده است متأذى مى‏گردند. ر. ک به: اصول کافى، ج 1، ص 55 و صحیفه امام، ج 21، ص 98.

9. صحیفه امام، ج 13، ص 420.

10. همان، ج 20، ص 91.

11. همان، ج 20، ص 94.

12. همان، ج 20، ص 339.

13. همان، ج 3، ص 434.

14. همان.

15. همان، ج 20، ص 284.

16. همان، ج 20، ص 483 و 489.

17. همان، ج 21، ص 278.

18. همان، ج 18، ص 4.

19. همان.

20. همان، ج 19، ص 23- ج 21، ص 333.

21. همان، ج 21، ص 278.

22. همان، ج 21، ص 278.

23. ولایت فقیه، ص 148.

24. همان، ص 146 و 148.

25. صحیفه امام، ج 21، ص 280.

26. همان، ج 21، ص 281.

27. ولایت‏فقیه، ص 143.

منبع: حضور (59)، ص: 74 الی 79

انتهای پیام

دیدگاه شما